II SA/Rz 1109/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Ewa Partyka Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ WSA Marcin Kamiński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi E. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia, że świadczenia rodzinne są świadczeniami nienależnie pobranymi oraz zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń - skargę oddala -

II SA/Rz 1109/20 U z a s a d n i e n i e Przedmiotem skargi E. B. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] lipca 2020 r. nr [...] dotycząca zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W przedmiotowej sprawie Burmistrz uchylił decyzję z [...] października 2017 r. nr [...] w sprawie przyznania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na dzieci B. B. i G. B. w związku z pismem Wojewody z [...] marca 2019 r., z którego wynikało, że w okresie od [...] sierpnia 2017 r. do [...] października 2018 r. zachodzą podstawy do koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Decyzją z [...] marca 2019 r. Wojewoda odmówił E. B. prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na dzieci B. B. i G. B. na okres od [...] listopada do [...] grudnia 2018 r., zaś decyzją z [...] lipca 2019 r. nr [...] za okres od [...] listopada 2017 r. do [...] października 2018 r. Organ stwierdził, że w związku z podjęciem pracy na terenie Niemiec w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] grudnia 2018 r. przez ojca dzieci M. B. i w związku z brakiem zatrudnienia po stronie matki dziecka na terytorium Polski w okresie od [...] listopada 2017 r. do [...] grudnia 2018 r., ustawodawstwo niemieckie ma pierwszeństwo zastosowania zgodnie z art. 68 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004. Dodatkowo organ ustalił, że nastąpiło przekroczenie kryterium dochodowego w przeliczeniu na osobę w rodzinie, które wynosi 1047,30 zł. Decyzją z [...] kwietnia 2020 r. nr [...] Wojewoda ustalił, że świadczenia rodzinne które pobrała E. B. za okres od [...] listopada 2017 r. do [...] grudnia 2018 r., tj. zasiłek rodzinny na dzieci B. B. i G. B. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2018/2019 na dzieci B. B. i G. B. w kwocie 3 672 zł są świadczeniami rodzinnymi nienależnie pobranymi (pkt I) oraz zobowiązał E. B. do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości 3 672 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (pkt II). Po rozpoznaniu odwołania E. B. od tej decyzji Kolegium - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r., poz. 256, dalej: k.p.a.) - utrzymało w mocy decyzję Wojewody z [...] kwietnia 2020 r. Kolegium wyjaśniło, że podstawę materialnoprawną żądania odwołującej się stanowi ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1111 ze zm., dalej: u.ś.r.). Zgodnie z jej art. 2, świadczeniami rodzinnymi są m.in. zasiłki rodzinne oraz dodatki do tych zasiłków. Zasiłek rodzinny w okresie za który organ dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń przysługiwał rodzicom lub opiekunowi prawnemu, a także opiekunowi faktycznemu dziecka i osobie uczącej się, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie albo dochód osoby uczącej się nie przekraczał 674 zł. W przypadku, gdy członkiem rodziny było dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności zasiłek rodzinny przysługiwał, jeżeli przeciętny miesięczny dochód na osobę w rodzinie nie przekraczał kwoty 764 zł (art. 5). Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba która pobrała nienależne świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Podstawą prawną zaskarżonej decyzji była art. 30 ust. 2 pkt 1 i pkt 3 u.