II SA/Rz 1302/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński Sędziowie WSA Ewa Partyka WSA Joanna Zdrzałka /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego i zobowiązania do jego zwrotu - skargę oddala –

II SA/Rz 1302/20 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] września 2009 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] przyznał D.K. zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł miesięcznie na okres od [...] sierpnia 2009 r. do [...] sierpnia 2012 r.. Następnie decyzja ta została zmieniona decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] i zasiłek pielęgnacyjny przyznany został bezterminowo. Po uzyskaniu informacji z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] Inspektorat w [...] (pismo z dnia [...] kwietnia 2020 r.), że od dnia [...] października 2019 r. przyznany został skarżącej dodatek pielęgnacyjny, Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] uchylił D.K. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od [...] maja 2020 r. Następnie decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] uznał, że zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 1479,46 zł wypłacony D.K. w okresie od 1 października 2019 r. do 30 kwietnia 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i jednocześnie zobowiązał wyżej wymienioną do jego zwrotu. Organ podał, że na skutek uzyskania przez D. K. prawa do dodatku pielęgnacyjnego, z dniem [...] października 2019 r. ustało jej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, przyznanego decyzją z dnia [...] września 2009 r. W myśl art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Z tej przyczyny świadczenie to jest nienależnie pobranym – art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. D.K. złożyła odwołanie od tej decyzji, wnosząc o odstąpienie przez organ od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń i umorzenie tej kwoty. Podkreśliła, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, nie miała świadomości, że zasiłek pielęgnacyjny od [...] października 2019 r. był świadczeniem nienależnie pobranym. Z uwagi na swoją sytuację zdrowotną i umysłową powinna zostać pouczona o braku prawa do ich pobierania. Wskazała, że nie zna pojęć ustawowych i nie rozumie różnicy pomiędzy zasiłkiem pielęgnacyjnym a dodatkiem pielęgnacyjnym. Jej sytuacja zdrowotna i materialna jest bardzo trudna. Przy rozpatrywaniu odwołania organ winien uwzględnić szczególnie uzasadnione okoliczności. Decyzją z dnia [...] września 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Podzielając stanowisko tego organu Kolegium wskazało, że nie budzi wątpliwości, że w okresie od października 2019 r. skarżąca pobierała zarówno dodatek pielęgnacyjny, jak i zasiłek pielęgnacyjny. Cel i charakter oraz funkcja tych świadczeń, mimo różnych nazw, są podobne, dlatego w art. 16 ust. 6 u.ś.r. wskazano, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Zaś stosownie do treści art. 30 ust 1 w/w ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Kolegium podkreśliło, że D.K. była pouczona o konieczności niezwłocznego informowania o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych oraz o tym, iż nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi zarówno we wniosku o przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, jak i w decyzji przyznającej wnioskowane świadczenie. Strona informowana była również, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Odnosząc się natomiast do wniosku odwołującej o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia, Kolegium poinformowało, że zostanie on przekazany według właściwości do organu I instancji celem rozpatrzenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie złożonej na tę decyzję D.K. wniosła o jej zmianę i uznanie, że świadczenie nie zostało nienależnie pobrane, ewentualnie przekazanie do organu I instancji sprawy umorzenia całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżąca przyznała, że w październiku 2019 r. złożyła wniosek o przyznanie dodatku pielęgnacyjnego z tytułu niezdolności do samodzielnej egzystencji. Dodatek ten został jej przyznany w maju 2020 r. Zatem nie pobierała dwóch świadczeń jednocześnie, jak twierdzi organ w kwestionowanej decyzji. Wyjaśniła, że będąc uprawniona do zasiłku pielęgnacyjnego pobierała go w dalszym ciągu. Przez okres październik 2019 r. – kwiecień 2020 r. nie pobierała dodatku pielęgnacyjnego. Ubiegając się o dodatek pielęgnacyjny nie wiedziała i nie była świadoma, że go uzyska. Rezygnacja z jego pobierania mogłaby doprowadzić do skrajnego ubóstwa i wywołać poważne szkody w jej sytuacji nie tylko materialnej, ale i zdrowotnej. Wyjaśniła także, że o uzyskaniu prawa do dodatku pielęgnacyjnego dowiedziała się w kwietniu 2020 r. po otrzymaniu decyzji z ZUS. Jako niezasadne oceniła stanowisko Kolegium, że o konieczności informowania o wszelkich zmianach mających wpływ na zmianę świadczeń rodzinnych była pouczona podczas podpisywania wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z dnia [...].08.2009 r. Było to 11 lat temu, a uwzględniając jej sytuację zdrowotną i rozwojową, jej stan zdrowia uległ pogorszeniu. Reasumując stwierdziła, że złożenie wniosku o dodatek pielęgnacyjny nie wywołało automatycznie jego przyznania i natychmiastowej wypłaty. Dlatego w dalszym ciągu pobierała zasiłek pielęgnacyjny, który stanowił jej podstawę utrzymania. Była nieświadoma, że moment złożenia wniosku będzie liczony jako moment przyznania jej prawa do dodatku pielęgnacyjnego. O otrzymaniu dodatku pielęgnacyjnego dowiedziała się dopiero w kwietniu 2020 r., a nie w momencie złożenia wniosku. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Sprawa niniejsza została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zss4 pkt 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 374), wobec uznania, ze względu na jej przedmiot, że jej rozpoznanie jest konieczne, a przeprowadzenie rozprawy mogłoby w obecnym stanie epidemii wywołać nadmierne zagrożenie dla osób w niej uczestniczących i uwzględniając jednocześnie potrzebę rozstrzygnięcia sprawy w możliwie najkrótszym terminie. Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji, obejmującą badanie zaskarżonych aktów pod względem ich zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021, poz. 137). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, ze zm. ) – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., stanowiący, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje jedynie wówczas, gdy zaskarżony akt narusza prawo w sposób określony w ostatnio cytowanej ustawie. W przypadku zaskarżenia decyzji lub postanowienia Sąd zobowiązany jest zgodnie z art. 145 P.p.s.a. do ich uchylenia - jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy – lub do stwierdzenia nieważności takiej decyzji lub postanowienia, jeśli zachodzą przesłanki przewidziane w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Dokonując kontroli legalności w niniejszej sprawie Sąd nie stwierdził wyżej wymienionych wad i uchybień, co skutkować musiało oddaleniem skargi. Zaskarżona nią decyzja utrzymuje w mocy decyzję organu I instancji orzekającą o uznaniu kwoty wypłaconej z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązująca do zwrotu tej kwoty. Przypadki nienależnego pobrania świadczenia wyliczone zostały w art. 30 ust. 2 pkt 1- 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej w skrócie "u.ś.r.").W pkt 1 tego przepisu za świadczenia nienależnie pobrane uznane zostały świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W niniejszej sprawie okolicznością powodującą ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego było przyznanie skarżącej prawa do dodatku pielęgnacyjnego. Jak bowiem wynika z 16 ust. 6 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Okoliczności faktyczne sprawy zostały ustalone przez organy prawidłowo i nie budzą wątpliwości. Poza sporem pozostaje fakt pobierania przez D.K. zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2009 r., przy jednoczesnym pobieraniu dodatku pielęgnacyjnego. W tej sytuacji organy uznały wystąpienie przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.. Za nienależnie pobrany w myśl tego przepisu uznany został w niniejszej sprawie zasiłek pielęgnacyjny faktycznie “wypłacony" w okresie od [...] października 2019 r. do [...] kwietnia 2020 r. w łącznej kwocie 1479,46 zł. Należy przy tym dodać, że dla zaistnienia okoliczności z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. nie ma znaczenia czy kwota przyznanego za ten sam okres dodatku pielęgnacyjnego została wypłacona jednorazowo czy wypłacana była miesięcznie, istotne jest, by za ten sam okres dublowały się zasiłek pielęgnacyjny i wypłacony przez ZUS dodatek pielęgnacyjny, a kwota z tytułu jednego i drugiego świadczenia została fizycznie wypłacona. Taka właśnie sytuacja zaistniała w rozpoznawanej sprawie. Dalszy tok postępowania narzucają przepisy u.ś.r. - art. 30 ust. 1 u.ś.r. nakłada obowiązek zwrotu takich świadczeń, a art. 32 ust. 1 u.ś.r. daje podstawę do zmiany lub uchylenia ostatecznej decyzji administracyjnej, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. W kontekście przytoczonych uregulowań prawnych trzeba zatem stwierdzić, że w przypadku równoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego, obowiązkiem organów administracji publicznej jest wydanie decyzji stwierdzającej, że zasiłek pielęgnacyjny stanowił świadczenie nienależnie pobrane. Wydanie decyzji w tej kwestii jest zatem uzależnione od spełnienia dwóch warunków, a mianowicie - równoczesnego pobierania wymienionych świadczeń oraz uprzedniego poinformowania beneficjenta zasiłku pielęgnacyjnego o niemożności pobierania obu tych świadczeń jednocześnie. W tej materii Sąd podziela pogląd prezentowany między innymi w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2013 r. , I OSK 1701/12, że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia - winno być ono jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. W ocenie Sądu, wbrew argumentom skargi takiego pouczenia udzielono skarżącej co najmniej trzykrotnie. Po raz pierwszy, gdy składała wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w 2009 r., a następnie dwukrotnie w decyzjach Prezydenta Miasta [...] – z dnia [...] września 2009 r. o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego i z dnia [...] grudnia 2009 r. o zmianie tej pierwszej decyzji. W obu tych decyzjach znajduje się pouczenie, z którym skarżąca mogła się w każdym czasie i wielokrotnie zapoznać. W pierwszej z wymienionych decyzji – z [...].09.2009 r. pouczenie zostało zamieszczone pogrubionym drukiem, zaznaczono też w nim wyraźnie, że "zasiek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego". W tej sytuacji trudno uznać argumenty skarżącej o niedostatecznym pouczeniu, a także braku biegłości w przepisach prawa. Również sam fakt niepełnosprawności nie może oznaczać zwolnienia z obowiązków nałożonych przez ustawodawcę – powiadamiania o zmianie sytuacji i okolicznościach mających wpływ na przyznane świadczenie, skoro ustawodawca takiego zwolnienia nie przewidział, jak również nie przewidział zwolnienia od skutków niedopełnienia takich obowiązków (uznania świadczenia za nienależnie pobrane i obowiązku jego zwrotu). Skarżąca jako osoba niezdolna do samodzielnej egzystencji korzysta zapewne z pomocy innych osób w codziennym funkcjonowaniu, co obejmuje również pomoc w załatwianiu spraw urzędowych. Nie ulega wątpliwości, że od chwili przyznania dodatku pielęgnacyjnego zasiłek pielęgnacyjny skarżącej nie przysługiwał, skoro więc (przy braku poinformowania organu) był wypłacany i powiększał comiesięczne dochody, podlega zwrotowi, nie powodując pogorszenia sytuacji dochodowej skarżącej, bowiem w jego miejsce wstąpił dodatek pielęgnacyjny. Dodatkowo należy nadmienić, że wydanie decyzji o uznaniu świadczeń rodzinnych (w tym zasiłku pielęgnacyjnego) za nienależnie pobrane otwiera skarżącej możliwość ubiegania się o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie płatności na raty w szczególnie uzasadnionych okolicznościach rodzinnych, na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. Organ II instancji prawidłowo odczytał, że zawarta w odwołaniu argumentacja stanowi taki właśnie wniosek i przekazał go właściwemu organowi do rozpatrzenia. Z wszystkich tych przyczyn Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, co skutkowało oddaleniem skargi w oparciu o art. 151 P.p.s.a.