II SA/Po 257/17

Dnia 14 czerwca 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak (spr.) Sędzia WSA Tomasz Świstak Protokolant st. sekr. sąd. Natalia Sikorska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2017 roku sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2016 roku nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego oddala skargę

Decyzją z [...] 2016 r. o nr [...] , Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. - działający z upoważnienia Wójta Gminy S., odmówił W. K. przyznania od dnia 1 kwietnia 2016 r. świadczeń wychowawczych na dzieci: A. , P. i K. K.. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, iż Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 10 czerwca 2015 r. sygn. akt I C [...] powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi: A. K. ur. 02 stycznia 2001 r., P. K. ur. 13 mara 2002 oraz K. K. ur. 17 marca 2006 r. obojgu rodzicom, ustalając iż miejsce pobytu dzieci będzie przy ojcu D. K. oraz zobowiązując W. K. do płacenia alimentów. Dalej organ wyjaśnił, iż w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek ( art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci). Organ wskazał, iż decyzją [...] z dnia [...] 2016 r. przyznano D. K. świadczenia wychowawcze na dzieci P. K., K. K., A. K.. W tej sytuacji odmowa przyznania świadczenia wychowawczego W. K. była zasadna. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła W. K. podnosząc, iż zamieszkuje wraz z byłym mężem – ojcem dzieci oraz dziećmi pod tym samym adresem i ma z nimi nieograniczony kontakt. Wskazała, iż ojciec dzieci przebywa po ok. 10 godzin dziennie poza domem i nie wywiązuje się z swoich obowiązków rodzicielskich, nie sprząta i nie gotuje, przetrwania pieniądze przeznaczone na dzieci. Dzieci często chorują, gdyż są zaniedbywane przez ojca. W. K. wskazał, iż faktycznie to ona sprawuje opiekę nad dziećmi. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z [...] 2016 r., Nr [...], uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy zauważył, iż zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Organ zauważył, iż w świetle przepisów powołanej ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest wyłącznie ten rodzic dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad tym dzieckiem. Na gruncie tych przepisów nie jest oczywiście wykluczone, że taka faktyczna opieka nad dzieckiem sprawowana jest przez oboje rodziców. W obu tych przypadkach, ustalenie osoby lub osób sprawującej faktyczną opiekę nad dzieckiem spoczywa na organie administracji publicznej, a obowiązek ten aktualizuje się w sytuacji, gdy tak jak w kontrolowanej sprawie, każdy z rodziców dziecka oddzielnie zwrócił się z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko. Kolegium wyjaśniło jednoczenie, iż piecza naprzemienna (równoważna) jest instytucją prawa rodzinnego pozwalającą na pozostawienie władzy rodzicielskiej i sprawowanie opieki nad dzieckiem jego obojgu rodzicom. Oznacza to, że dziecko naprzemiennie przebywa raz u jednego, raz u drugiego z rodziców - każdy z rodziców na przemian w ściśle określone dni i godziny zajmuje się dzieckiem, np. w oparciu o plan wychowawczy. W konsekwencji dziecko ma dwa centra życiowe: w domu matki oraz dom ojca. Organ odwoławczy zauważył, iż stosownie do art. 15 ust. 1 powoływanej ustawy, jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, organ właściwy oraz marszałek województwa mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r. poz. 163, z późn. zm.), w celu weryfikacji tych wątpliwości. W tym miejscu Kolegium podniosło, że z akt administracyjnych wynika, iż małżeństwo D. K. i W. K. zostało rozwiązane bez orzekania o winie na mocy wyroku Sądu Okręgowego w K. I wydział Cywilny z dnia 10 czerwca 2015 r., sygn. akt [...]. Ponadto Sąd Okręgowy wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi synami stron : A. , P. i K. powierzył obojgu rodzicom, ustalając miejsce pobytu dzieci przy ojcu. Co istotne, Sąd nie ustalał kontaktów W. K. z małoletnimi dziećmi. Ponadto w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ I instancji jako przyczynę odmowy przyznania odwołującej się wnioskowanego świadczenia wskazywało jedynie uprzednie przyznanie tego świadczenia ojcu dzieci. W ocenie Kolegium stan faktyczny sprawy nie został ustalony w wystarczającym stopniu. Organ odwoławczy zobowiązał organ I instancji do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, mającego na celu ustalenie sposobu sprawowania opieki nad dziećmi: A. , P. i K.. Według Kolegium w tym celu niezbędne będzie przeprowadzenie wywiadu środowiskowego zarówno u matki dzieci W. K. jak i ojca dzieci D. K. w celu ustalenia, kto faktycznie i w jakim wymiarze sprawuje opiekę nad dziećmi, gdzie dzieci zamieszkują w czasie pobytu u drugiego rodzica, jak wygląda opieka w czasie, kiedy dzieci przebywają u odwołującej, czy odbiera lub zawozi je do szkoły, czy troszczy się o codzienne potrzeby, zaspokaja potrzeby bytowe, pomaga odrabiać lekcje, uczestniczy w wywiadówkach szkolnych, wizytach lekarskich. Bez rozstrzygnięcia tych kwestii odmowę przyznania odwołującej się prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci uznać należy za przedwczesną. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. W. Kaźmierczak powtórzył zarzuty i argumentację przytoczoną w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Skarżąc utrzymuje, iż ociec D. K. pracuje na dwie zmiany i nie opiekuje się należycie dziećmi. Nie gotuje, nie sprząta, nie dba o zdrowie dzieci, nie zapewnie im odpowiedniej do pory roku odzieży, karmi nieprzebadanym mięsem, a uzyskiwane na dzieci pieniądze przeznacza na własne potrzeby. Skarżąca podnosi, iż to ona opiekuje się dziećmi, wykupuje lekarstwa, jedzenie, odzież, zabawki. Ponadto faktyczną opiekę sprawują rodzice skarżącej Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2016 r., poz. 1066 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez m.in. kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą w zaskarżonej decyzji ostatecznej bądź w postanowieniu z punktu widzenia legalności, tj. zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego. Stosownie zaś do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j: Dz.U. 2016, poz. 718 j.t. dalej: p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławcze, wydana na podstawie art. 138 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, którą uchylono decyzję organu I instancji odmawiającą przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego na trójkę jej dzieci i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd podzielił stanowisko organu odwoławczego, iż materiał dowodowy zgromadzony w sprawie uniemożliwia na ten moment uwzględnienie żądania skarżącej i przyznania jej wnioskowanego świadczenia, niemniej istniejące wątpliwości dotyczące stanu faktycznego sprawy nie pozwalają także na utrzymanie w mocy decyzji odmownej organu I instancji. Dla rozstrzygnięcia sprawy konieczne jest uzupełnienie materiału dowodowego w celu wyjaśniania, jaka osoba lub osoby sprawuje/sprawują faktyczną opiekę nad dziećmi: A. K., P. K., K. K.. Organ I instancji odmawiając skarżącej przyznania świadczenia na ww. dzieci wskazał, iż świadczenie to zostało przyznane ojcu dzieci, który pierwszy wystąpił z wnioskiem o przyznanie tego świadczenia (decyzja z [...] 2016 r.). Organ ten, jak słusznie zauważyło Samorządowego Kolegium Odwoławcze, nie wyjaśnił przy tym, czy poczynił jakiekolwiek ustalenia, czy D. K. faktycznie pełni opiekę nad dziećmi, powołując się jedynie na zawarte w wyroku rozwiązującym małżeństwo W. K. i D. K. postanowieniu Sądu Okręgowego w K. o ustaleniu miejsca zamieszkania ich wspólnych dzieci przy ojcu. W tym miejscu wyjaśnić należy, iż podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia i poprzedzającego go orzeczenia organu I instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2016 poz. 195 ze zm.). W art. 4 ust. 1 i 2 ustawa stanowi, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. W myśl art. 5 ust. 1 i 3 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500,00 zł miesięcznie na dziecko w rodzinie. Zgodnie natomiast z art. 2 pkt 16 ustawy pojęcie rodzina - oznacza odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia, a także dzieci, które ukończyły 25. rok życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2016 r. poz. 162); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko; w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców. Z kolei, art. 22 ustawy stanowi, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się. Jak trafnie zauważyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze z powyższych przepisów wynika, iż uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest ten z rodziców (opiekun faktyczny lub prawny), który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, a więc rodzic który wspólnie zamieszkuje z dzieckiem, zaspokaja jego potrzeby, wychowuje i utrzymuje (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach o sygn. akt II SA/Ke 978/16 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 23 marca 2017 r. o sygn. akt IV SA/Wr 543/16 – oba dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl ). Jak wskazano wyżej ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przewiduje sytuacje w których opieka nad dzieckiem sprawowana jest przez kilka osób jednocześnie. Wówczas świadczenie wychowawcze przyznaje się temu, który pierwszy złoży wniosek. W art. 22 zdanie 3 powołanej ustawy ustawodawca zawarł jednak zastrzeżenie, iż w sytuacji gdy drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę. Jak wskazano wyżej zgodzić się należy z organem odwoławczym, iż organ I instancji nie wykazał w żaden sposób, aby rozpoznając wniosek W. K. ustalił, który z rodziców ww. dzieci sprawuje nad nimi faktyczna opiekę. Zdaniem Sądu, samo brzmienie wyroku Sądu Okręgowego w K. I wydział Cywilny z dnia 10 czerwca 2015 r. sygn. akt [...] rozwiązującego małżeństwo W. K. i D. K. i zawarte w nim postanowienie dotyczące określenia miejsca zamieszkania dzieci przy ojcu, nie pozwala na przyjęcie, iż skarżącą nie sprawuje faktycznej opieki nad dziećmi. Zaznaczyć należy, iż w wyroku tym Sąd Okręgowy w K. nie pozbawił i nie ograniczył praw W. K. do wykonywania władzy rodzicielskiej nad ww. dziećmi. Sąd nie wypowiedział się też co do kontaktów skarżącej z dziećmi. Ponadto, jak wynika z odwołania i skargi skarżącej, oraz jej wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego, skarżąca zamieszkuje pod tym samym adresem co jej były mąż oraz synowie, a także jej rodzice. W tej sytuacji nie można jednoznacznie wykluczyć, iż W. K. sprawuje faktyczną – samodzielną, naprzemienną lub wspólną – opiekę nad swoimi dziećmi: A. K., P. K., K. K.. Zgodzić się zatem należy z organem odwoławczym, iż w celu ustalenia jednoznacznego ustalenia osoby/osób sprawującej/sprawujących faktyczną opiekę nad ww. dziećmi należy przeprowadzić wywiad środowiskowy, o którym mowa w art. 22 zdanie 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zaznaczyć należy, iż fakt wydania ostatecznej decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze D. K. nie przekreśla możliwości przyznania tego świadczenia skarżącej. Jeśli w wyniku ponownie przeprowadzonego postępowania dowodowego zostałoby ustalone, iż skarżąca w chwili złożenia wniosku sprawowała i nadal sprawuje samodzielną i faktyczną opiekę nad dziećmi, a D. K. takiej opieki nie sprawował i nie sprawuje, to istniałyby podstawy do wznowienia postępowania w sprawie zakończonej ostateczną decyzją z 18 kwietnia 2016r. Biorąc pod uwagę dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, że Sąd nie przesądzając treści przyszłego rozstrzygnięcia organów orzekających, podziela stanowisko Kolegium wyrażone w zaskarżonej decyzji, iż decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania – art. 7 , art. 77§ 1 K.p.a. w zw. z art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy - ustalenie kto sprawuje faktyczną opiekę nad Adrianem, P. i K. K. - ma istotny wpływ na jej rozstrzygniecie. Skoro zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławcze odpowiada prawu, brak było podstaw do uwzględnienia skargi, która w tej sytuacji podlega oddaleniu na podstawie art. 151 P.p.s.a.