II SA/Rz 1835/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa /spr./ Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka WSA Maria Mikolik Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 marca 2024 r. sprawy ze skargi E. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 17 sierpnia 2023 r. nr SKO.405.PS.1728.49.2023 w przedmiocie zobowiązania do zwrotu opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 11 lipca 2023 r. nr MOPS.DSU.5026.2.4.06162.2023.

Przedmiotem skargi E.M. (dalej: "skarżący") jest, wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm. - dalej: "k.p.a."), decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu (dalej: "Kolegium", "SKO") z 17 sierpnia 2023 r. nr SKO.405.PS.1728.49.2023 w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej (DPS) w [...] za 2021 r. Decyzja ta została sprostowana postanowieniem SKO z 10 października 2023 r. nr SKO.405.PS.2206.77.2023 w zakresie wysokości wskazanej do zwrotu kwoty. Jak wynika z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy prawomocną decyzją z 7 maja 2021 r. (znak: MOPS.DSU.5026.1.5.04485.2021) Prezydent Miasta [...] ustalił E.M. opłatę za pobyt matki Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] od stycznia 2021 r. w kwocie 2687,96 zł miesięcznie. Wobec braku wywiązywania się z obowiązku uiszczania opłaty przez zobowiązanego Gmina Miejska [...] zastępczo ponosiła tę opłatę. Decyzją z 23 listopada 2021 r. nr MOPS.DSU.5026.2.7.04485.2021 (decyzja ostateczna) Prezydent Miasta [...] zobowiązał E.M. do zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt matki Z.M. w DPS w [...] za okres od stycznia 2021 r. do września 2021 r. w łącznej kwocie 24.191,64 zł. Natomiast decyzją z 22 sierpnia 2022 r. nr MOPS.DSU.5026.2.1.06162.2022 (decyzja ostateczna) Prezydent Miasta [...] zobowiązał E.M. do zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt matki Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od października 2021 r. do grudnia 2021 r. w łącznej kwocie 8.063,88 zł. Łączna kwota zastępczo wniesionej opłaty za okres od stycznia 2021 r. do grudnia 2021 r. wyniosła kwotę 32.255,52 zł. Wnioskiem z 9 lutego 2023 r. E.M. zwrócił się o umorzenie należności, tj. zastępczo wniesionej opłaty za pobyt matki w DPS za rok 2021 r. w łącznej kwocie 32 287,52 zł. Organ pismem z 6 marca 2023 r. (znak:MOPS.DSS.430.29.2023) poinformował skarżącego, że powyższy wniosek zostanie potraktowany jako wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt matki Z.M. w DPS w [...] za 2021 r. w łącznej kwocie 32 287,52 zł złożony na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm. – dalej: "u.p.s.). Po przeprowadzeniu postępowania Prezydent Miasta [...] decyzją z 11 lipca 2023 r. nr MOPS.DSU.5026.2.4.06162.2023 odmówił E.M. odstąpienia od zwrotu wydatków z tytułu zastępczo wniesionej opłaty przez Gminę Miejską [...] za pobyt matki Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od stycznia 2021 r. do grudnia 2021 r. w łącznej kwocie 32 255,52 zł. Organ powołując się na art. 61 ust. 3 i art. 104 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm. - dalej: "u.p.s.") wskazał, że wysokość należności podlegających zwrotowi uiszczonych zastępczo przez gminę oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji. W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności lub rozłożyć na raty. Organ stwierdził, że analizując sytuację życiową wnioskodawcy uznano, że nie istnieją żadne szczególne okoliczności, które przemawiałyby za odstąpieniem od żądania zwrotu należności z tytułu opłat za pobyt matki w DPS wniesionych zastępczo przez gminę. Z zalegającego w aktach materiału dowodowego, w tym zaświadczeń z urzędu skarbowego za rok