II SA/Rz 53/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Maria Mikolik /spr./ WSA Paweł Zaborniak Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 marca 2024 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 21 listopada 2023 r. nr SKO.405.ŚR.2491.1245.2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 8 listopada 2023 r. nr ŚR.II.4421.135.2023.

II SA/Rz 53/24 UZSADNIENIE Przedmiotem skargi A. S. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z 21 listopada 2023 roku nr SKO.405.ŚR.2491.1245.2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wynika z akt sprawy, decyzją z 8 listopada 2023 r. nr ŚR.II.4421.135.2023 Wójt Gminy [...] odmówił A. S. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Powodem odmowy był fakt niespełnienia kryterium z art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, to jest niemożności ustalenia od kiedy istnieje niepełnosprawność u K. C. a także fakt, iż K. C. pozostaje w związku małżeńskim, żyje z mężem w separacji nie orzeczonej wrokiem sądu. K. C. nie utrzymuje kontaktu z mężem, ani ona ani syn nie mają wiedzy czy posiada on orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Od tej decyzji odwołanie złożył A. S. Wskazał na niezgodność decyzji z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014r. sygn.akt 1438/13. Wyjaśnił, że sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawną i chorą matką, która ze względu na stan zdrowia wymaga stałej opieki i dlatego cały ciężar pomocy przejął on - syn A. Rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze Tarnobrzegu, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023r. poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych ( t.j. Dz. U. z 2023r. poz. 390 ze zm., dalej: u.ś.r.), uchyliło decyzję Wójta Gminy [...] z 8 listopada 2023r. nr ŚR.II.4421.135.2023 i odmówiło przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla A. S. w związku z opieką na matką K. C. Kolegium wskazało, że z zebranego materiału dowodowego wynika, że K. C. posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [....] wydane w dniu 4 października 2023r. zgodnie z którym legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Orzeczenie wydane zostało na stałe. Stopień niepełnosprawności datuje się od 29 sierpnia 2023r. natomiast nie da się ustalić od kiedy ta niepełnosprawność istnieje. Opiekę nad matką sprawuje A. S., co potwierdza sporządzony przez pracownika socjalnego wywiad środowiskowy oraz oświadczenie złożone w aktach sprawy. Skarżący mieszka wspólnie ze swoja żoną i synem oraz wymagającą opieki matką K. C. Z oświadczenia złożonego przez stronę wynika, że mąż K. C. od kilku lat żyje z nią separacji nie orzeczonej wyrokiem sądu, nie utrzymuje kontaktu i nie wspiera finansowo. SKO stwierdziło, że Organ I instancji nie był uprawniony od odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium wskazało na utrwalone orzecznictwo sądów administracyjnych i na wyrok Trybunał Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13, z którego wynika, że art. 17 ust. 1b o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. SKO stwierdziło natomiast, że w rozpatrywanej sprawie występuje negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek krewnych i innych. Wskazywana przez Skarżącego separacja faktyczna nie wyłącza obowiązku wzajemnej pomocy i opieki. [pic]Brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego synowi na niepełnosprawną matkę, gdy ta pozostaje w separacji [pic]nie orzeczonej wyrokiem sądu, a mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odmiennie przedstawia się jedynie sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. A. S. wniósł skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 21 listopada 2023 r. wnosząc o zmianę decyzji poprzez przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zarzucił naruszenie: - art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., poprzez uznanie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, gdyż ta pozostaje w związku małżeńskim; - art. 7, art. 7a § 1, art. 8 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez wydanie decyzji w oparciu o dowolną, a nie swobodną ocenę dowodów, w tym poprzez arbitralne uznanie, oderwane od okoliczności tej sprawy, że skoro K. C. pozostaje w związku małżeńskim to pozbawia to prawa do świadczenie pielęgnacyjnego jej syna; - art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, mimo, że dotknięta jest ona błędami związanym i z naruszeniem przepisów k.p.a. W uzasadnieniu Skarżący podkreślił, że separacja faktyczna świadczy o tym, że pomiędzy małżonkami od dawna nie istnieje relacja gwarantującą nieprzymuszoną opiekę i troskę. W takiej sytuacji, zdeterminowanej separacją małżonków, konieczne było wyjaśnienie gotowości wykonywania czynności opiekuńczych przez małżonka niepełnosprawnej matki skarżącego. Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego synowi niepełnosprawnej, który wykonuje czynności opiekuńcze, byłaby możliwa o ile T. C. wykazywałaby gotowość wykonywania swych obowiązków. Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tej przyczyny, że nie doszło do orzeczenia rozwodu albo z uwagi na możliwość wyegzekwowania obowiązku alimentacji na drodze sądowej, narusza istotę tego rodzaju świadczenia poprzez stworzenie nieuzasadnionej bariery w uzyskaniu od Państwa środków utrzymania przez opiekuna niepełnosprawnego, który w tym celu zrezygnował lub nie podejmuje zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej, aby na co dzień i stale opiekować się bliskim członkiem swej rodziny. Brak możliwości niezwłocznego wyegzekwowania prawnych obowiązków osób w separacji niezainteresowanych bytem swego współmałżonka, mogłaby doprowadzić do stanu w którym niepełnosprawny wymagający opieki, tej opieki zostanie faktycznie pozbawiony. Skarżący podkreślił, że podlegająca opiece K. C. pozostaje w separacji ze swoim mężem, który nie utrzymuje kontaktów z rodziną. Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wywodzona wyłącznie z wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych odczytana musi być jako rażąco niesłuszna, krzywdząca i niesprawiedliwa. W odpowiedzi na skargę SKO w Tarnobrzegu wniosło o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z 22 marca 2024 roku Skarżący wskazał, że jego matka K. C. złożyła pozew rozwodowy przeciwko swojemu mężowi T. C. a rozprawa odbędzie się w SO w [....] w dniu 28 maja 2024 roku. Do pisma Skarżący dołączył odpis pozwu o rozwód oraz wezwanie na rozprawę wyznaczoną na dzień 28 maja 2024 roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.; dalej: P.