II SA/Po 1255/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak Sędzia WSA Edyta Podrazik po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi C. M. na postanowienie Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia uchyla zaskarżone postanowienie

Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego postanowieniem z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżone przez C. M. postanowienie Wojskowego Komendanta Uzupełnień w K. z dnia [...] 2017 r. nr [...] o odmowie wydania zaświadczenia "dotyczącego przebiegu służby w Powszechnej Organizacji »Służba Polsce«". Przedmiotowe orzeczenia zostały wydane w następującym stanie sprawy. C. M. (dalej: wnioskodawca; skarżący) w dniu 24 marca 2017 r. zwrócił się do Wojskowej Komendy Uzupełnień w K. o wydanie zaświadczenia potwierdzającego służbę w organizacji "Służba Polsce" w [...] w 1950 r., podnosząc, że we wskazanym roku "był w brygadzie budowlanej i przymusowo pracował w [...]", gdzie był "eksploatowany i wykorzystywany" w warunkach niewolniczych. Jako jedyny dowód przymusowej pracy w rzeczonym okresie załączył zdjęcie fotograficzne opisane przez niego jako "Pamiątka z brygady M. C. [...] dn. [...].50 r.". Wojskowy Komendant Uzupełnień w K. (dalej również: Wojskowy Komendant Uzupełnień; organ I instancji; organ wojskowy) – w związku brakiem w swoich zasobach dokumentów ewidencyjnych osób urodzonych w [...] r., które mogłyby potwierdzić przymusową pracę wnioskodawcy – wystąpił do archiwów w O., W., C., K., C., G., P., R., K. oraz K. w celu uzyskania potwierdzenia takiej służby. Wobec stwierdzenia, że w żadnym z zasobów archiwalnych nie odnaleziono dokumentów potwierdzających pełnienie służby przez C. M., Komendant postanowieniem z dnia [...] 2017 r. umorzył postępowanie administracyjne, wydając w tym przedmiocie postanowienie. Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego (dalej również: Szef WSzW, organ II instancji, organ wojskowy), przychylając się do zażalenia wnioskodawcy, uchylił zaskarżone postanowienie. We wskazaniach co do dalszego postępowania, Szef WSzW wskazał na brak przeprowadzenia dowodu w postaci przesłuchania C. M. na okoliczność pracy przymusowej oraz wskazania przez niego świadków w tej sprawie. Ponadto organ II instancji dostrzegł w uchylonym postanowieniu uchybienia formalne, stwierdzając, że w stanie faktycznym sprawy nie było podstaw do umorzenia postępowania. Wojskowy Komendant Uzupełnień uzupełnił postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie poprzez m.in. przesłuchanie wnioskodawcy na okoliczność "odbywania służby w Powszechnej Organizacji »Służba Polsce«". Następnie postanowieniem z dnia [...] 2017 r., wydanym na podstawie art. 61 § 4 i art. 219 w zw. z art. 218 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a.) oraz § 1 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 16 grudnia 1994 r. w sprawie organów wojskowych właściwych do wydawania zaświadczeń żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych oraz trybu postępowania przed tymi organami (Dz.U. nr 136, poz. 707 – dalej: rozporządzenie wykonawcze) – odmówił wydania zaświadczenia, podnosząc, że wnioskodawca nie wskazał nikogo, kto mógłby potwierdzić jego służbę w brygadzie, gdyż utracił kontakt z wieloma kolegami, a ci, których znał i z którymi przyjaźnił się, już zmarli. W zażaleniu na postanowienie Wojskowego Komendanta Uzupełnień C. M. zarzucił temu rozstrzygnięciu niegodność z prawem i rażącą niesprawiedliwość. Argumentował, że przedstawił istotny dowód w sprawie w postaci zdjęcia fotograficznego potwierdzającego fakt przebywania w 1950 r. w [...]. Ponadto podniósł, że liczy ponad [...] lat i nie ma takiej pamięci i sprawności, jak urzędnicy, który w obliczu nieprowadzenia dokumentacji dotyczącej pracy przymusowej powinni zastosować logiczne wnioskowanie oraz analizę porównawczą ustalonych faktów. Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego, utrzymując w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie, w uzasadnieniu postanowienia z dnia [...] listopada 2017 r. podzielił argumentację Wojskowego Komendanta Uzupełnień w K. co do tego, że sama załączona do wniosku fotografia, jako jedyny dowód w tej sprawie, nie może przesądzić o zasadności wniosku o wydanie żądanego zaświadczenia ani zastąpić dokumentów koniecznych dla wydania zaświadczenia w tej sprawie. W skardze na postanowienie Szefa WSzW C. M. zarzucił temu orzeczeniu, że jest rażąco niesprawiedliwe w kontekście rozpatrywania jego wniosku przez różne organy, co świadczy o tym, że "wniosek jest załatwiany w sposób niedokładny, nierzetelny, mało precyzyjny", bez dokładnego przeanalizowania okoliczności sprawy, które rozpatrywano w sposób "ogólnikowy, niedbały, nieobiektywny". Podniósł, że należy w sprawie "ustalić prawdę i zstępnych świadków" pobytu skarżącego w [...], a także – z uwagi na jego wiek i stan zdrowia – podjąć z urzędu działania korzystne dla wnioskodawcy. W odpowiedzi na skargę Szef WSzW, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, wniósł o jej oddalenie. Sąd rozpoznał niniejszą sprawę w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 (pkt 3) i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1639 , z późn. zm. – dalej: p.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest postanowienie Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego z dnia [...] listopada 2017 r. utrzymujące w mocy postanowienie Wojskowego Komendanta Uzupełnień w K. z dnia [...] 2017 r. o odmowie wydania C. M. zaświadczenia dotyczącego "przebiegu służby w Powszechnej Organizacji »Służba Polsce«". Żądanie skarżącego dotyczy wydania zaświadczenia, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 2 września 1994 r. o dodatku i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu (Dz.U. z 2014 r., poz. 1373 – dalej również: ustawa o świadczeniu pieniężnym). Powołany przepis stanowi, że świadczenie pieniężne oraz ryczałt energetyczny są przyznawane na podstawie zaświadczenia organu wojskowego potwierdzającego rodzaj i okres wykonywania przymusowego zatrudnienia w ramach zastępczej służby wojskowej, o której mowa w art. 1 ust. 1. Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy żołnierzom: 1) zastępczej służby wojskowej, którzy w latach 1949-1959 byli przymusowo zatrudniani w kopalniach węgla, kamieniołomach oraz w zakładach pozyskiwania i wzbogacania rud uranowych, 2) z poboru w 1949 r., którzy byli wcieleni do ponadkontyngentowych brygad "Służby Polsce" i przymusowo zatrudniani w kopalniach węgla i kamieniołomach, 3) przymusowo zatrudnianym w batalionach budowlanych w latach 1949-1959 – przysługuje, z zastrzeżeniem ust. 2, świadczenie pieniężne. Zgodnie z art. 5 w ust. 1a powołanej ustawy wydanie zaświadczenia, o którym mowa w ust. 1, powinno być poprzedzone zasięgnięciem przez organ wojskowy opinii właściwego stowarzyszenia zrzeszającego byłych żołnierzy górników bądź stowarzyszenia zrzeszającego byłych żołnierzy batalionów budowlanych; opinia sporządzana jest nieodpłatnie. Z kolei z wydanego na podstawie art. 5 ust. 2 tej ustawy rozporządzenia wykonawczego wynika, że zaświadczenia potwierdzające rodzaj i okres wykonywania przymusowego zatrudnienia wydaje się na wniosek osoby ubiegającej się o to zaświadczenie (§ 1 ust. 1). Powołane rozporządzenie w § 1 ust. 2 przewiduje, że zaświadczenia, o których mowa w ust. 1, wydaje się na podstawie ewidencji wojskowej, a w razie jej braku – na podstawie przedłożonych przez wnioskodawcę innych dowodów oraz przeprowadzonego w koniecznym zakresie postępowania wyjaśniającego, w trybie określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego. Przy