podatkowy 2022 i 2021 wynika, że sytuacja finansowa wnioskodawcy była bardzo dobra i posiadał on środki finansowe na wnoszenie na bieżąco opłaty za pobyt matki w DPS, posiadał także oszczędności. Tymczasem nie dokonywał on opłaty w żadnym miesiącu. Obecnie sytuacja prowadzącego działalność gospodarczą E.M. uległa zmianie i prowadzone jest postępowanie restrukturyzacyjne. Nie zmienia to jednak faktu, że sytuacja finansowa skarżącego pozwalała na wnoszenie na bieżąco opłaty za pobyt matki w DPS, a czego strona nie uczyniła i doprowadziła do powstania dużego zadłużenia. Z oświadczenia E.M. z 9 lutego 2023 r. wynika, że regulował on z posiadanych oszczędności zobowiązania wobec innych wierzycieli, z pominięciem Gminy Miejskiej [...]. Odstąpienie od zwrotu zastępczo wniesionej opłaty spowodowałoby przerzucenie w całości ciążącego na stronie obowiązku na wspólnotę samorządową miasta. Tymczasem Gmina dysponuje ograniczonymi środkami finansowymi, które powinny być wydatkowane na pomoc osobom najuboższym. Organ zwrócił także uwagę na brak współpracy wnioskodawcy z pracownikami służb społecznych, co uniemożliwiło przeprowadzenie wywiadów środowiskowych. Wymieniony nie przedkładał wymaganych ustawą dokumentów. Odwołanie od tej decyzji złożył E.M. zarzucając, że została wydana na podstawie niepełnych danych, zebranych przez organ z naruszeniem zasad współżycia społecznego i bez uwzględnienia jego tragicznej sytuacji materialnej. Zawnioskował o wstrzymanie natychmiastowej wykonalności zaskarżonej decyzji, dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z dokumentów załączonych do odwołania, uwzględnienie odwołania i uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zawnioskował także o umożliwienie mu przedstawienia w ciągu 14 dni kolejnych dowodów i dokumentów. Nie zgodził się z argumentacją zawartą w decyzji. Wyjaśnił, że aktualnie nie jest w stanie spłacać rat i odsetek, rozpoczął proces restrukturyzacji zadłużenia. Wskazaną na wstępie decyzją z 17 sierpnia 2023 r. SKO w Tarnobrzegu utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium podzieliło ustalenia organu I instancji i wyjaśniło, że w przypadku osób które nie wywiązują się z obowiązku uiszczania opłaty za pobyt mieszkańca DPS, ustalonego w decyzji lub umowie, opłaty te zastępczo ponosi gmina. Wskazało, że materialnoprawną podstawę decyzji stanowił art. 104 ust. 4 u.p.s. W rozpoznawanej sprawie niesporne jest, że odwołujący został decyzjami z 23 listopada 2021 r. i 22 sierpnia 2022 r. zobowiązany do zwrotu zastępczo wniesionej przez gminę opłaty za okres od stycznia 2021 r. do grudnia 2021 r. łącznie 32 255,52 zł. SKO wskazało, że ze znanych z urzędu informacji wynika, że sytuacja dochodowa E.M. w 2021 r. była bardzo dobra (dochód z prowadzonej działalności gospodarczej znacznie przekraczał 300 % kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej), do czerwca 2022 r. prowadził działalność gospodarczą. Posiadał środki finansowe na opłatę za pobyt matki Z.M. w DPS w [...]. W 2022 r. nie zdołano przeprowadzić wywiadu środowiskowego, ponieważ odwołujący uniemożliwiał jego przeprowadzenie. Pracownik socjalny MOPS w [...] w okresie od marca 2022 r. do sierpnia 2022 r. kilkukrotnie podejmował próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, ale bezskutecznie. Dnia 10 maja 2023 r. do MOPS w [...] wpłynęła dokumentacja z MOPS w [...] tj. wywiad środowiskowy część II wraz z załącznikami i pismem informującym, że w toku postępowania nie udało się skompletować pełnej dokumentacji i ustalić aktualnej sytuacji dochodowej E.M.. Organ wskazał, że E.M. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, utrzymuje się z działalności gospodarczej, która od lipca 2022 r. została zawieszona. Z zeznania o wysokości osiągniętego w 2021 r. dochodu wynika, że jego dochód wynosi 12 316,58 zł miesięcznie. W 2021 r. osiągnął on także dochód z wynajmu domu, a od lutego 2023 r. otrzymuje wynagrodzenie z pracy w spółce akcyjnej w kwocie 227,50 zł netto. Odnosząc się do sytuacji zdrowotnej odwołującego organ wskazał, że nie przedstawił on zaświadczeń lekarskich, dowodów na poniesione koszty leczenia. SKO wskazało, że decyzje wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Dokonując oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego uznało, że w trakcie całego postępowania strona nie wykazała żadnych okoliczności uzasadniających wystąpienie szczególnego uzasadnionego przypadku. Skarżący nie wykazał by jego aktualnie trudniejsza sytuacja bytowo-finansowa wynikała z przypadku losowego na który nie miał wpływu. W 2021 r. jego sytuacja finansowa była bardzo dobra i miał możliwość dokonywania wpłat na poczet opłat za pobyt matki w DPS. Skoro nadal korzysta, jak wynika z przedstawionych przez niego zaświadczeń, z terapii płatnych, a jak wskazuje jego aktualne zatrudnienie wynika jedynie z tego by posiadać ubezpieczenie zdrowotne, to świadczy to o tym, że sytuacja finansowa strona nie jest tak zła jak ją przedstawia. W ocenie Kolegium decyzja organu I instancji jest przekonująco uargumentowana a postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone prawidłowo. Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium wskazało, że skarżący miał możliwość brania czynnego udziału w każdym stadium postępowania. Wyjaśniło, że wniesienie odwołania w terminie wstrzymuje wykonanie decyzji. Zaskarżonej decyzji nie został nadany rygor natychmiastowej wykonalności. Nie zgadzając się z powyższą decyzją E.M. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie domagając się jej uwzględnienia przez organ i uchylenia decyzji organu pierwszej i drugiej instancji oraz umorzenie postępowania, ewentualnie w razie nieuwzględniania przez organ tego wniosku - uchylenie decyzji i ponowne rozpatrzenie sprawy. Zarzucił, że kwestionowana decyzja została wydana na podstawie niepełnych danych zebranych przez organ pierwszej instancji, bez przeanalizowania przez Kolegium materiałów i dokumentów, które sukcesywnie dosyłał przy odwołaniach i z naruszeniem zasad współżycia społecznego oraz bez uwzględnienia jego tragicznej sytuacji materialnej. Zawnioskował o wstrzymanie natychmiastowej wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 135 k.p.a. i umożliwienie mu przedstawienia kolejnych dowodów i dokumentów uzasadniających jego odwołanie. Podkreślił, że nie zgadza się z argumentacją zawartą decyzji Kolegium. W jego ocenie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek odstąpienia od żądania zwrotu uiszczonych zastępczo przez gminę opłat. Aktualnie nie jest w stanie spłacać rat i odsetek. Dodatkowe obciążenie może spowodować konieczność ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Zarzucił, że organ nie wziął pod uwagę jego obecnej sytuacji materialnej. Konieczność zwrotu tak dużej kwoty byłaby dla niego nadmiernym obciążeniem. Z przedstawionego zaświadczenia o dochodach za 2022 r. wynika, że nie przekraczał 300 % kryterium dochodowego a zatem nie powinien wnosić opłaty. Wyjaśnił także, że nie przeprowadzono z nim wywiadu środowiskowego, nie unikał jego przeprowadzenia, to pracownicy MOPS’u byli do niego uprzedzeni. W odpowiedzi na skargę Kolegium zawnioskowało o jej oddalenie i podtrzymało argumentację zawartą w kwestionowanej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Skarga jest zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja SKO z dnia 17 sierpnia 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 11 lipca 2023 r. o odmowie skarżącemu odstąpienia od zwrotu wydatków z tytułu zastępczo wniesionej opłaty przez Gminę Miejską [...] za pobyt matki Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od stycznia 2021 r. do grudnia 2021 r. w łącznej kwocie 32 255,52 zł. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji jest art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. W rozpoznawanej sprawie okolicznością niesporną jest, że ostateczną decyzją organu I instancji z dnia 23.11.2021r. znak: Nr MOPS.DSU. 5026.2.7.04485.2021 zobowiązano E.M. do zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt matki Pani Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od stycznia 2021r. do września 2021r. w łącznej kwocie 24.191,64 zł i decyzją Prezydenta Miasta [...] Nr MOPS.DSU.5026.2.1.06162.2022 z dnia 22.08.2022r. zobowiązano E.M. do zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt matki Pani Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od października 2021r. do grudnia 2021r. w łącznej kwocie 8.063,88 zł. Łączna kwota zastępczo wniesionej opłaty za okres od stycznia 2021 r. do grudnia wynosi kwotę 32 255,52 zł. Decyzją z dnia 4 października 2022r. znak: SKO.405.PS.2042.63.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnobrzegu, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 22 sierpnia 2022 roku znak: MOPS.DSU.5026.2A.06162.2022 o zobowiązaniu do zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt matki Z.M. w DPS od października 2021 r. do grudnia 2021r. w łącznej kwocie 8.063,88 złotych. WSA w Rzeszowie postanowieniem z dnia 25.04.2023r. sygn. akt II SA/Rz 1634/22 odmówiło E.M. przywrócenia terminu do wniesienia skargi. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 76.07.2023r. sygn. akt: I OZ 277/23 postanowił oddalić zażalenie na w/w postanowienie WSA. Decyzją z dnia 27 września 2022r. znak: SKO.405.PS.2055.66.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 23 listopada 2021 roku znak: MOPS.DSU.5026.2.7.04485.2021 o zobowiązaniu do zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt matki Z.M. w DPS od stycznia 2021r. do września 2021r. w łącznej kwocie 24.191,64 złotych. WSA w Rzeszowie postanowieniem z dnia 25.04.2023r. sygn. akt: 1I SA/Rz 1633/22 odmówiło E.M. przywrócenia terminu do wniesienia skargi. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 21.07.2023r. sygn. akt I OZ 283/23 postanowił oddalić zażalenie na w/w postanowienie WSA. Organy obu instancji procedując w niniejszej sprawie skupiły się przede wszystkim na dobrej, ich zdaniem, sytuacji majątkowej skarżącego w 2021 r. SKO opisało, że w 2022 r. nie zdołano przeprowadzić wywiadu środowiskowego, ponieważ E.M. uniemożliwiał jego przeprowadzenie. Pracownik socjalny Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] w okresie od miesiąca marca 2022 r. do miesiąca sierpnia 2022r. kilkukrotnie podejmował próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ale bezskutecznie. Natomiast w dniu 10.05.2023r. do MOPS w [...] wpłynęła dokumentacja z MOPS w [...], tj. wywiad środowiskowy część II wraz z załącznikami i pismem informującym, że w toku postępowania nie udało się skompletować pełnej dokumentacji i ustalić aktualnej sytuacji dochodowej E.M.. Postępowanie niniejsze toczyło się równolegle z postępowaniem o zwrot zastępczo wniesionych przez Gminę opłat za 2022 r. i postępowaniem o zmianę wysokości opłat. Organ I instancji zupełnie bezpodstawnie przyjął, że w toku niniejszego postępowania skarżący, w 2023 r. nie współdziałał z organami pomocy społecznej. Z akt wynika, że przeprowadzono z nim wywiady środowiskowe, przedstawiał on na żądanie konieczne dokumenty obrazujące jego trudną