II SA/Po 885/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Sebastian Michalski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi K. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 września 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Wójt Gminy K., decyzją z dnia 10 sierpnia 2022 roku (nr [...]), skierowaną do K. J., po ponownym rozpoznaniu sprawy w pierwszej instancji, odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad H. T.. Organ wyjaśnił, że żądanie dotyczy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babcią. Wnioskodawczyni nie podejmuje zatrudnienia, ale ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku opieką roztoczoną nad babcią H. T.. Podopieczna posiada dwie córki (A. S. oraz B. N.). Organ uznał, że obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności spoczywa na córce A. S.. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia 30 września 2022 roku (nr [...]), utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Kolegium uznało, że podopieczna posiada dwie córki i nie zachodzą żadne szczególne okoliczności, które uniemożliwiają im roztoczenie opieki nad matką. Do takich okoliczności organ nie zaliczył braku zgody matki na przeprowadzkę do miejsca zamieszkania córki B. N. oraz spowodowanego tym obniżenia komfortu zamieszkania domowników. A. S. zamieszkuje w pobliżu matki i codziennie zapewnia matce posiłki w postaci obiadów. Niezależnie od powyższego Kolegium uznało, że wnioskodawczyni nie zapewnia gotowości/dyspozycyjności wymaganej przesłanką stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Wnioskodawczyni zamieszkuje w innej miejscowości i ma dwoje dzieci, w tym jedno w wieku przedszkolnym. Przyjeżdża do babci kilka razy dziennie i nie przebywa u niej na stałe. W ocenie Kolegium fakt sprawowania opieki przez 8 godzin dziennie nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Organ odwoławczy dostrzega, że wnioskodawczyni pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy, jednak uznaje, że nie może to przesądzać o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego oraz zaznacza, że decyzja w tym przedmiocie nie była weryfikowana przez Kolegium. K. J., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, skorzystała z prawa skargi do sądu administracyjnego. Strona zażądała uchylenia w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy [...] oraz orzeczenia, co do istoty sprawy poprzez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Strona wniosła także o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym oraz zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Zaskarżonej decyzji zarzucono rażącą obrazę art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się wnuczki, będącej faktycznym opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez dzieci niepełnosprawnej, które nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca podniosła także zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że nie wypełnia przesłanki rezygnacji z pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu skargi wskazano, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do wyników sprzecznych przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy ma stanowić formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki na osoba wymagającą takiej opieki. Autor skargi zaznaczył, że jedynie językowa wykładnia art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do sytuacji, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wyłącznie współmałżonkowi i dzieciom osoby niepełnosprawnej, także w sytuacji, gdy ze względu na stan zdrowia lub swoją sytuację życiową nie mogą tej opieki sprawować. Powołując poglądy z wyroków sądów administracyjnych skarżąca podniosła jednocześnie, że wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opieka ta nie musi być opieką całodobową. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu wydanej decyzji oraz wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej; kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2021, poz. 137). Realizując zadania wymiaru sprawiedliwości sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie - art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2019, poz. 2325 ze zm.; dalej w skrócie P.p.s.a.). Uwzględniając skargę na decyzję Sąd uchyla ten akt w całości albo w części na warunkach określonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit a-c P.p.s.a., względnie stwierdza jego nieważności, gdy spełnione są przesłanki wskazane w art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. albo stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 P.p.s.a.). Sąd administracyjny nie ma kompetencji do tego, aby wyrokiem rozstrzygać o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Na zgodny wniosek stron postępowania sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 P.p.s.a.). Skarga okazała się nieuzasadniona. Rozstrzygnięcie o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego odpowiada prawu. Skarżąca korzystając z urzędowego formularza wniosku wystąpiła z żądaniem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazany formularz zawiera obszerne pouczenie o treści regulacji prawnej odnośnie warunków przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. Ocenę zasadność żądania wnioskodawczyni należało przeprowadzić na gruncie przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a pkt 1-3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2022, poz. 615 ze zm.). Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Zgodnie z art. 17 ust. 1a pkt 1-3 powołanej ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Treść dokumentów włączonych do akt administracyjnych, treść skargi, a także treść odpowiedzi na skargę, wskazuje jednoznacznie, że pomiędzy stronami (skarżącą a organem) nie ma sporu, co do okoliczności przyjętych za podstawę faktyczną rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy. Ustalenia faktyczne znajdują potwierdzenie w materiale dowodowym włączonym do akt administracyjnych. Strony zgodnie przyjmują, co następuje. H. T. posiada orzeczenie o zaliczeniu do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podopieczna posiada dwie córki. B. N. (córka) pobiera świadczenia emerytalne, zamieszkuje w innej miejscowości (lokal trzypokojowy 61 mkw.) i prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem. Brak osobistej opieki nad matką usprawiedliwia zamieszkiwaniem w innej miejscowości, nie wyrażaniem zgody przez matkę na przeprowadzę oraz pogorszeniem warunków mieszkaniowych. A. S. (córka) zamieszkuje wspólnie z mężem w tej samej miejscowości, co podopieczna (obok matki, lokale pod adresami adresy [...] oraz [...]). Pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy na stałe. Choruje przewlekle (przyjmuje leki) i z tego względu uznaje, że nie może podjąć się opieki nad matką. Opiekę nad niepełnosprawną babcią roztoczyła wnuczka K. J., która z tego tytułu ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Zgodnie z przedłożonym planem opieki świadczenia opiekuńcze sprowadzają się do podawania leków, przygotowywania posiłków, robienia porządków domowych i robienia zakupów oraz organizowania wizyt u lekarza. Ponadto wnioskodawczyni "pomaga babci w toalecie, jeżeli podopieczna gorzej się czuje" Samorządowe Kolegium Odwoławcze dokonało prawidłowej wykładni i właściwie zastosowało przepisy prawa materialnego do okoliczności faktycznych kontrolowanej sprawy. Podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego po rozpoznaniu sprawy w trybie odwoławczym były przede wszystkim okoliczności wskazane w przepisach art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wyjaśnić zatem należy, że ustawodawca świadomy zadań administracji publicznej w zakresie ochrony i opieki nad rodziną, które wynikają z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także międzynarodowego porządku prawnego, określi katalog rodzinnych świadczeń opiekuńczych, do których zaliczył zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne (art. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne to świadczenia rodzinne adresowane do opiekunów, którzy nie podejmują pracy zarobkowej lub rezygnują z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W ocenie Sądu świadczenia dla opiekunów zostały ukształtowane w sposób, który zapewnia szerokie możliwości roztoczenia opieki nad osobą niepełnosprawną przez członków rodziny, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny. Świadczenie pielęgnacyjne (1.971 zł miesięcznie) przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, przy czym osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, gdy spełnione są dodatkowe warunki, w szczególności nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Podkreślić należy, że skarżąca/wnuczka nie jest osobą wykluczoną z kręgu podmiotów mogących ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Skoro podopieczna posiada córki, a żadna z córek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to skarżony organ zgodnie z prawem rozpoznał przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnuczce K. J.. Z tego właśnie względu w kontrolowanej sprawie niespełnione pozostają przesłanki do przyznania skarżącej akurat tego świadczenia rodzinnego. Regulacja ustawowa świadczeń rodzinnych adresowanych do opiekunów niepełnosprawnych członków rodziny została ukształtowana w sposób, który przewiduje wsparcie rodziny także w sytuacji, gdy osoba, inna niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, nie spełnia przesłanek do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, z tego względu, że osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, nie chcą rezygnować z zatrudnienia lub nie chcą sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. O specjalny zasiłek opiekuńczy (620 zł miesięcznie) skutecznie ubiegać się może bowiem każda osoba, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmuje pracy zarobkowej lub rezygnuje z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, gdy łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 583 zł (art. 16a ust.1-2 w związku z art. 5 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie znajduje podstaw do kwestionowania rozstrzygnięcia ustawodawczego o różnicowaniu prawa do świadczeń rodzinnych dla opiekunów w ten sposób, że dalszym krewnym pomoc w postaci świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje tylko wówczas, gdy niepełnosprawny nie ma innej osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu lub gdy nie może ona sprawować nad nim opieki z przyczyn, które warunkują uznanie za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na gruncie kontrolowanej sprawy okolicznością rozstrzygającą o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była fakt, że żadna z córek podopiecznej nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Dokumenty włączone do akt spawy administracyjnej potwierdzają, że skarżąca korzysta z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Sąd nie dopatrzył się podstaw do zakwestionowania rozstrzygnięcia o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Bezsporne okoliczności faktyczne kontrolowanej sprawy potwierdzają brak obiektywnych przeszkód do realizacji obowiązku alimentacyjnego w ten sposób, że to któraś z córek pobierających świadczenia emerytalno-rentowe roztoczy osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką. Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania stanowiska Kolegium, że ujawniony w aktach tej sprawy zakres opieki faktycznie realizowanej przez skarżącą na rzecz babci odpowiada/sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, które wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy członkowie pracują. Wnioskodawczyni nie wykonuje czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z osobą podopiecznej, wymagających ciągłej jej obecności, bo pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Taka ocena, choć nie rozstrzygająca o odmowie przyznania żądanego świadczenia, to nie jest ani dowolna, bo znajduje potwierdzenie w niekwestionowanym oświadczeniu skarżącej o zakresie opieki świadczonej na rzecz babci, ani krzywdząca skoro znajduje uzasadnienie w odniesieniu do standardu "zwykłego gospodarstwa domowego, gdzie wszyscy dorośli członkowie pracują". Z powyższych względów, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2022, poz. 329 ze zm.), skarga podlegała oddaleniu.