II SA/Po 698/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 lutego 2024 r. w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 września 2023 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Decyzją z dnia 5 września 2023 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "Samorządowe Kolegium Odwoławcze" lub "organ"), po rozpatrzeniu odwołania A. M., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy W. z dnia 26 maja 2023 r. nr [...] Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następującym stanie faktycznym sprawy. W dniu 28 lutego 2023 r. A. M. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką - H. M.. Burmistrza Miasta i Gminy W. decyzją z dnia 26 maja 2023 r. odmówił Wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. W uzasadnieniu Burmistrz wskazał, że powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest niespełnienie przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1 b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj.: Dz.U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm. dalej jako "u.ś.r."). Odwołanie od w/w decyzji, w terminie, złożył Wnioskodawca - reprezentowany przez pełnomocnika profesjonalnego wskazując, że sprawuje stałą opiekę nad matką. Wskazaną na wstępie decyzją z dnia 5 września 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję podnosząc, po przytoczeniu treści przepisów prawa, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt: K 38/13 stwierdził, iż przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Ponadto Kolegium wskazało, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (np. wyroki NSA: z dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19; z dnia 6 lipca 2016 r., I OSK 223/16; z dnia 2 sierpnia 2016 r.). Organ wyjaśnił, iż z treści wywiadu środowiskowego oraz dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że Wnioskodawca zamieszkuje razem z niepełnosprawną matką - H. M.. A. M. jest zarejestrowany w PUP jako osoba bezrobotna. Ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką (wdowa) Odwołujący nie podejmuje zatrudnienia. Stan zdrowia pani H. uległ pogorszeniu około 2 lata temu. Od tego czasu matka Skarżącego wymaga opieki i pomocy osoby drugiej w codziennych czynnościach. Pani H. porusza się za pomocą wózka inwalidzkiego. Zgodnie ze złożonym w obecności pracownika socjalnego oświadczeniem pani H., syn sprawuje nad nią opiekę od dwóch lat. Ustalono, że Odwołujący pomaga w czynnościach dnia codziennego, a mianowicie w higienie osobistej, utrzymywaniu w czystości pomieszczeń domowych, przygotowywaniu posiłków oraz organizowaniu wizyt lekarskich. Z treści oświadczenia pani H. z dnia 15 marca 2023 r. wynika, iż Wnioskodawca: kąpie matkę, przygotowuje jej posiłki, sprząta, organizuje wyjazdy do lekarzy. Dalej Kolegium wskazało, iż powodem utrzymania w mocy decyzji organu pierwszej instancji jest niespełnienie przesłanki opisanej w art. 17 ust. 1 u.ś.r.. Organ, po przytoczeniu orzecznictwa, podkreślił, iż brak aktywności zawodowej (lub jej zaprzestanie) jako taki (czyli będący wyborem życiowym danej osoby) nie może być automatycznie uznany za stan tożsamy z rezygnacją z bądź nie podejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. W ocenie Kolegium zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, nie daje podstaw do uznania, że istnieje związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem przez Odwołującego zatrudnienia, a sprawowaniem przez niego opieki nad matką. Z akt sprawy wynika, iż Wnioskodawca nie pracuje od wielu lat. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, iż nie neguje świadczenia opieki Wnioskodawcy nad matką, jednakże w opinii Kolegium nie zostały spełnione wszystkie przesłanki zawarte w treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł A. M. zarzucając jej naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wskazując na powyższe Skarżący wniósł uchylenie decyzji oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie A. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto Skarżący wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powtarzając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634; dalej: "P.p.s.a."), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy, wniosek taki został złożony przez Skarżącego, a organ w odpowiedzi na skargę powyższemu się nie sprzeciwił. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 1 P.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza Miasta i Gminy odmawiającej przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. Przesłanki przedmiotowe i podmiotowe przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określa art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj.: Dz.U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm. dalej jako "u.ś.r."). Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W pierwszej kolejności wskazać należy, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. W związku z powyższym przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania przez organ I instancji wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie, na co słusznie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze. W tym miejscu wskazać należy, iż poza sporem jest kwestia, że matka Skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i zgodnie z tym orzeczeniem wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znaczną ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Analiza uzasadnień decyzji wskazuje również, iż organy nie kwestionują faktu sprawowania przez Skarżącego stałej opieki nad matką, co wynika również z wywiadu środowiskowego. Natomiast w ocenie organu nie została spełniona przesłanka "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Organ uzasadniając swoje stanowisko wskazał, iż Skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, albowiem od dłuższego czasu (kilku lat) nie pracuje. Dodatkowo organ I instancji wskazał, iż wnioskodawca wielokrotnie tracił status osoby bezrobotnej z uwagi na brak stawiennictwa w PUP we W. w wyznaczonym terminie. Odnosząc się do powyższego zauważyć należy, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się oświadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Przy czym rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom tę opiekę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu tego świadczenia, nie jest zatem istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą. W przedmiotowej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją przez Skarżącego z zatrudnienia a koniecznością zapewnienia opieki matce. Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić uznając je za co najmniej przedwczesne. W niniejszej sprawie organy, z naruszeniem art., 7, art. 77 i 80 K.p.a., całkowicie zignorowały znajdujące się w aktach dokumenty z których wynika, iż w okresie przed wystąpieniem z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne Skarżący podejmował zatrudnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż ze znajdującego się na k. [...] akt administracyjnych raportu o osobie wynika, że faktycznie Skarżący był kilkukrotnie wyrejestrowywany z rejestru bezrobotnych z uwagi na niestawiennictwo w wyznaczonym terminie. Z tej okoliczności organ I instancji wywiódł, iż Skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia. Jednakże uwadze organu całkowicie uszło, iż z raportu tego wynika, że Skarżący z rejestru bezrobotnych wyrejestrowywany był również z uwagi na podjęcie zatrudnienia, co potwierdzają również przedłożone w toku postępowania administracyjnego umowy czy też informacje o ubezpieczeniu (k. [...]-[...] akt administracyjnych). Powyższe okoliczności zostały całkowicie pominięte przez organy, które w uzasadnieniach zapadłych rozstrzygnięć lakonicznie stwierdziły, iż Skarżący od wielu lat był bierny zawodowo. Podkreślić należy, iż fakt podejmowania okresowo zatrudnienia czy też również fakt rejestracji w urzędzie pracy może świadczyć o gotowości Skarżącego do podjęcia zatrudnienia. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania (pkt 2 sentencji) orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 powołanej powyżej ustawy oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t. j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964), zasądzając kwotę 480;- zł W nawiązaniu do wniosku strony zawartego w skardze o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego wyjaśnić należy, że Sąd nie mógł orzec merytorycznie o istocie sprawy, albowiem rolą sądu administracyjnego jest kontrola legalności zaskarżonych aktów lub czynności organów administracji publicznej, a nie zastępowanie tych organów w ich działalności. Trzeba wyraźnie podkreślić, że co do zasady, sąd administracyjny nie wydaje decyzji o przyznaniu albo odmowie przyznania określonych uprawnień, lecz rozstrzyga, czy dane orzeczenie (decyzja, postanowienie) zostało wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa materialnego i procesowego. Rozpoznając sprawę ponownie organ winien, mając na względzie wywody niniejszego uzasadnienia, ponownie przeanalizować kwestię związku przyczynowego między rezygnacją zatrudnienia a sprawowaniem opieki opierając swoje ustalenia w oparciu o kompletną, a nie wybiórczą ocenę materiału dowodowego.