ś.r. Po myśli art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych, albo wstrzymania wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, gdy Wojewoda ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i jest to świadczenie za okres od dnia, w którym członek rodziny stał się uprawniony do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie (art. 30 ust. 2 pkt 3 tej ustawy). W sprawie będącej przedmiotem rozpoznania strona, pomimo stosownego pouczenia zamieszczonego w treści wniosku o przyznanie świadczenia, a zawierającego informację o jakich okolicznościach należy niezwłocznie zawiadomić organ, zataiła okoliczności mające znaczenia prawne, a mianowicie fakt wyjazdu członka rodziny za granicę oraz fakt przekroczenia kryterium dochodowego. Zatajając fakty mające znaczenie prawne w sprawie, co do których świadomość uzyskała po zapoznaniu się z treścią pouczeń we wniosku, na etapie ubiegania się o świadczenia w poszczególnych okresach zasiłkowych, działała w warunkach świadomego wprowadzenia organu w błąd. Zachowanie strony przybrało postać pozytywnego działania polegającego na złożeniu niezgodnego z prawdą oświadczenia, zaniechaniu zawiadomienia oraz biernego, świadomego wykorzystywania błędu organu I instancji. Każde z wyartykułowanych przypadków wyczerpuje znamiona świadomego wprowadzania w błąd organu przyznającego świadczenia i leży u podstaw kwalifikacji prawnej zdarzenia, jako uzasadniającego nienależne pobranie świadczenia. W tym stanie rzeczy okoliczności, na które powołuje się strona nie mają znaczenia prawnego. Organ I instancji, zgodnie z dyspozycją art. 30 ust. 2 u.ś.r. dokonał prawidłowej kwalifikacji świadczenia w kategoriach nienależnie pobranego, uwzględniając w powyższym zakresie okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne. E. B. w skardze na decyzję Kolegium z [...] lipca 2020 r., zaskarżając ją w całości, zarzuciła naruszenie art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 i 3 u.ś.r. poprzez ustalenie, że objęte zaskarżoną decyzją a pobrane przez nią świadczenia były świadczeniami nienależnie pobranymi i w konsekwencji zobowiązanie jej do ich zwrotu. Wskazała, że formalnie pozostaje w związku małżeńskim zawartym z M. B. w [...] stycznia 2002 r., tym niemniej od dawna to małżeństwo nie funkcjonuje w sposób prawidłowy. Skarżąca nie ma żadnej wiedzy na temat podejmowanych przez męża decyzji czy pobieranych świadczeń, a także osiąganych przez niego dochodów, a na pewno nie są one z nią konsultowane. Małżonkowie są od dłuższego czasu w faktycznej separacji. Ze strony męża wobec skarżącej dochodziło też do przemocy fizycznej i psychicznej i te wszystkie okoliczności spowodowały, że w styczniu 2020 r. wystąpiła o orzeczenie rozwodu małżeństwa do Sądu Okręgowego i sprawa toczy się obecnie pod sygnaturą [...], ale do dnia dzisiejszego nie została zakończona. Skarżąca nie miała wiedzy o tym, jaki dochód M. B. osiąga za granicą, ani czy pobiera w Niemczech świadczenia na dzieci. Skarżąca jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Mąż nie płaci regularnie zasądzonych alimentów więc jedynym źródłem utrzymania jej i dzieci były właśnie świadczenie wychowawcze i zasiłek rodzinny. Obecnie żyją tylko dzięki pomocy z opieki społecznej, jest bez środków do życia, a tym bardziej nie jest w stanie zgromadzić kwoty 3 672 zł. Wniosła o uchylenie decyzji obu instancji oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania wg norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach). Dokonana przez Sąd pod względem opisanych wyżej kryteriów kontrola zaskarżonej decyzji Kolegium z [...] lipca 2020 r. i utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody z [...] kwietnia 2020 r. nie dała podstaw do zakwestionowania ich legalności. Materialnoprawną podstawą orzekania organów stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 30 ust. 1, osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do jego zwrotu. Jak stanowi ust. 2 pkt 3 tego artykułu, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się świadczenie wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 2 u.