tym organ prowadzący postępowanie zasięga opinii właściwego stowarzyszenia zrzeszającego byłych żołnierzy górników, a także w razie potrzeby Centralnego Archiwum Wojskowego, archiwów państwowych i innych instytucji. Natomiast w § 1 ust. 3 rozporządzanie wykonawcze stanowi, że jeżeli w ewidencji nie ma szczegółowych danych o pracy, o której mowa w ust. 1, i w razie braku możliwości ustalenia ich w toku postępowania wyjaśniającego, gdy można potwierdzić jedynie fakt jej wykonywania w czasie odbywania służby wojskowej – należy w zaświadczeniu podać ogólny czas trwania tej służby oraz okres i rodzaj wykonywania pracy przymusowej, licząc od dnia złożenia przysięgi wojskowej do końca służby wojskowej. Ze względu na charakter sprawy przypomnieć należy, że przepisy działu VII Kodeksu postępowania administracyjnego "Wydawanie zaświadczeń" określają sposób postępowania administracyjnego w sprawie wydawania zaświadczeń, które jest rodzajem postępowania administracyjnego o charakterze uproszczonym i częściowo odformalizowanym. Przepis art. 217 § 2 k.p.a. stanowi, że zaświadczenie wydaje się, jeżeli: 1) urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego wymaga przepis prawa, 2) osoba ubiega się o zaświadczenie ze względu na swój interes prawny w urzędowym potwierdzeniu określonych faktów lub stanu prawnego. Z kolei art. 218 § 1 k.p.a. przewiduje, że w przypadkach, o których mowa w art. 217 § 2 pkt 2, organ administracji publicznej obowiązany jest wydać zaświadczenie, gdy chodzi o potwierdzenie faktów albo stanu prawnego, wynikających z prowadzonej przez ten organ ewidencji, rejestrów bądź z innych danych znajdujących się w jego posiadaniu. Z art. 218 § 2 k.p.a. wynika, że organ administracji publicznej, przed wydaniem zaświadczenia, może przeprowadzić w koniecznym zakresie postępowanie wyjaśniające. W niniejszej sprawie ustawa o świadczeniu pieniężnym w art. 5 ust. 1 wymaga urzędowego potwierdzenia określonego faktu, a skarżący niewątpliwie ma interes prawny w urzędowym potwierdzeniu faktu przebiegu służby wojskowej, którą według swojego oświadczenia odbywał w 1950 r. w formie zastępczej w postaci służby w ponadkontyngentowych brygadach "Służby Polsce", pełnionej w warunkach przymusu. Działanie organu w takiej sytuacji, jak zachodząca w przedmiotowej sprawie, tj. gdy organ nie posiada odpowiednich danych w ewidencji wojskowej, normuje przywołany wcześniej przepis art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz § 1 ust. 2 i 3 rozporządzenia wykonawczego. Przepis § 1 ust. 2 wskazuje na takie źródła jak przedstawione przez wnioskodawcę dowody oraz wyniki przeprowadzonego w koniecznym zakresie postępowania wyjaśniającego, przy czym nie ulega wątpliwości, że chodzi tu o postępowanie wyjaśniające, o którym mowa w art. 218 § 2 k.p.a. Natomiast § 1 ust. 3 przewiduje, że jeżeli w ewidencji nie ma szczegółowych danych o pracy, o której mowa w ust. 1, i w razie braku możliwości ustalenia ich w toku postępowania wyjaśniającego, gdy można potwierdzić jedynie fakt jej wykonywania w czasie odbywania służby wojskowej – należy w zaświadczeniu podać ogólny czas trwania tej służby oraz okres i rodzaj wykonywania pracy przymusowej, licząc od dnia złożenia przysięgi wojskowej do końca służby wojskowej. Z treści § 1 ust. 2 wynika ponadto, że organ wojskowy w razie potrzeby powinien również skorzystać z opinii (danych) Centralnego Archiwum Wojskowego, archiwów państwowych i innych instytucji. Przy tym organ prowadzący postępowanie jest zobowiązany do zasięgnięcia opinii właściwego stowarzyszenia zrzeszającego byłych żołnierzy górników bądź stowarzyszenia zrzeszającego byłych żołnierzy batalionów budowlanych. Dodać należy, że o zasięgnięciu opinii pierwszej z wymienionych organizacji stanowią art. 5 ust. 1a powołanej