II SA/Po 1150/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 lipca 2018 r. sprzeciwu W. G. od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...] 2018r. w sprawie ze skargi W. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2017r. Nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego; postanawia 1. zmienić zaskarżone postanowienie w części, w jakiej odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w tym zakresie umorzyć postępowanie; 2. w pozostałym zakresie zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy.

Pismem z dnia 17 marca 2018 roku W. G. wniósł o przyznanie pomocy prawnej w osobie adwokata z urzędu. Na wezwanie Sądu złożył następnie wypełniony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Z informacji zawartych we wniosku wynika, że W. G. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i posiada mieszkanie o powierzchni [...] m˛ (wartość szacunkowa ok. [...] zł). Wnioskodawca nie uzyskuje żadnych dochodów i nie posiada żadnych oszczędności zgromadzonych na rachunkach bankowych i w gotówce, ani żadnych papierów wartościowych i innych praw majątkowych (udziałów, polis inwestycyjnych, jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych), a także żadnych wierzytelności, ani przedmiotów o wartości przekraczającej [...] zł (np. pojazdów, maszyn, biżuterii). Wnioskodawca powołał się na trudną sytuację zdrowotną i dochodową oraz oświadczył, że posiada szereg narastających zobowiązań, których nie potrafi regulować z powodu braku zdolności do pracy, choroby oraz przewlekłego leczenia. Zarządzeniem z dnia 8 maja 2018 roku wnioskodawca został wezwany do wyjaśnienia jego rzeczywistej sytuacji w ramach uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie 7 dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie dotychczas złożonych informacji. Powyższe wezwanie zostało doręczone wnioskodawcy dnia 28 maja 2018 roku. W zakreślonym terminie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został uzupełniony. Postanowieniem z 26 czerwca 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W ocenie referendarza sądowego przedłożony w sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie pozwalał na ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy i mimo wezwania nie został uzupełniony. Taka sytuacja uniemożliwiła ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie można było jednoznacznie stwierdzić czy wnioskodawca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym samym nie można uznać, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata był uzasadniony. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożył W. G. wskazując, iż nie posiada środków na opłacenie profesjonalnej pomocy prawnej w celu sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku z 22 marca 2018 r. Podniósł, iż opisał już swoją sytuację rodzinną i majątkową we wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie widział potrzeby składnia ponownie tych wyjaśnień. Wyjaśnił, iż pozostaje zatrudniony od 14 listopada 2014 r. , lecz od 17 listopada 2014 r. nie wykonuje pracy z uwagi na wypadek jakiego doznał i obecnie pozostaje w trakcie leczenia i rehabilitacji. Podniósł szereg zarzutów dotyczących funkcjonowania organów administracji publicznej świadczących pomoc społeczną oraz sądów. Podkreślił, że stan zdrowia i postępująca niepełnosprawność uniemożliwia opłacenie adwokata z wyboru, jak też zredagowanie pisma bez pomocy osób trzecich. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. – dalej jako: "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą Sądu jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017r., poz. 1369 ze zm., dalej "P.p.s.a.") strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Taki szczególny przepis to art. 239 §1 pkt 1 a) P.p.s.a., zgodnie z którym nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawie pomocy i opieki społecznej. Stąd skarżący wnosząc skargę w przedmiocie zasiłku celowego, z mocy prawa nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych w zakresie opłat sądowych i wydatków (art. 211 - art. 213 P.p.s.a.). Wobec powyższego skarżący zwolniony jest na mocy ustawy z obowiązku poniesienia wszystkich kosztów sądowych związanych z jego udziałem w niniejszej sprawie - art. 239 §1 pkt 1 a) P.p.s.a. W tym stanie rzeczy rozpoznanie wniosku skarżącego w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych było zbędne i postępowanie w tym zakresie winno zostać umorzone (art. 249a P.p.s.a.). Stąd też Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji postanowienia. Skarżący złożył także wniosek o ustanowienie adwokata, który należało rozpoznać merytorycznie w oparciu o jego sytuację majątkową, rodzinną i finansową. Zgodnie z dyspozycją art. 246 §1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego utrzymania. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Prawo pomocy ma służyć osobom najuboższym, a więc takim, dla których konieczność poniesienia kosztów postępowania oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie dostępu do sądu. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi żadnych wątpliwości. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie" z art. 246 § 1 P.p.s.a., które nakłada na stronę powinność uprawdopodobnienia, a w przypadku wezwania do przedłożenia dokumentów źródłowych, o których mowa w art. 255 P.p.s.a., wręcz formułuje obowiązek udowodnienia przez stronę obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego. Oznacza to, że inicjatywa uprawdopodobnienia i dowodzenia w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne, leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. W przypadku, gdy w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy sąd wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 24 lipca 2014 r. o sygn. akt II GZ 393/14, dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl ). W rozpoznawanej sprawie referendarz sądowy wezwał skarżącego do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wezwanie to pozostało bez odpowiedzi. Dopiero w sprzeciwie skarżący złożył wyjaśnienia dotyczące swojego zatrudnienia. Nie złożył natomiast wyjaśnień w pozostałym zakresie, obejmującym jego sytuację rodzinną i majątkową. Wyjaśnienia te były istotne dla oceny możliwości ponoszenia przez skarżącego kosztów związanych z postępowaniem, gdyż z akt sprawy wynika, że skarżący dysponował i być może nadal dysponuje pewnymi składnikami majątkowymi – w aktach sprawy znajduje się kopia pisma Starostwa Powiatowego w J. z 3 sierpnia 2017 r. z której wynika, iż w dacie jego sporządzenia skarżący był właścicielem/współwłaścicielem/użytkownikiem [...] pojazdów zarejestrowanych w tym urzędzie. Istotne było także wyjaśnienie sytuacji rodzinno-majątkowej skarżącego z uwagi na znajdujące się w aktach sprawy informacje, z których wynika, że skarżący pozostaje zatrudniony w firmie należącej do M. S. - matki jego dziecka. Brak wyjaśnień w tym zakresie uniemożliwia dokonanie jednoznacznej oceny, czy skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego jego utrzymania. Tym samym postanowienie referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu ocenić należy jako prawidłowe. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 260 § 1 i § 3 oraz art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w punkcie II sentencji postanowienia.