Wróć do: Orzeczenia NSA

Sygnatura

II SA/Po 733/26

Wyrok WSA w Poznaniu z 29 października 2026 r., II SA/Po 733/26 – rejestr zabytków

Wynik

Stwierdzono bezskuteczność czynności

Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia
29 października 2026
Prawomocne
nie

Treść rozstrzygnięcia

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Daniel (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia WSA Piotr Ławrynowicz Sędzia WSA Robert Talaga Protokolant: Referent stażysta Izabela Koralewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 października 2026 r. sprawy ze skargi W. M. na czynność Prezydenta Miasta z dnia 17 października 2019 r. nr [...] w przedmiocie wpisu nieruchomości do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta [...] I. stwierdza bezskuteczność zaskarżonej czynności Prezydenta Miasta w przedmiocie ujęcia budynku mieszkalnego przy ul. [...] w P. w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta [...]; II. zasądza od Prezydenta Miasta na rzecz skarżącego kwotę 797;- (słownie: siedemset dziewięćdziesiąt siedem) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Analiza z kontekstem sprawy

Co to orzeczenie oznacza dla Twojej sprawy?

Zapytaj o skutki rozstrzygnięcia, podstawę prawną albo argumenty do wykorzystania. AnyLawyer rozpocznie od tej konkretnej sprawy.