ś.r., tj. w sytuacji, gdy osoba uprawniona do świadczeń rodzinnych lub członek rodziny tej osoby w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenia rodzinne lub po dniu jej wydania przebywają poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wówczas organ właściwy (wójt, burmistrz, prezydent miasta) występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego; pozytywne ustalenie wojewody w tym zakresie stanowi obligatoryjną przesłankę do wydania przez właściwy organ, który przyznał i wypłacił świadczenia rodzinne decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu wskazanego wyżej innego państwa w zakresie świadczeń rodzinnych w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Ubocznie zaznaczenia w tym miejscu wymaga, że co do zasady samo ustalenie iż w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, nie jest równoznaczne z tym, że dana osoba w zakresie świadczeń rodzinnych podlega ustawodawstwu innego państwa. Wojewoda nie może ustalić faktu podlegania obcemu ustawodawstwu jedynie na podstawie informacji o podjęciu przez wnioskodawcę lub członka jego rodziny zatrudnienia w innym państwie ani nawet ubieganiu się o świadczenia rodzinne. Takie okoliczności pozwalają wojewodzie jedynie na ustalenie, że w danej sytuacji mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W praktyce organ powinien zatem wskazać przepis uprawniający obywatela polskiego pracującego na terenie państwa w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji do pobierania świadczenia rodzinnego w tym państwie, albo akt (rozstrzygnięcie, czynność) organu lub instytucji państwa obcego, która przyznała świadczenie rodzinne wskutek skonkretyzowania takiego właśnie przepisu (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 stycznia 2018 r. I OSK 541/16, z 17 stycznia 2018 r. I OSK 972/16, z 22 listopada 2017 r. I OSK 243/16 i I OSK 245/16, z 21 lipca 2010 r. I OSK 556/10; publ. CBOSA www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Inaczej rzecz ujmując, za nienależnie pobrane świadczenia uznać można jedynie te, które zostały wypłacone za te same okresy czasu w Polsce oraz w innym państwie członkowskim. W okolicznościach sprawy – stosownie do przytoczonych wyżej przepisów - istotny do uznania pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane pozostaje fakt, że w następstwie stwierdzenia przez Wojewodę Podkarpackiego, że w przypadku skarżącej i jej męża zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy (Burmistrz) uchylił za wskazany okres (od [...] listopada 2017 r. do [...] grudnia 2018 r.) swe decyzje o przyznaniu jej świadczeń rodzinnych, a Wojewoda wydanymi następnie decyzjami z [...] marca i [...] lipca 2019 r. odmówił przyznania jej tych świadczeń. Jak trafnie stwierdziły orzekające w rozpoznawanej sprawie organy, decyzje ta nie zostały zaskarżone i stały się ostateczne. Jako pozostające w obrocie prawnym, wiążą nie tylko organy administracji publicznej, ale również sąd administracyjny (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 8 maja 2018 r. IV SA/Wr 117/18, LEX nr 2507728). Skoro zgodnie z nimi prawo do świadczeń rodzinnych we wskazanym okresie skarżącej nie przysługiwało, to będące konsekwencją tego decyzje o uznaniu tych świadczeń za nienależnie pobrane i zobowiązujące do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami nie naruszają prawa. Podkreślić należy, że w granicach materialnych tej sprawy pozostaje jedynie kwestia orzeczenia przez właściwy organ o nienależnie pobranych świadczeniach rodzinnych i obowiązku ich zwrotu. Jest to sprawa administracyjna materialnie i procesowo odrębna (autonomiczna) od sprawy stwierdzenia zaistnienia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz sprawy uchylenia decyzji przyznającej świadczenie rodzinne (por. wyrok WSA w Opolu z 10 marca 2020 r. II SA/Op 40/20, LEX nr 2945458). Bez znaczenia w tej sytuacji w sprawie uznania świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu pozostaje sygnalizowana przez skarżącą kwestia braku wiedzy o pobieraniu przez jej męża świadczeń na dzieci w Niemczech. Pozostałe wskazywane w skardze okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i osobistej skarżącej mogą ewentualnie zostać wzięte pod uwagę – w przypadku złożenia stosownego wniosku do Wojewody - w trybie przewidzianym przez art. 30 ust. 9 u.ś.r., zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z podanych względów Sąd na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę jako niezasadną oddalił.