ustawy oraz § 1 ust. 2 zd. pierwsze rozporządzenia wykonawczego, zaś o zasięgnięciu opinii drugiej z wymienionych organizacji stanowi wyłącznie przepis art. 5 ust. 1a. Przepisy art. 5 ust. 1 i 1a powołanej ustawy oraz § 1 rozporządzenia wykonawczego stanowią lex specialis wobec art. 218 § 2 k.p.a., istotnie poszerzając obowiązki organu wojskowego jako organu wydającego zaświadczenie. Tutejszy Sąd stwierdza, że brak jest podstaw do zakwestionowania stanowiska organu wojskowego co do braku odpowiednich danych w posiadanych przez organ zasobach, które mogłyby wskazywać na fakty bądź stany prawne, których potwierdzenia żąda strona, jak również jasne są wyniki zapytań skierowanych do poszczególnych oddziałów archiwów państwowych i archiwum wojskowego, które zostały szczegółowo wymienione w uzasadnieniu postanowienia Wojskowego Komendanta Uzupełnień. Niemniej jednak w sprawie miało miejsce uchybienie polegające na zaniechaniu wykonania obowiązku ustawowego (art. 5 ust. 1a ustawy o świadczeniu pieniężnym) co do zasięgnięcia opinii właściwego stowarzyszenia zrzeszającego byłych żołnierzy górników bądź stowarzyszenia zrzeszającego byłych żołnierzy batalionów budowlanych. Zasięgnięcie takiej opinii nie jest uzależnione od uznania organu (stwierdzenia przez organ "uzasadnionej potrzeby"), a może mieć szczególnie doniosłe znaczenie w razie rozstrzygania na podstawie przedłożonych przez wnioskodawcę dowodów oraz materiału procesowego uzyskanego w drodze przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w trybie art. 218 § 2 k.p.a. Zwolnienie z takiego obowiązku mogłoby mieć miejsce jedynie w przypadku, gdyby z danych ewidencyjnych (rejestrowych) posiadanych przez organ wojskowych wynikał w sposób oczywisty fakt, którego potwierdzenia domaga się żądający wydania zaświadczenia o wykonywaniu pracy przymusowej w warunkach służby zastępczej. Ponadto trzeba mieć na uwadze, że postępowanie, o jakim mowa w art. 218 § 2 k.p.a. powinno również respektować niektóre zasady ogólne postępowania administracyjnego, które odnoszą się wyraźnie do strony, tj. w praktyce zasady: uwzględniania z urzędu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli oraz dochodzenia prawdy obiektywnej (art. 7), zaufania obywatela do organów administracji publicznej (art. 8), udzielania pomocy prawnej (art. 9 zd. drugie). Już sama tylko analiza przywołanych przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz rozporządzenia wykonawczego wskazuje na to, że w przedmiotowej sprawie organ wojskowy nie przeprowadził odpowiedniego postępowania wyjaśniającego w celu wydania zaświadczenia, o którym mowa w art. 5 ust. 1 powołanej ustawy. Ponadto w sprawie doszło do naruszenia przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, które znajdują odpowiednie zastosowanie z uwagi na brzmienie § 1 ust. 2 zd. pierwsze rozporządzenia wykonawczego. Należy przy tym podkreślić, że nakierowanie na ustalenie prawdy materialnej powinno dotyczyć nie tylko twierdzeń skarżącego co do tego, że w 1950 r. odbywał służbę w organizacji "Służba Polsce" w [...] – w brygadzie budowlanej, ale również obejmować ustalenie z urzędu rodzaju formacji, w której skarżący miał wykonywać pracę przymusową. Pomimo bowiem podnoszenia przez wnioskodawcę, że służbę wykonywał w ramach organizacji "Służba Polsce", trzeba też ewentualnie wziąć pod uwagę, czy pracy przymusowej w istocie nie wykonywał w pokrewnej formacji, o której mowa w art. 1 ust. 1 pkt 3 powołanej ustawy oraz § 1 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego, tj. w batalionach budowlanych. Na dowód swoich twierdzeń skarżący przedstawił fotografię, a w ramach przesłuchania strony podał pewne okoliczności dotyczące wcielenia do służby (wskazał m.in. miejsce zgrupowania osób wcielanych do służby, jak i miejscowość oraz konkretny zakład, na rzecz którego miał wykonywać pracę przymusową, a także opisał warunki służby). Co do tak istotnych kwestii, jak te, które dotyczą ewentualnych świadków mogących potwierdzić wykonywanie służby w warunkach opisanych przez wnioskodawcę, skarżący nie był jednak w stanie wskazać żadnej z żyjących osób; nie podał też jakichkolwiek personaliów osób zmarłych. Wobec powyższego należało uznać, że działanie organu wojskowego w kwestii ustalenia osobowych źródeł dowodowych – w tym domniemanych następców prawnych bezpośrednich świadków mogących potwierdzić fakt i warunki wykonywania przez wnioskodawcę pracy przymusowej w ramach służby zastępczej – zostało wyczerpane, a stanowisko organów w tym względzie było przekonujące i zupełne. Niemniej jednak, przy braku innych niż sam skarżący źródeł osobowych organy wojskowe powinny były na podstawie zbadania całokształtu okoliczności sprawy rozstrzygnąć o żądaniu wnioskodawcy przy uwzględnieniu opinii odpowiedniej organizacji, o której mowa w art. 5 ust. 1a ustawy o świadczeniu pieniężnym, ewentualnie również opinii innych instytucji niż archiwa państwowe, a które to instytucje mogłyby przedstawić organowi informacje pozwalające na zweryfikowanie twierdzeń skarżącego co do czasu, miejsca i warunków wcielenia do służby, jak i wykonywania pracy przymusowej w [...]. Zdaniem Sądu, stosując się do dyrektyw zawartych w wymienionych zasadach Kodeksu postępowania administracyjnego, organ wojskowy powinien był poza podjętymi już w sprawie działaniami zasięgnąć także opinii właściwego stowarzyszenia zrzeszającego byłych żołnierzy górników bądź stowarzyszenia zrzeszającego byłych żołnierzy batalionów budowlanych. Od rozważenia okoliczności sprawy zależało zaś to, do którego rodzaju organizacji (względnie obydwu) należy się zwrócić w przedmiotowej sprawie. Należy dodać w tym względzie, że Sądowi znany jest z urzędu fakt istnienia Związku Represjonowanych Politycznie Żołnierzy Górników oraz Ogólnopolskiego Związku Represjonowanych Politycznie Żołnierzy Batalionów Budowlanych (źródło: [...]). Pozyskanie w sprawie opinii odpowiedniej organizacji mogło zaś naprowadzić organ wojskowy na takie źródła dowodowe lub okoliczności, które pozwoliłyby na rozstrzygnięcie co do zasadności wydania zaświadczenia zgodnego z żądaniem wnioskodawcy. Aktualnie zatem nie można wykluczyć, że organ wojskowy w ten sposób uzyskałby możliwość skonkretyzowania zakładów chemicznych (lub ich następcy prawnego) w [...], w których skarżący według swojego oświadczenia pełnił służbę, co pozwoliłoby na ostateczne podjęcie próby pozyskania takiej dokumentacji archiwalnej, która potwierdzałaby fakt, czas i miejsce oraz rodzaj wykonywanej przez skarżącego pracy przymusowej na rzecz konkretnego zakładu w ramach wojskowej służby zastępczej. Stwierdzone naruszenia prawa, dotyczące art. 5 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz § 1 ust. 2 i 3 rozporządzenia wykonawczego, a także art. 7-9 i art. 218 § 2 k.p.a. mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro zdeterminowały jej (odmowne) rozstrzygnięcie. W toku ponowionego postępowania odwoławczego organ II instancji uwzględni wszystkie powyżej przedstawione rozważania prawne i wskazania co do dalszego postępowania. W szczególności po przeprowadzeniu dodatkowego postępowania wyjaśniającego (przy odpowiednim zastosowaniu art. 136 k.p.a.) rozstrzygnie co do bytu prawnego zaskarżonego postanowienia organu I instancji oraz zasadności uwzględnienia żądania wnioskodawcy co do wydania zaświadczenia o określonej treści, potwierdzającego okoliczności wskazane we wniosku, względnie korygującego tę treść co do rodzaju organizacji, w której pełnił służbę, lub w też w innym zakresie wynikającym z ustaleń poczynionych w wyniku przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.