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa. W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd po rozpoznaniu sprawy stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie z przyczyn wziętych pod uwagę z urzędu. Na wstępie wskazać należy, że Kolegium prawidłowo przedstawiło stanowisko dotyczące braku podstaw do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przypomnieć należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wobec powyższego wyroku Trybunału, w orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dorosłą osobą niepełnosprawną należy pominąć kryterium daty powstania niepełnosprawności. Wniosek taki wyprowadza się z brzmienia art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP, z którego wynika, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, wchodząc w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego - co w przypadku istotnej w sprawie regulacji nie miało miejsca. Powyższe oznacza, że od 23 października 2014 r., kiedy to weszło w życie przedmiotowe orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, powołany art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści zakwestionowanej przez Trybunał Konstytucyjny (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 grudnia 2017r., I OSK 1079/17, z 11 lipca 2017r. I OSK 5 1600/16, powołane orzeczenia sądów administracyjnych dostępne na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że matka Skarżącego na dzień wydania zaskarżonej decyzji pozostawała w związku małżeńskim. Z pisma procesowego Skarżącego z 22 marca 2024 roku wynika, że termin rozprawy rozwodowej dopiero został wyznaczony. Zatem matka Skarżącego pozostawała w związku małżeńskim również na dzień 31 grudnia 2023r., co ma znaczenie z uwagi na zmianę zasad dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z dniem 1 stycznia 2024r. Zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Ponadto stosownie do art. 63 ust. 2 ww. ustawy, osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4. Mając na względzie powyższe przepisy przejściowe związane ze zmianą zasad wspierania osób niepełnosprawnych i ich opiekunów stwierdzić należy, że o możliwości przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego przesądza spełnienie przesłanek wynikających z art. 17 u.ś.r. na dzień złożenia wniosku stosownie do art. 24 ust. 2 z uwzględnieniem ust. 2a u.ś.r. a najpóźniej do dnia 31 grudnia 2023r. Z tego powodu orzeczenie rozwodu po dniu 31 grudnia 2023r. nie będzie miało znaczenia dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przy potwierdzeniu, że małżonek K. C. nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na dzień 31 grudnia 2023r., świadczenie pielęgnacyjne przysługiwałby Skarżącemu tylko, gdyby rozwód został orzeczony również do 31 grudnia 2023r. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżący powoływał się w skardze na stanowisko sądów administracyjnych z którego wynikało, że brak legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności po stronie małżonka osoby niepełnosprawnej nie może przekreślać możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zstępnemu, jeżeli małżonek ten nie jest w stanie z przyczyn obiektywnych sprawować opieki. Zdaniem Skarżącego w niniejszej sprawie taką okolicznością obiektywną jest separacja faktyczna małżonków. Jednakże powyższe zagadnienie, po długotrwałym okresie rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnym, zostało ostatecznie rozstrzygnięte przez Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22. W powyższym orzeczeniu w tezie drugiej jednoznacznie przyjęto, że: "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)". Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Organu I instancji, ponieważ w niniejszej sprawie nie została wyjaśniona dostatecznie kwestia legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy uznały, że małżonek nie legitymuje się ww. orzeczeniem na podstawie oświadczenia stron, że nie mają wiedzy, czy T. C. jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. W aktach sprawy brak jest dokumentu, który wskazywałby, że Organ I instancji zweryfikował powyższą okoliczność na podstawie dostępnych z urzędu baz danych. Organy powinny bowiem w stopniu pewnym ustalić okoliczność legitymowania się bądź braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy bowiem przypomnieć, że zgodnie z art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r., organ właściwy oraz wojewoda ustalający prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązani do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, lub drogą pisemną, od organów podatkowych lub ministra właściwego do spraw finansów publicznych, organów emerytalno-rentowych oraz z rejestrów publicznych, w tym z rejestru PESEL, o którym mowa w przepisach o ewidencji ludności, oraz drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny z systemu informacji oświatowej, o którym mowa w przepisach o systemie informacji oświatowej, z Centralnego Wykazu Ubezpieczonych, odpowiednio: - informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573 i 1981 oraz z 2022 r. poz. 558, 1700 i 1812), obejmującej następujące dane: a) datę i rodzaj wydanego orzeczenia, b) wskazania, o których mowa w art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, c) datę powstania niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, d) datę złożenia wniosku o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności, e) okres, na jaki zostało wydane orzeczenie; Zatem w oparciu o art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r. Organy powinny były ustalić z urzędu, czy T. C. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Poprzestanie na oświadczeniu o braku wiedzy co do znacznego stopnia niepełnosprawności małżonka było niewystarczające w świetle obowiązku Organu do wyjaśnienia sprawy w sposób niebudzący wątpliwości. Uznając więc, że w sprawie doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu, który miał istotny wpływ na wyniku sprawy Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a.