Zapytaj AnyLawyer o to orzeczenie

Uzasadnienie

Pismem z dnia 25 lutego 2026 r. W. M. (dalej jako: "skarżący") zwrócił się do Miejskiego Konserwatora Zabytków Urzędu Miasta [...] z wnioskiem o wykreślenie z Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta [...] (dalej jako: "GEZ") nieruchomości położonej przy ul. [...] w P., obręb [...], arkusz: 07, działki nr [...] oraz [...]. W odpowiedzi organ pismem z dnia 18 marca 2026 r. (znak sprawy: [...]) poinformował skarżącego o wystąpieniu do Narodowego Instytutu Dziedzictwa o sporządzenie opinii dotyczącej wartości zabytkowych obiektu. Pismem z dnia 17 czerwca 2026 r. skarżący wskazał, że weryfikacja wartości zabytkowych jest bezprzedmiotowa, albowiem ujęcie nieruchomości w GEZ nastąpiło z naruszeniem Konstytucji RP wobec pozbawienia właściciela możliwości udziału w procedurze wpisu. Miejski Konserwator Zabytków pismem z dnia 24 czerwca 2026 r. (doręczonym w dniu 29 czerwca 2026 r.) odmówił wykreślenia nieruchomości z GEZ, wskazując, że willa/[...] stanowi integralny element pierwotnego założenia dzielnicy Ogrody i spełnia przesłanki uznania za cenny obiekt zabytkowy, a jej wykreślenie pozbawiłoby nieruchomość jakiejkolwiek ochrony konserwatorskiej. Skargą z dnia 27 lipca 2026 r. W. M., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika zaskarżył czynność Prezydenta Miasta podjętą w formie zarządzenia nr [...] z dnia 17 października 2019 r. w części dotyczącej ujęcia w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta [...] nieruchomości położonej przy ul. [...] w P.. Zaskarżonej czynności zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 22 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2022 r. poz. 840 ze zm., dalej: "u.o.z.o.z.") w zw. z art. 21 ust. 1, art. 31 ust. 3 oraz art. 64 ust. 1–4 Konstytucji RP poprzez dokonanie ujęcia nieruchomości w GEZ bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia prawa własności, w tym bez zawiadomienia go o wszczęciu procedury i bez umożliwienia mu zajęcia stanowiska, co stanowiło pominięcie standardów wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r., sygn. akt P 12/18. W oparciu o tak sformułowane zarzuty pełnomocnik skarżącego wniósł o uwzględnienie skargi i stwierdzenie bezskuteczności zaskarżonej czynności na ewentualnie o stwierdzenie nieważności zarządzenia w zaskarżonej części na podstawie, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Odpowiadając na skargę z dnia 28 sierpnia 2026 r. Prezydent Miasta, reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł o: 1) odrzucenie skargi z uwagi na uchybienie 30-dniowemu terminowi do jej wniesienia, liczonemu od dnia, w którym skarżący dowiedział się o czynności (najpóźniej od daty wniosku o wykreślenie z 25 lutego 2026 r.); 2) ewentualnie oddalenie skargi w całości. W zakresie żądania odrzucenia skargi organ wskazał, że ujęcie nieruchomości w Gminnej Ewidencji Zabytków (GEZ) na podstawie art. 22 ust. 4 i 5 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami stanowi inną czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, a nie akt prawa miejscowego lub inny akt organu jednostki samorządu terytorialnego. Organ wskazał, że skargę na tego rodzaju czynność wnosi się w terminie 30 dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o jej podjęciu. Zdaniem organu skarżący z całą pewnością posiadał wiedzę o ujęciu nieruchomości w GEZ najpóźniej w dniu sporządzenia wniosku o jej wykreślenie, czyli 25 lutego 2026 r.. Tym samym 30-dniowy termin upłynął w marcu 2026 r., podczas gdy skarga została wniesiona dopiero 31 lipca 2026 r.. Zdaniem organu bieg terminu do wniesienia skargi rozpoczyna się od uzyskania wiedzy o samym fakcie podjęcia kwestionowanej czynności, a nie od momentu powzięcia wiedzy o tym, że czynność ta mogła zostać dokonana z naruszeniem prawa. Oczekiwanie przez skarżącego na stanowisko Miejskiego Konserwatora Zabytków w przedmiocie wykreślenia obiektu z GEZ oraz prowadzenie w tym zakresie korespondencji nie stanowiło przeszkody uzasadniającej brak winy w uchybieniu terminowi. Skarżący mógł i powinien wnieść skargę do sądu administracyjnego w terminie 30 dni od dnia, w którym dowiedział się o wpisie. Następnie Prezydent Miasta podniósł, że nieruchomość przy ul. [...] w pełni odpowiada ustawowej definicji zabytku, reprezentując cenną podmiejską architekturę [...] z przełomu XIX i XX wieku. Organ wskazał ponadto, że zarządzenie z dnia 17 października 2019 r. zostało wydane zgodnie z ówcześnie obowiązującymi przepisami rangi ustawowej, które nie nakładały obowiązku zawiadamiania właścicieli. Powołując się na poglądy doktryny, organ wywodził, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r. dotyczył pominięcia prawodawczego, nie derogował wprost przepisu art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. i wymaga podjęcia interwencji przez ustawodawcę, a nie automatycznego rugowania wpisów przez organy stosujące prawo. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone m.in. w art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143, dalej jako: "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W pierwszej kolejności wskazać należy, że ujęcie nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków na podstawie zarządzenia organu wykonawczego gminy nie jest aktem organu jednostki samorządu terytorialnego w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a., lecz inną czynnością z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, podlegającą kognicji sądu administracyjnego na podstawie art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Ujęcie obiektu w ewidencji rozstrzyga o podporządkowaniu indywidualnej nieruchomości pod rygory i ograniczenia prawa własności przewidziane w przepisach u.o.z.o.z. oraz przepisach Prawa budowlanego (w tym wymóg uzgadniania pozwoleń na budowę lub rozbiórkę z właściwym konserwatorem zabytków). Wbrew twierdzeniom organu brak było podstaw do odrzucenia skargi na podstawie art. 58 § 1 pkt 2 w zw. z art. 53 § 2 p.p.s.a. Zgodnie z art. 53 § 2 