II SA/Rz 144/23

15 lutego 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Zaborniak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 lutego 2023 r. w Rzeszowie sprawy ze sprzeciwu JS od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z 20 grudnia 2022 r. nr SKO.4111/763/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla w całości decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z 20 grudnia 2022 r. nr SKO.4111/763/2022

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie (dalej: "SKO", "Kolegium", "Organ odwoławczy" lub "Organ II instancji") z 20 grudnia 2022 r. nr SKO.4111/763/2022, uchylająca decyzję Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt" lub "Organ I instancji") z 13 lipca 2022 r. nr GOPS.5212.2323.47.2022 i przekazująca sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Po rozpatrzeniu wniosku JS (dalej: "Skarżącego"), decyzją z 13 lipca 2022 r. nr GOPS.5212.2323.47.2022 Wójt Gminy [...] odmówił przyznania Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad jego niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – AS. Organ I instancji podniósł, że AS legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] kwietnia 2022 r. nr [...]. Niemniej jak wynika z ww. orzeczenia, nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 29 marca 2022 r. Wobec powyższego, skoro niepełnosprawność nie powstała przed ukończeniem przez nią 18 roku życia, bądź 25 roku życia w przypadku uczęszczania do szkoły lub szkoły wyżej, to w realiach opisywanej sprawy zachodzi negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm.) – dalej: "u.ś.r.". Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie decyzją z 20 grudnia 2022 r. nr SKO.4111/763/2022, działając na podstawie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm.) – dalej: "K.p.a.", uchyliło w całości opisaną wyżej decyzję Wójta Gminy [...] i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Kolegium podało, że zróżnicowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na datę powstania niepełnosprawności wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2014 r. K 38/13 zostało uznane za niezgodne z ustawą zasadniczą. Skoro ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego odnosi bezpośredni skutek, a zawarta w jego sentencji derogacja nie powoduje luki niekonstytucyjnej, to zmodyfikowany przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. może być stosowany. Organ I instancji niesłusznie oparł zatem decyzję na podstawie przepisu, który w związku z wejściem w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego uznano za niezgodny z Konstytucją. W ocenie organu odwoławczego, okoliczność ta wypełnia hipotezę art. 138 § 2 K.p.a. i uprawniała do wydania decyzji kasacyjnej. W sprzeciwie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, JS wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie, jako wydanej z naruszeniem art. 138 § 2 K.p.a. Skarżący podniósł, że akta sprawy zawierają wszelką dokumentację, w tym formularz przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, umożliwiającą wydanie decyzji o charakterze merytorycznym. W odpowiedzi na sprzeciw organ wniósł o jego oddalenie, podtrzymując dotychczas zajęte stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje; Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492). Zakres tej kontroli wyznacza przepis art. 64e ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.) –dalej: "P.p.s.a.", stanowiący, że rozpoznając sprzeciw od decyzji, sąd ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego. Kontrola prawidłowości zaskarżonej decyzji w ramach rozpoznania sprzeciwu oznacza zatem konieczność dokonania oceny, czy w realiach konkretnej sprawy organ odwoławczy w uzasadniony sposób skorzystał z możliwości wydania decyzji kasacyjnej, czy też bezpodstawnie uchylił się od załatwienia sprawy co do jej istoty. Podstawowym obowiązkiem sądu administracyjnego rozpoznającego skargę na decyzję kasacyjną jest więc przede wszystkim ustalenie, czy zachodziły przesłanki do zastosowania art. 138 § 2 K.p.a., a więc odstąpienie od zasady ogólnej ponownego, merytorycznego rozpoznania sprawy albo zakończenia jej w inny sposób. Dokonując kontroli rozstrzygnięcia wydanego na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. sąd nie jest natomiast władny odnosić się do meritum sprawy w kierunku jej przesądzenia, skoro na skutek uchylenia decyzji organu pierwszej instancji sprawa wraca do merytorycznego rozpatrzenia przed tym organem (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 maja 