II SA/Lu 338/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Maciej Gapski Sędzia WSA Bartłomiej Pastucha po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 sierpnia 2026 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2026 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia 20 marca 2025 r., znak [...]; II. umarza postępowanie administracyjne.

Decyzją z 10 marca 2026 r., znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania A. W. (dalej także jako: skarżący), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. (dalej jako: Prezydent) z 20 marca 2025 r. w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Rozstrzygnięcie zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Decyzją z 20 marca 2025 r. – na podstawie art. 6 pkt 14, art. 8, art. 48b ust. 2, art. 96, art. 104 ust. 1, 3 i 4, art. 109 i art. 14 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2024 r. poz. 1283 ze zm.; dalej jako: u.p.s.) – Prezydent (1.) ustalił wysokość nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności (zasiłku celowego) za wrzesień i grudzień 2020 r. oraz styczeń i marzec 2021 r. w łącznej kwocie 360,00 zł oraz (2.) rozstrzygnął o zwrocie powyższej należności do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym decyzja stanie się ostateczna. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezydent wskazał, że w toku postępowania ustalono następujące okoliczności. Skarżący "od wielu lat" składa zeznania podatkowe wspólnie z żoną. Od lipca 2015 r. do końca roku 2023 r. mieszkał z żoną przy ul. [...] w L., w mieszkaniu stanowiącym jej własność, a następnie przeprowadził się wraz z żoną do jej mieszkania przy ul. [...] i jest tam zameldowany na pobyt stały. Skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, wskazując, że jego żona jest temu przeciwna. Organ ustalił, że skarżący i jego żona pozostają w ustawowej wspólności majątkowej, w szczególności nie mają orzeczonej separacji. Żona sprawuje częściowy nadzór nad leczeniem skarżącego. Ponadto to głównie żona strony opłaca rachunki za mieszkanie tj. opłaca czynsz, zużycie energii elektrycznej, wody, wywóz śmieci, a skarżący partycypuje w jego utrzymaniu. Organ nie ustalił, czy pasierb skarżącego mieszkał ze stroną pod wspólnym adresem w latach 2020 – 2022 i przyjął, że skarżący prowadził wówczas dwuosobowe gospodarstwo domowe wyłącznie z żoną. Organ stwierdził, że okoliczność czy pasierb zamieszkiwał ze skarżącym nie ma wpływu na wysokość ustalonych przedmiotową decyzją świadczeń nienależnie pobranych, gdyż dochód na osobę przy zarówno dwuosobowym, jak i trzyosobowym gospodarstwie domowym przekracza kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń z pomocy społecznej. Utrzymując powyższą decyzję w mocy, Kolegium co do zasady podzieliło stanowisko Prezydenta. Organ odwoławczy uznał, że skarżący przedstawił w toku postępowania zakończonego wydaniem decyzji pozytywnej nieprawdziwe informacje, że prowadzi odrębne od żony gospodarstwo domowe – co legło u podstaw wydania zaskarżonej decyzji. Organ rozważył również przesłanki art. 104 ust. 4 u.p.s., nie znajdując podstaw do jego zastosowania. W skardze na powyższą decyzję strona podniosła zarzuty dotyczące (1.) niewyczerpującego ustalenia stanu faktycznego (naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a.); (2.) błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że skarżący prowadził wspólne gospodarstwo domowe z żoną; (3.) naruszenie art. 8 § 1 k.p.a. poprzez "podważenie zaufania skarżącego do organów administracji publicznej przez zakwestionowanie po latach sytuacji, która była znana organowi w chwili przyznania świadczenia"; (4.) naruszenie art. 11 k.p.a. poprzez "brak przekonującego uzasadnienia, w szczególności w zakresie przypisania skarżącemu przedstawienia nieprawdziwych informacji"; (5.) naruszenie przepisów ustawy o pomocy społecznej poprzez błędne przyjęcie, że świadczenie zostało nienależnie pobrane mimo niewykazania przesłanek ustawowych; (6.) naruszenie art. 7 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu strony oraz brak zachowania zasady proporcjonalności. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz.U. z 2026 r., poz. 143, dalej jako p.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2026 r., poz. 143) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Jak stanowi art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji. Zakres kontroli sądu wyznacza art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a (który nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie). Skarga podlega uwzględnieniu, jednakże jedynie część podniesionych argumentów okazała się zasadna. Zgodnie z art. 6 pkt 16 u.p.s. przez świadczenie nienależnie pobrane należy rozumieć świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny (art. 98 zd. 1 u.p.s.). Powołana wyżej definicja świadczenia nienależnie pobranego obejmuje dwie sytuacje prawnie relewantne tj. przedstawienie przez osobę zainteresowaną nieprawdziwych informacji i zaniechanie niezwłocznego poinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. W rozpoznawanej sprawie istotą sporu było rozstrzygnięcie czy zaszła pierwsza z wymienionych przesłanek. Wykładnia sformułowania "nieprawdziwe informacje" wskazuje na jego obiektywny charakter, czyli taką informację, która jest niezgodna ze stanem faktycznym (por. wyrok NSA z 7 października 2021 r., sygn. akt I OSK 538/21). W niniejszej sprawie u podstaw stwierdzenia, że świadczenie jest nienależnie pobrane legło ustalenie, że skarżący nie prowadził jednoosobowego gospodarstwa domowego, lecz prowadzi je wraz z żoną – wbrew złożonemu oświadczeniu. W pierwszej kolejności należy podkreślić, co nie budzi wątpliwości w orzecznictwie sądów administracyjnych, że o prowadzeniu jednoosobowego gospodarstwa domowego przesądza stan faktyczny, oceniany przez organy, nie zaś oświadczenie składane przez stronę (por. m. in. wyrok WSA w Gliwicach z 15 października 2025 r., sygn. akt II SA/Gl 689/25). