II SA/Rz 1600/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Piotr Godlewski po rozpoznaniu w dniu 10 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. C. i J. C. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 4 kwietnia 2017 r. odmawiającego zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 22 grudnia 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 1600/15 w sprawie ze skargi M. C. i J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego - postanawia - utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 4 kwietnia 2017 r.

W dniu 22 grudnia 2016 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie po rozpoznaniu wniosku M. C. i J. C. w pkt I postanowienia umorzył postępowanie w przedmiocie zwolnienia wyżej wymienionych od kosztów sądowych, natomiast w pkt II odmówił ustanowienia na ich rzecz adwokata. Orzeczenie z pkt I zapadło w związku z ustawowym zwolnieniem skarżących od kosztów sądowych (art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), zwanej następnie jako "P.p.s.a.". Natomiast odmowa przyznania prawa pomocy w pozostałym powodowana była brakiem należytej współpracy wnioskodawców a mianowicie, mimo skierowanego do nich wyraźnego wezwania o uzupełnienie podanych we wniosku danych dotyczących ich sytuacji materialnej, nie udzielili na nie pełnej odpowiedzi. Nie wskazali comiesięcznych wydatków na telefon i Internet, nie przedłożyli wyciągów z ich rachunków bankowych, a przede wszystkim nie wskazali statusu ich córki oraz wysokości osiąganych przez nią dochodów (wskazując na odmowę ich podania przez wymienioną). Sprzeciw M. C. i J. C. od powyższego rozstrzygnięcia został mocą postanowienia WSA w Rzeszowie z dnia 11 stycznia 2017 r. odrzucony. Następnie postanowieniem z dnia 6 marca 2017 r. Sąd odrzucił wniosek skarżących o przywrócenie terminu do wniesienia wskazanego wyżej sprzeciwu. To ostatnie rozstrzygnięcie skarżący także zaskarżyli składając na nie zażalenie i wnosząc jednocześnie o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wobec złożenia ww. wniosku bez zachowania formy przewidzianej w art. 252 § 2 P.p.s.a., skarżący wezwani zostali do jego przedłożenia na stosownym formularzu oraz do podania danych w zakresie średniej miesięcznej wysokości wydatków na wyżywienie rodziny, z tytułu utrzymania domu, korzystania z Internetu i telefonu oraz związanych z utrzymaniem posiadanych pojazdów mechanicznych. Wezwanie dotyczyło także nadesłania wyciągów z rachunków bankowych wszystkich domowników oraz wskazania statusu mieszkającej ze skarżącymi córki i jej dochodów. W odpowiedzi M. C. i J. C. nadesłali wypełniony formularz wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wskazali w nim, że w 2010 r. powódź zniszczyła ich dom. Są w trakcie budowy następnego. Wnioskodawca ma 81 lat i jest niewidomy na jedno oko, na drugie zaś słabo widzi, cierpi też na schorzenie serca. Z kolei skarżąca to osoba niepełnosprawna, poruszająca się o lasce. Jako majątek skarżący wskazali nieruchomość rolną o pow. 3,19 ha. Podnieśli, że córka S. C. wprawdzie z nimi mieszka, lecz prowadzi wraz z dwiema córkami odrębne od nich gospodarstwo domowe. Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2017 r. referendarz sądowy odmówił zmiany własnego postanowienia z dnia 22 grudnia 2016 r. W uzasadnieniu wskazał na brak podania przez skarżących (podobnie jak przy poprzednio rozpoznawanym wniosku) pełnych danych pozwalających na pozytywne rozpatrzenie ich prośby. Brak wskazania wszystkich comiesięcznych wydatków na wyżywienie, utrzymanie domu, z tytułu korzystania z telefonu i Internetu, kosztów utrzymania posiadanych pojazdów mechanicznych oraz statusu i dochodów mieszkającej z nimi córki, a także brak nadesłania wyciągów z rachunków bankowych wszystkich dorosłych domowników. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożyli M. i J. C. wnosząc o uchylenie powyższego postanowienia i zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W ich ocenie zaskarżone orzeczenie jest krzywdzące. Powtórzyli dotychczasową argumentację, że w 2010 r. w powodzi stracili dom. Wskazali na swój wiek oraz zły stan zdrowia. Wyjaśnili, że podali wszystkie dochody zgodnie z prawdą. Ich córka tylko mieszka z nimi, natomiast prowadzi oddzielne gospodarstwo, samotnie wychowuje nastoletnie córki. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 260 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6–8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1 przywołanego przepisu, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). M. C. i J. C. zwrócili się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W tym miejscu zauważyć należy, że słusznie referendarz sądowy zauważył, że jest to kolejny wniosek skarżących i zasadnie rozpoznał go w trybie art. 165 P.p.s.a. Słusznie także wskazał, że w związku z ustawowym zwolnieniem skarżących od kosztów sądowych w niniejszej sprawie (z uwagi na treść art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.) nie istnieją podstawy do zmiany pkt I postanowienia z dnia 22 grudnia 2016 r. o umorzeniu postępowania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (art. 249a P.p.s.a.). Jak wyżej zaznaczono wniosek skarżących zawarty w piśmie z dnia 16 marca 2017 r. należało potraktować jako wniosek o zmianę postanowienia z dnia 22 grudnia 2016 r., złożony na podstawie art. 165 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zauważyć należy, że zmiana takiego postanowienia może nastąpić wyłącznie w sytuacji, gdy nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, które to są relewantne dla oceny przesłanek umożliwiających ewentualne przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 17.03.2009 r., sygn. akt II GZ 51/09). Wynika z tego, że aby Sąd mógł zmienić poprzednie rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania prawa pomocy, strona winna wykazać, że jej sytuacja majątkowa, w stosunku do tej, jaka stanowiła podstawę postanowienia z 4 stycznia 2016 r. uległa pogorszeniu. Zatem powinna ona konkretnie wskazać, jakiej wysokości dochody uzyskuje, jakie ponosi koszty związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego (opłaty za media, wyżywienie, odzież) itd. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (post. NSA z 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11; 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie referendarz, po dokonaniu oceny wniosku, zasadnie stwierdził, że wnioskodawcy nie wykazali w nim, że ich sytuacja materialna zmieniła się w istotny sposób w stosunku do wskazanej w poprzednim wniosku o przyznanie prawa pomocy, w szczególności nie wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi przesłankę przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Jak wskazał referendarz, w kolejnym wniosku wnioskodawcy (podobnie jak w sytuacji rozpoznawania pierwszego z wniosków) nie udzielili pełnej odpowiedzi na skierowane do nich wezwanie w zakresie podania szczegółowo wymienionych w tym wezwaniu informacji, niezbędnych do rozpoznania ich żądania. Skarżący zostali wezwani do podania danych dotyczących comiesięcznych wydatków ponoszonych na wyżywienie, utrzymanie domu, z tytułu korzystania z telefonu i Internetu, kosztów utrzymania posiadanych pojazdów mechanicznych oraz statusu i dochodów mieszkającej z nimi córki. Wezwani także zostali do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych wszystkich dorosłych domowników. W odpowiedzi M. C. i J. C. podali tylko wysokość wydatków na prąd i gaz (odpowiednio 200 zł i 120 zł) oraz z tytułu wyżywienia i leczenia (300 zł i 150 zł). Natomiast nadal nie wskazali kwoty, którą rodzina wydatkuje na telefon, Internet oraz utrzymanie posiadanych ewentualnie pojazdów mechanicznych. Nie nadesłali także wyciągów ze swoich rachunków bankowych. Jak słusznie zauważył referendarz w dalszym ciągu nie wskazali statusu swojej córki oraz wysokości uzyskiwanych przez nią dochodów. Podali wprawdzie, że mieszka ona z nimi, lecz prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, jednak stwierdzenie to stoi w sprzeczności z oświadczeniem złożonym we wcześniejszym wniosku o prawo pomocy, w którym podano, że córka S. C. wraz z jej dwiema córkami (wnuczki skarżących) wchodzi do wspólnego z nimi gospodarstwa domowego. Także w odpowiedzi na wezwanie o uzupełnienie tego pierwszego wniosku składający nie wskazali, by wymieniona gospodarowała odrębnie, a tylko zaznaczyli, że nie podadzą danych dotyczących jej sytuacji finansowej wobec braku zgody córki w tym zakresie. W aktualnie złożony sprzeciwie podali jedynie, że córka tylko mieszka z nimi a oddzielnie gospodaruje, jest samotną matką i wychowuje dwie nastoletnie córki. Wnioskodawcy podkreślili, że to on są właścicielami a sprawa dotyczy tylko ich. W tych okolicznościach Sąd uznał powyższe twierdzenia za niewiarygodne i złożone wyłącznie na potrzeby aktualnego wniosku o prawo pomocy, co też słusznie zauważył referendarz. Sad uznał zatem, że wnioskodawcy nie wykazali by ich sytuacja uległa pogorszeniu w stosunku do okresu, kiedy wydano poprzednie postanowienie w przedmiocie prawa pomocy. Ograniczyli się jedynie do wskazania na swój wiek i stan zdrowia. Natomiast twierdzeń dotyczących sytuacji majątkowej i zdrowotnej, nie poparli żadnymi dokumentami, które pozwalałby Sądowi na ich weryfikację. Sąd, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać na gołosłownych, niedających się zweryfikować, oświadczeniach strony. Ze względu na to, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, jego będą obciążać negatywne skutki takiego zachowania. Sąd podziela ustalenia referendarza sądowego w zakresie wyjaśnień, składanych przez wnioskodawców. Jak wskazał NSA w postanowieniu z 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 21/15, LEX nr 1 640 412, w postępowaniu sądowym "[...] zasadą jest odpłatność za zainicjowaną przez siebie sprawę sądową, zaś wyjątkiem od niej możliwość ubiegania się o zwolnienie w tym przedmiocie [...]. Nie może zatem dziwić możliwość żądania przez sąd przedstawienia przez stronę dodatkowych wyjaśnień, w razie gdy te wskazane we wniosku okazały się niedostateczne. To sąd bowiem jest zobowiązany do oceny, komu ma zostać udzielona, pochodząca z budżetu państwa, pomoc.". Skoro wnioskodawcy nie wykazali, że w jego przypadku zachodzi wyjątek, uregulowany w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., Sąd musiał utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W tych okolicznościach sprawy Sąd nie znalazł podstaw do zmiany uprzednio wydanego postanowienia referendarza sądowego i przerzucania ciężaru ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem spraw sądowych na ogół podatników. Mając na uwadze powyższe, tut. Sąd działając na podstawie art. 260, art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 165 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.