sytuację majątkową i zdrowotną. Wezwania o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego czy przedłożenie dokumentów o sytuacji majątkowej i zdrowotnej po 16 stycznia 2023 r., mające różne sygnatury sprawy, były niezwłocznie realizowane przez skarżącego. W kontrolowanym postępowaniu administracyjnym nie można skarżącemu zarzucić ani bierności, ani braku współdziałania z organami pomocy społecznej. Od samego początku, tj. już od wywiadu środowiskowego z dnia 9 lutego 2023 r. twierdził on, że jego sytuacja majątkowa nie pozwala na uiszczanie opłat za DPS. Matce pomagał w formie częstych odwiedzin i zakupów koniecznych produktów. Zdaniem Sądu to organ I instancji uchylał się od zbadania dokumentów przedstawionych przez skarżącego. Symptomatyczne tu jest np. 4-krotne zwracanie się przez skarżącego się na żądanie organu o zaświadczenie Urzędu Skarbowego w [...]. Organ oczekiwał, że skarżący przedłoży mu dokumenty, które w swojej treści będą expressis verbis zawierać żądane dane, w kształcie wynikającym z przepisów u.p.s. Tymczasem skarżący przedkładał PIT-y, zaświadczenia urzędu skarbowego, zaświadczenia, informacje o postępowaniu układowym, które organowi było trudno ocenić, albo nie chciały ich ocenić. Prowadzenie kilku postępowań równolegle w sprawie skarżącego przerosło możliwości organu I instancji. Dopuszczalne wykorzystanie materiałów z postępowania dowodowego z innej sprawy polegające na zawiadomieniu o tym fakcie strony, wyraźnym włączaniu precyzyjnie określonych dokumentów do akt prowadzonego postępowania, w niniejszej sprawie przybrało postać kuriozalną. Zdaniem Sądu organy obu instancji nie ustaliły aktualnej sytuacji majątkowej skarżącego, nie zbadały przyczyn jego trudnej sytuacji, powołując się wyłącznie na poprzednie lata jego współdziałania z organami pomocy społecznej. Nie wzięły pod uwagę twierdzeń skarżącego co do wpływu epidemii Covid na prowadzoną przez niego działalność w branży artystycznej. SKO wyliczyło dochód skarżącego za 2021 r. na kwotę ponad 12 000 złotych miesięcznie. Co do aktualnej, na 2023 r., sytuacji majątkowej skarżącego, to bezpodstawną konkluzją z pisma MOPS w [...], że nie dało ustalić się sytuacji majątkowej skarżącego, SKO ustaliło jedynie, że skarżący osiągnął także dochód z wynajmu (zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia 20 lutego 2023 r. – ryczałt, pismo E.M. z dnia 20 kwietnia 2023 r. i oświadczenie strony z dnia 22 czerwca 2023 r.). E.M. oświadczył także, że począwszy od lutego 2023 r. otrzymuje wynagrodzenie z pracy w spółce akcyjnej w kwocie 227,50zł netto (oświadczenie E.M. z dnia 9 lutego 2023 r., uchwała Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników Spółki A. Spółka Akcyjna z siedzibą w [...] z dnia 1 stycznia 2023 r.). Odnosząc się do kwestii zdrowotnej E.M., zdaniem SKO, nie przedstawił on zaświadczeń lekarskich, dowodów na poniesione koszty leczenia, np. w formie faktur za zakupione leki z aptek. Owszem skarżący wykazał, iż korzysta z terapii "naturalnych" w firmie Z. i B. "[...]" czy z terapii medycyny komplementarnej, gdzie koszt jednej sesji terapeutycznej to 250 zł – 300 zł a leczenie trwa od 2021 r. (pismo z dnia 28 lutego 2023 r.) czy też, że dokonał zakupu produktów wspomagających terapię w S. w 2021 r., koszt przekraczał 60 tyś. zł w 2021 r. Oznacza to także, że przy wydawaniu decyzji organy obu instancji nie wzięły pod uwagę całego, zgromadzonego w aktach materiału dowodowego z obrazą art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., co mogło przełożyć się na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. i art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy będą miały na względzie treść niniejszego uzasadnienia.