II SA/Po 320/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Asesor WSA Jan Szuma (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2020 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia dobry start oddala skargę

Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania M. K., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (zwanego dalej "Prezydentem") z dnia [...] października 2019 r., [...] w przedmiocie świadczenia "[...] Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następujących okolicznościach udokumentowanych w aktach sprawy. Wnioskiem z dnia [...] lipca 2018 r. M. K. wystąpiła o ustalenie na jej rzecz prawa do świadczenia "[...]" na syna K. G., czyli świadczenia uregulowanego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz. U. poz. 1061, dalej "r.ws.progr.D.s.") (k. 38-32 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Jest poza sporem, że żądana kwota została wnioskodawczyni przyznana i dotyczy jednorazowej wypłaty [...] zł z sierpnia 2018 r. (zgodnie z § 10 ust. 5 r.ws.progr.D.S. przyznanie świadczenia nie wymagało wydania decyzji – uw. Sądu). Pismem z dnia [...] sierpnia 2019 r., [...] (JKD) Prezydent [...] zawiadomił Prezydenta ([...]), że we wrześniu 2018 r. o świadczenie "Dobry start" na K. G. wystąpił jego ojciec G. G.. Złożył on wówczas oświadczenie potwierdzające, że sprawuje faktyczną opiekę nad synem K. . Dołączył również umowę (porozumienie rodzicielskie) zawartą z matką K. G. [...] kwietnia 2018 r., w której określono miejsce zamieszkania syna u ojca dziecka. Prezydent [...] zrealizował świadczenie "Dobry start" na dziecko za rok szkolny [...]. Niezależnie, do akt postępowania stołeczny organ nadesłał kopię oświadczenia G. G., złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej, w którym wskazał on, że syn zamieszkuje z nim pod tym samym adresem i sprawuje on nad nim opiekę. Jest to zgodne z ustaleniami z aktu notarialnego rep. A. [...] (k. 26 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). W tym miejscu można dodać na marginesie, że wskazany tu akt notarialny (z dnia [...] kwietnia 2018 r.) został włączony do akt obecnie kontrolowanej sprawy (k. 7-9 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Pismem z dnia [...] września 2019 r., [...] Prezydent zawiadomił M. K. o wszczęciu postępowania z § 31 r.ws.progr.D.s. o uznaniu świadczenia dobry start na K. G., wypłacone w sierpniu 2018 r. ([...] zł) za świadczenie nienależnie pobrane (k. 20 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Decyzją z dnia [...] października 2019 r., [...] Prezydent, działając z powołaniem na § 3, § 8 ust. 1-3, § 10 ust. 2, § 31 i § 32 r.ws.progr.D.s., uznał świadczenie "Dobry start" wypłacone w sierpniu 2018 r. w wysokości [...] zł na K. G. za świadczenie nienależnie pobrane i zarazem orzekł o jego zwrocie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W motywach rozstrzygnięcia wskazał na § 30 ust. 1 r.ws.progr.D.s. ("W przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia dobry start, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem") i dalej zauważył, że z otrzymanej dokumentacji wynika, iż K. G. zamieszkuje u ojca G. G.. To z kolegi oznacza, że świadczenie wypłacone matce dziecka w sierpniu 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu § 31 ust. 2 pkt 2 r.ws.progr.D.s. ("Za nienależnie pobrane świadczenie dobry start uważa się: [...] świadczenie dobry start wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia [...]"). W odwołaniu M. K. zarzuciła naruszenie § 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 r.ws.progr.D.s. poprzez błędną wykładnie i utożsamianie pojęcia świadczenia nienależnego i świadczenie nienależnie pobranego, a w konsekwencji zobowiązanie jej do zwrotu świadczenia nienależnego, podczas wypłacona kwota nie była jednocześnie świadczeniem nienależnie pobranym. Odwołująca się wskazała także na naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 8 § 1 i art. 9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 256 z późn. zm. dalej "K.p.a.") poprzez brak właściwego pouczenia jej o konsekwencjach pobierania świadczeń na syna K. w sytuacji podjęcia przez niego nauki w innej miejscowości. W tym kontekście zwróciła też uwagę na fakt, że syn pozostaje zameldowany w jej miejscu zamieszkania. Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r., [...] Kolegium, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało zaskarżone rozstrzygnięcie Prezydenta w mocy. Organ odwoławczy opisał stan faktyczny sprawy i rozwinął argumentację prawną, przy czym akcentował przede wszystkim, iż na podstawie dokumentacji nadesłanej przez Prezydenta [...] można stwierdzić, iż miejscem zamieszkania K. G. jest [...] (zamieszkuje z ojcem), a wedle porozumienia rodziców o wykonywaniu władzy rodzicielskiej zawartego w formie aktu notarialnego rep. A. [...] stan taki trwa od [...] września 2017 r. Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium podkreśliło z kolei, że wedle r.ws.progr.D.s. (konkretnie § 31 ust. 2 pkt 2) nienależnie pobranym jest "świadczenie dobry start wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia". Skoro świadczenie wypłacono matce, podczas gdy dziecko zamieszkiwało u ojca, to należało stwierdzić, że brak było podstaw do jego wypłaty. Organ odwoławczy przypomniał też, że świadczenie "Dobry start" faktycznie zrealizowano na rzecz syna, gdyż wystąpił o nie w 2018 r. G. G.. W skardze M. K. ponowiła zarzuty odwołania, przy czym dodała, że art. 7, art. 77 § 1, art. 8 § 1 i art. 9 K.p.a. naruszono także w ten sposób, że oparto decyzję na akcie notarialnym z dnia [...] kwietnia 2018 r. (rep. A. [...] – uw. Sądu), który nie został opatrzony klauzulą wykonalności i nie wywierał skutków prawnych. Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji i o umorzenie postępowania. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Na wstępie Sąd uznał za konieczne wyjaśnienie, że kontrolowane decyzje dotyczą zwrotu specyficznego świadczenia nazwanego przez prawodawcę "Dobry start", którego wypłacanie i rozliczenie następuje na podstawie specjalnie w tym celu wydanego aktu wykonawczego: r.ws.progr.D.s. Okoliczność tą należy podkreślić i wyjaśnić skarżącej, że prezentowany przez nią aparat pojęciowy i zarzuty z nim związane (świadczenie nienależne, nienależnie pobrane, kwestia pouczenia) nie są adekwatne do świadczenia "Dobry start". Sąd przyznaje, że w obszarze szeroko rozumianych regulacji z zakresu pomocy społecznej czy pomocy rodzinom wprowadza się niekiedy takie przepisy, które warunkują zwrot świadczeń od należytego pouczenia beneficjenta. Takie przepisy występowały przykładowo do końca czerwca 2019 r. w art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Sąd przywołuje ten akt prawny celowo jako przykład, gdyż wiadomym mu jest z urzędu, że skarżąca jest w sporze z organami odnośnie zwrotu świadczenia 500+ na K. G.). W tym miejscu należy uwypuklić, że mechanizm zwrotu świadczeń warunkowany należytym pouczeniem beneficjenta opiera się na pewnych konkretnych założeniach ustawodawcy i nie ma on zastosowania do wszelkich rodzajów świadczeń. Otóż stosuje się go zasadniczo do świadczeń wypłacanych regularnie przez określony okres czasu. Chodzi bowiem o uregulowanie sytuacji, gdy dana osoba w sposób w pełni usprawiedliwiony występuje o przyznanie jej określonego świadczenia, a dopiero później następuje zmiana okoliczności, która jest przesłanką do cofnięcia pomocy. Zrozumiałym jest, że jeżeli od beneficjentów pomocy, którzy otrzymali ją w sposób usprawiedliwiony, ma się egzekwować zwrotu wypłaconych kwot, to należy takiego beneficjenta odpowiednio pouczyć o konieczności odpowiedniego zachowania się i informowania organu w przypadku zmiany okoliczności mających wpływ na przesłanki świadczeń. Mechanizm dotyczący zwrotu świadczeń na wypadek zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia nie jest natomiast adekwatny do świadczeń jednorazowych, do których zalicza się świadczenie z programu "Dobry start". Pomoc wypłacana jest bowiem definitywnie na podstawie jednorazowej oceny wniosku, aktualnego w konkretnej dacie i nie niweczą jej zdarzenia mające miejsce później. Z tych też powodów w odniesieniu do świadczenia "Dobry start" nie ma regulacji warunkujących zwrot świadczenia od jakichkolwiek pouczeń. Obowiązuje natomiast jasny przepis § 31 ust. 2 pkt 2 r.ws.progr.D.s. stanowiący, że nienależnie pobranym jest "świadczenie dobry start wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia". W kontekście powyższego unormowania bada się tylko, jeżeli oczywiście zachodzi retrospektywnie taka potrzeba, czy nie jest tak, że na datę wnioskowania i wypłaty świadczenia podstawy do jego przyznania istniały. W niniejszej sprawie jest udokumentowane, że skarżąca w akcie notarialnym z dnia [...] kwietnia 2018 r., rep. A. [...] regulującym władzę rodzicielską z porozumieniu z mężem "zgodnie oświadczyła" przed notariuszem, że od [...] września 2017 r. K. G. zamieszkuje pod opieką ojca G. G., a sam akt notarialny miał regulować właśnie sytuację związaną z zamierzonym utrzymaniem opieki ojca nad synem i zamieszkiwania tego ostatniego w [...], przy [...] O miejscu faktycznego pobytu K. G. świadczą także dalsze dokumenty, w tym oświadczenia G. G. złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej o opiece nad synem oraz o wspólnym ich zamieszkiwaniu. Wreszcie stan ten jest jednoznacznie uprawdopodobniony, gdyż bezspornym jest, iż K. G. uczęszcza do szkoły podstawowej w [...], a w tym kontekście trudno byłoby zakładać, że zamieszkuje i jest pod opieką faktyczną matki mieszkającej w [...] (w rozumieniu § 30 ust. 1 r.ws.progr.D.s.). Podsumowując więc Sąd podkreśla, że w przypadku jednorazowego świadczenia, takiego jak świadczenie z programu "Dobry start", przesłanki jego przyznania muszą być aktualne w momencie wypłaty. Z akt sprawy, a konkretnie dokumentacji nadesłanej w sierpniu 2019 r. przez Prezydenta [...], wynika, że od lipca 2017 r. K. G. zamieszkiwał u ojca w [...], a co więcej, przynajmniej od 2018 r. uczęszczał w [...] do szkoły podstawowej. Na rok szkolny [...] otrzymał też świadczenie "Dobry start" na podstawie wniosku złożonego przez ojca, sprawującego nad nim faktyczną opiekę, ustaloną zresztą w porozumieniu z matką (akt notarialny rep. [...]). W tym stanie rzeczy w ocenie Sądu zachodziły podstawy do żądania od M. K. zwrotu świadczenia "Dobry start" wypłaconego jej na syna K. ., przy braku ku temu podstaw, w sierpniu 2018 r. Wobec tego Sąd – uznając, że organy nie naruszyły prawa – oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.). Niniejszą sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem [...], innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374), po uprzednim skierowaniu jej do takiego trybu przez Przewodniczącego Wydziału (k. 17 akt sądowych).