2017 r. II OSK 2219/15, dostępny na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z art. 138 § 2 K.p.a. organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przekazując sprawę organ ten powinien wskazać, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Konieczność wydania decyzji kasacyjnej zachodzi zatem wtedy, kiedy zasada dwuinstancyjności postępowania wyłącza przeprowadzenie w tym zakresie uzupełniającego postępowania dowodowego, gdyż jego zakres wskazuje, że w swej istocie organ odwoławczy musiałby sam przeprowadzić postępowanie wyjaśniające w zakresie mogącym mieć bezpośredni wpływ na treść decyzji. W konsekwencji sprawa byłaby rozstrzygana w jednej instancji, przez co pozbawianoby stronę prawa do dwuinstancyjnego postępowania. Potwierdzeniem powyższego jest treść art. 136 § 1 K.p.a., w myśl którego organ odwoławczy może przeprowadzić na żądanie strony lub z urzędu dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję. Jeżeli zatem organ pierwszej instancji nie wyjaśnił części istotnych okoliczności sprawy albo zgromadził niepełny, ale obszerny materiał dowodowy, wówczas organ odwoławczy ma obowiązek te uchybienia usunąć we własnym zakresie. Kasacyjne rozstrzygnięcie może zapaść wyłącznie w sytuacji, gdy wątpliwości organu drugiej instancji co do stanu faktycznego nie da się wyeliminować w trybie art. 136 K.p.a. Poddawszy zaskarżoną decyzję ocenie legalności w granicach wyznaczonych wyżej powołanymi przepisami Sąd doszedł do przekonania, że sprzeciw zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie, zaskarżoną sprzeciwem decyzją z 20 grudnia 2022 r. nr SKO.4111/763/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie uchyliło decyzję Organu I instancji uznając, że nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego i zastosowanie uznanej za niekonstytucyjną wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. uzasadniało zastosowanie przepisu art. 138 § 2 K.p.a. Sąd powyższej konstatacji nie podziela. Organ odwoławczy nie wykazał w jakikolwiek sposób, że zakres materiału dowodowego niezbędnego do uzupełnienia wykracza poza ramy postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 136 § 1 K.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie wykazało w zaskarżonej decyzji, że decyzja Wójta Gminy [...] została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie, oraz – w kontekście art. 136 K.p.a. – że konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy nie mógł zostać ustalany w drodze uzupełniającego postępowania dowodowego. Błędna wykładnia przepisów prawa materialnego z oczywistych względów nie mogła zostać uznana za naruszenie przepisów postępowania, o którym mowa w art. 138 § 2 K.p.a. Przytoczona zaś ogólnikowo w uzasadnieniu decyzji Kolegium okoliczność związana z koniecznością ustalenia "rozważenia całości okoliczności faktycznych mających wpływ na przyznanie wnioskowanego świadczenia" również nie mogła zostać uznana za wypełnienie hipotezy art. 138 § 2 K.p.a. Po pierwsze, przesłanki te nie są, co do zasady, trudne do ustalenia przez rozstrzygające sprawę organy administracji. Po drugie, organ odwoławczy nie wskazał jakie konkretnie przesłanki uniemożliwiające wydanie decyzji o charakterze merytorycznym nie zostały ustalone przez Organ I instancji, a nadto nie mogły zostać ustalone na etapie uzupełniającego postępowania dowodowego prowadzonego na etapie postępowania odwoławczego. Sąd zauważa, że akta organu I instancji zawierają wypełniony wniosek o przyznanie świadczenia, odpis orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki Skarżącego, kwestionariusze wywiadów środowiskowych przeprowadzonych 18 maja i 24 czerwca 2022 r. oraz inne dokumenty złożone na okoliczność ustalenia sytuacji materialno – życiowej wnioskodawcy oraz jego wstępnej. Obowiązkiem Kolegium była zatem ocena materiału dowodowego zgromadzonego w aktach administracyjnych, a po jego ewentualnym uzupełnieniu – merytoryczne rozpatrzenie sprawy. Dopiero w sytuacji wykazania, że w sprawie zachodzą okoliczności wskazane w art. 138 § 2 K.p.a., organ był upoważniony do wydania decyzji kasacyjnej. Mając na uwadze powyższe Sąd stwierdza, że zaskarżoną decyzją organ odwoławczy zastosował przepis art. 138 § 2 K.p.a. w sposób nieuprawniony, z wyżej przedstawionych okoliczności sprawy. Błędnie też przyjął, że zakres postępowania wyjaśniającego koniecznego do przeprowadzenia wykroczył poza ramy przepisu art. 136 § 1 K.p.a. W związku z powyższym, Sąd, działając na podstawie art. 151a § 1 P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję.