II SA/Po 192/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę

Burmistrz Gminy [...] (dalej Burmistrz) decyzją z dnia 22 lipca 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. 2021r., poz. 735 ze zm., dalej k.p.a.), art. 1, art. 2 pkt 2, art. 3 pkt. 11, art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 1b, art. 20, art. 23, art. 24, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm. dalej u.ś.r.), § 10 Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017r. poz. 1466), odmówił J. B. (dalej jako skarżąca lub strona) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku z opieką nad ojcem B. M.. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wskazał, że w dniu 05 lipca 2022 r. wpłynął wniosek J. B., reprezentowanej przez pełnomocnika adwokata M. Ż., o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad ojcem B. M.. Ojciec skarżącej zgodnie z orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia Nr [...] w G. z dnia 13 sierpnia 1996 r. nr [...], został zaliczony do pierwszej grupy inwalidów gdzie inwalidztwo jest trwałe. Do pierwszej grupy inwalidów ww. został zaliczony w wieku 59 lat. Ponadto, zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 29 stycznia 2020 r. nr [...], żona B. M. - T. M. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Organ wyjaśnił, że w dniu 07 lipca 2022 r. pracownik socjalny przeprowadził ze skarżącą wywiad środowiskowy i ustalił, że rodzina Państwa M. to rodzina dwuosobowa. Skarżąca nie zamieszkuje z rodzicami, mieszka w innej części miasta. Strona oświadczyła, że opiekuje się rodzicami, a w szczególności ojcem od 11 lat. Jej ojciec choruje od wielu lat, ma zdiagnozowaną astmę, nadciśnienie tętnicze, miał problemy z żołądkiem, jelitem grubym, miał usuwaną zaćmę. Porusza się przy pomocy laski, jest osobą światłą, odpowiada logicznie na pytania. Skarżąca podała, że codziennie przygotowuje śniadania, ale czasami wieczorem przygotowuje śniadania na następny dzień i zostawia je w lodówce, przygotowuje kolację. Podała, że codziennie robi drobne zakupy, a większe zakupy robi raz w tygodniu. Dzięki skarżącej rodzice są zaopatrzeni w podstawowy posiłek, tj. obiad. Ona przygotowuje wszystkie produkty do obiadu a mama wykonuje tylko proste prace. Czasami też to skarżąca przygotowuje rodzicom obiady. Jeżeli chodzi o kąpiel to skarżąca oświadczyła, że jej ojciec jest w stanie sam się umyć, przy czym często przy kąpieli pomaga ojcu jej mąż lub szwagier. Skarżąca wykonuje także czynności takie jak: zmiana pościeli, pranie, załatwianie wizyt lekarskich i urzędowych, zawożenie do lekarza, palenie w piecu. Jej ojciec sam szykuje sobie leki a skarżąca ma nad tym kontrolę. Ponadto, mimo wieku i niepełnosprawności, jest dość samodzielny, sam się ubiera, spożywa posiłki, nie jest pampersowany. Wskazano, że podopieczny jest zadbany, na pewno wymaga w wielu czynnościach dnia codziennego pomocy, ale jak wynika z wywiadu do pomocy angażują się też inni - siostry i rodzina. Z dostarczonego organowi świadectwa pracy wynika, że skarżąca pracowała w 1996 r. na umowę zlecenie w gospodarstwie rolnym. Ponadto od maja do czerwca br. pracowała przy roznoszeniu ulotek. Końcowo Burmistrz uznał, że skoro ojciec skarżącej do pierwszej grupy inwalidów został zaliczony w wieku 59 lat, to w świetle art. 17 ust. 1b u.ś.r. wystąpiła negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie wnioskowanego świadczenia. Organ wyjaśnił, ze posiada wiedzę co do wydania w dniu 21 października 2014r. przez Trybunał Konstytucyjny wyroku w sprawie sygn. akt K 38/13, lecz wyrok ten nie spowodował żadnych zmian legislacyjnych. Wobec tego nie są spełnione przesłanki do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. J. B., reprezentowana przez adwokata, odwołała się od ww. decyzji zarzucając naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Skarżąca wniosła o uwzględnienie odwołania, uchylenie w całości decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez przyznanie J. B. prawa do świadczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 29 listopada 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a. oraz art. 1 ust 1 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że organ pierwszej instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi nie spełnienie kryterium w zakresie wieku powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki, wynikające z literalnego brzmienia ww. art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium stanowisko to uznało za nieprawidłowe, z uwagi na wskazane w zarzucie odwołania konsekwencje wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13. Niemniej jednak Kolegium stwierdziło, że zasadna jest odmowa wnioskowanego świadczenia z tego względu, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. W ocenie SKO opisany w wywiadzie środowiskowym zakres sprawowanej opieki nie można uznać za uniemożliwiający podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Świadczą o tym np. takie okoliczności, że pani J. B. przebywa u rodziców przez ok. godzinę dziennie, czasem pozostaje "do obiadu", co zostało ustalone w ww. notatce pracownika socjalnego. Ponadto skarżąca podczas wywiadu oświadczyła, że nie chce we wszystkim wyręczać rodziców aby mieli jakieś zajęcie. Zatem opieka sprawowana jest nad obojgiem rodziców i ma charakter zwykłej pomocy osobom starszym i nie jest ściśle wymuszona przez niepełnosprawność rodziców, w tym przez niepełnosprawność ojca. Nadto, ww. czynności wykonywane w ramach sprawowanej opieki nie mają charakteru czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z osobą niepełnosprawną, która wymagałaby ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Skarżąca w ramach pomocy wykonuje głównie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Wykonywane w ramach sprawowanej opieki ww. czynności stanowią więc pomoc sprowadzającą się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy członkowie pracują i czynności te nie stanowią o istnieniu związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad osobą niepełnosprawną. W związku z powyższym Kolegium uznało, że w niniejszej sprawie brak jest bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej a sprawowaną opieką nad ojcem B. M. w rozumieniu ww. art. 17 ust 1 u.ś.r., co stanowi samodzielną przesłankę do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J. B., reprezentowana przez adwokata zaskarżyła w całości ww. decyzję Kolegium, zarzucając naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji SKO z dnia 29 listopada 2022 r. nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Gminy [...] z dnia 22 lipca 2022 r. oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, zważył co następuje: Skarga nie jest zasadna. Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 29 listopada 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Burmistrza Gminy [...] z dnia z 22 lipca 2022 r. o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem B. M., stwierdził, że zaskarżona decyzja wydana została zgodnie z przepisami prawa materialnego oraz przepisami postępowania. Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615, aktualnie tj. Dz.U. z 2023 r. poz. 390), zwanej dalej u.ś.r. - w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W niniejszej sprawie ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, które wydane zostało przez lekarza orzecznika ZUS w 1996 roku – na stałe. Bezsporna jest zarówno okoliczność posiadania przez żonę ojca skarżącej, a matkę skarżącej (T. M.) orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z 29 stycznia 2020 r.), jak i zaliczenie skarżącej, jako córki osoby wymagającej opieki, do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki i uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji w wydanej decyzji jako przyczynę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia wskazał niespełnienie warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność ojca skarżącej nie powstała przed ukończeniem przez niego 25. roku życia. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium stwierdziło natomiast, że z uwagi na rzeczywisty zakres i charakter sprawowanej opieki, w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy nie podejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Kolegium uznało, że zakres czynności wykonywanych skarżącą w związku z niepełnosprawnością ojca pozwala jej na podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze. Odnosząc się do tej argumentacji organów obu instancji w pierwszej kolejności wyjaśnić zatem należy, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, jak słusznie wskazało SKO [...], przepis ten winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. z dniem 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Tym samym zaskarżona decyzja w tym zakresie jest prawidłowa. W dalszej kolejności ocenie należało poddać stanowisko Kolegium co do braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. W niniejszej sprawie organ odwoławczy zaakcentował przede wszystkim, że przyczyny niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie stanowi konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, ponieważ opieka sprawowana nad ojcem w zakresie wskazanym przez skarżącą oraz ustalonym przez pracownika socjalnego MGOPS [...] podczas wywiadu środowiskowego nie uniemożliwia podjęcia przez nią zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W opinii Sądu analiza całokształtu materiału dowodowego nakazuje podzielić to stanowisko Kolegium. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się oświadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności (zob. NSA w wyroku z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zarówno organy, jak i sąd, nie są uprawnieni w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności. Przy czym, samo posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie. W toku przeprowadzonego w dniu 7 lipca 2022 r. wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że skarżąca nie zamieszkuje z rodzicami, którzy mieszkają sami. Skarżąca mieszka w innej części miasta. Rodziców odwiedza codziennie, czasami co drugi dzień, najczęściej rankiem. Przebywa u rodziców przez ok. godzinę dziennie, niekiedy pozostaje do obiadu. Pomaga rodzicom w czynnościach dnia codziennego: sprząta mieszkanie, ściele łóżka, robi zakupy, przygotowuje produkty do sporządzenia obiadu, czasami sama przygotowuje obiad. Jeżeli konieczna jest wizyta u lekarzy, to ją umawia i towarzyszy rodzicom podczas takiej wizyty. W odniesieniu do tego rodzaju czynności należy zatem podzielić stanowisko Kolegium, że opieka sprawowana jest nad obojgiem rodziców i ma charakter zwykłej pomocy osobom starszym. Czynności tego rodzaju nie mają charakteru czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z osobą niepełnosprawną, która wymagałaby ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Pracownik socjalny ustalił również, że na dzień sporządzenia wywiadu środowiskowego ojciec skarżącej był w stanie zadbać o swoją higienę, nie był osobą leżącą, nie był pampersowany, poruszał się o lasce, był sprawny mentalnie. Również matka skarżącej nie była osobą leżącą i była sprawna ruchowo, w tym była w stanie sama przygotowywać posiłki. Zebrany w niniejszej sprawie materiał dowodowy daje w opinii Sądu podstawy do przyjęcia, że forma i zakres pomocy udzielanej ojcu przez skarżącą nie wykluczały na dzień wydania decyzji możliwości podjęcia przez nią aktywności zawodowej. Skarżąca nie musi całodobowo wykonywać względem ojca takich zabiegów opiekuńczych, które wymagałyby jej stałej obecności i nieustannego zaangażowania. Takie czynności, jak przygotowanie posiłków i ich podawanie, sprzątanie, pranie, umawianie wizyt lekarskich, robienie zakupów, w tym realizacja recept, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego, są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Natomiast czynności związane z opieką polegające na pomocy w utrzymaniu czystości w mieszkaniu, prowadzeniu gospodarstwa domowego, pomocy w przygotowywaniu posiłków, nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą wykonywanie zatrudnienia. Ponadto z akt sprawy wynika, że skarżąca nigdy właściwie nie była aktywna zawodowo. Skarżąca pracowała w 1996 r. na umowę zlecenie w gospodarstwie rolnym oraz od maja do czerwca 2022 r. pracowała przy roznoszeniu ulotek. Ponadto w opiekę nad rodzicami angażują się również inni członkowie rodziny, co skarżąca sama podała. Co istotne, z akt sprawy wynika, że skarżąca ma trzy siostry, z których dwie są na emeryturze (60 i 63 lata), a trzecia opiekuje się wnukami (54 lata). Siostry również mieszkają w K. i również mają obowiązki alimentacyjne wobec rodziców. W konsekwencji Sąd uznał, że orzekające w sprawie organy obu instancji dokonały w tym zakresie prawidłowej oceny materiału dowodowego w świetle prawidłowo interpretowanych przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r., Sąd w tym miejscu wyjaśnia, że w przypadku, gdy stan zdrowia ojca (jak i matki) skarżącej będzie wymagał większego zakresu opieki, może ona wystąpić z nowym wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślić należy, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wymaga wyłącznie rezygnacji z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, lecz równorzędną przesłanką jest brak możliwości podjęcia pracy z uwagi na sprawowaną opiekę. Z przedstawionych względów, Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił, o czym orzeczono w sentencji. Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.