p.p.s.a., jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., wnosi się w terminie 30 dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o podjęciu czynności. Jednocześnie ustawodawca w zdaniu drugim tego przepisu wprost zastrzegł, że sąd, po wniesieniu skargi, może uznać, iż uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i sprawę merytorycznie rozpoznać. Jak wynika z akt sprawy, skarżący w lutym 2026 r. podjął próbę uregulowania statusu prawnego nieruchomości w trybie pozasądowym, wnosząc o jej wykreślenie z GEZ. Organ podjął wówczas czynności wyjaśniające i prowadził korespondencję ze skarżącym, nie informując go o trybie i terminie wniesienia skargi do sądu administracyjnego, a ostateczne negatywne stanowisko sformułował dopiero w piśmie z dnia 24 czerwca 2026 r. (odebranym przez skarżącego w dniu 29 czerwca 2026 r.). Skarga do sądu została sporządzona i skierowana w lipcu 2026 r., krótko po otrzymaniu stanowiska organu. Uwzględniając fakt, że przez długi czas charakter prawny wpisu do GEZ oraz dopuszczalność i termin jego zaskarżenia były przedmiotem rozbieżności w judykaturze, a skarżący nie był powiadomiony o wpisie w 2019 r., przyjęcie uchybienia terminu pozbawiłoby właściciela konstytucyjnego prawa do sądu i możliwości weryfikacji aktu ingerującego w przysługujące mu prawo własności. W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że uchybienie terminu nastąpiło bez winy skarżącego w rozumieniu art. 53 § 2 zd. drugie p.p.s.a. i przystąpił do merytorycznego rozpoznania skargi. Przechodząc do merytorycznej oceny legalności zaskarżonej czynności, podkreślić należy, że fundamentalne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r., sygn. akt P 12/18 (Dz. U. z 2023 r. poz. 951). Trybunał orzekł w nim, że art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (...) w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu powołanego orzeczenia Trybunał Konstytucyjny jednoznacznie wskazał, że włączenie nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków pociąga za sobą dotkliwe ograniczenia uprawnień właścicielskich (m.in. w sferze zabudowy, rozbiórki czy modernizacji), a wyłączenie udziału właściciela z procedury prowadzącej do wpisu nie służy realizacji żadnych wartości konstytucyjnych. Stan, w którym właściciel nie ma możliwości zajęcia stanowiska, zgłoszenia dowodów oraz zakwestionowania ustaleń organu w toku procedury, narusza elementarne zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) oraz prawo do ochrony własności (art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP). Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela utrwalony w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego pogląd (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 18 października 2023 r., sygn. akt II OSK 2781/17; z dnia 13 września 2023 r., sygn. akt II OSK 2748/18; z dnia 26 listopada 2025 r., sygn. akt II OSK 2968/24), że jakkolwiek wyrok TK w sprawie P 12/18 jest wyrokiem o charakterze zakresowym, to jego bezpośrednim skutkiem jest wyeliminowanie z obrotu prawnego normy prawnej w jej niekonstytucyjnym rozumieniu. Sądy administracyjne, sprawując wymiar sprawiedliwości i będąc związane bezpośrednio przepisami Konstytucji RP (art. 8 ust. 2 oraz art. 178 ust. 1 Konstytucji RP), nie mogą akceptować aktów organów administracji wydanych w oparciu o normę uznaną za niekonstytucyjną. Z akt sprawy wynika w sposób niewątpliwy, że zarządzenie Prezydenta Miasta nr [...] z dnia 17 października 2019 r. w części dotyczącej nieruchomości położonej przy ul. [...] podjęte zostało w procedurze całkowicie arbitralnej, tj. z pominięciem skarżącego jako właściciela obiektu. Skarżący nie został zawiadomiony o zamiarze i przyczynach wpisu, nie zapewniono mu możliwości zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym (w tym kartą adresową) ani wypowiedzenia się co do walorów obiektu. Zastosowano zatem procedurę dotkniętą istotną wadą konstytucyjną. Wobec powyższego bezprzedmiotowa na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego jest podnoszona przez organ w odpowiedzi na skargę kwestia faktycznych walorów architektonicznych i historycznych nieruchomości przy ul. [...] (jako historycznej [...]). Ze względu na fundamentalne uchybienia procesowe polegające na pozbawieniu właściciela jakichkolwiek gwarancji ochrony prawnej i czynnego udziału w sprawie, Sąd nie bada i nie przesądza, czy przedmiotowy obiekt obiektywnie posiada cechy zabytku w rozumieniu art. 3 pkt 1 u.o.z.o.z. Obowiązkiem organu jest bowiem zapewnienie właścicielowi stosownych gwarancji prawnych przed podjęciem ingerencji w jego prawo własności, a nie sanowanie pierwotnych braków proceduralnych na etapie korespondencji czy postępowania przed sądem. Ewentualne ujęcie nieruchomości w GEZ może nastąpić wyłącznie w ramach procedury w pełni respektującej prawa właściciela wynikające z Konstytucji RP. Mając na uwadze stwierdzone naruszenie prawa materialnego i procesowego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, działając na podstawie art. 146 § 1 p.p.s.a., orzekł o bezskuteczności zaskarżonej czynności Prezydenta Miasta w przedmiocie ujęcia przedmiotowej nieruchomości w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta [...] (punkt 1 sentencji wyroku). O kosztach postępowania Sąd orzekł w punkcie 2 sentencji na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. Na zasądzoną na rzecz skarżącego kwotę 697 zł składają się kwota 300;- zł tytułem uiszczonego wpisu stałego od skargi; kwota 17;- zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa procesowego; kwota 480;- zł tytułem wynagrodzenia pełnomocnika będącego radcą prawnym, ustalonego zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).

Informacje o sprawie

Data wpływu
2 września 2026
Symbol z opisem
6361 Rejestr zabytków
Hasła tematyczne
Zabytki
Skarżony organ
Prezydent Miasta
Sędziowie
Paweł Daniel /przewodniczący sprawozdawca/ Piotr Ławrynowicz Robert Talaga

Powołane przepisy

Powiązane dokumenty

Źródło urzędowe: Naczelny Sąd Administracyjny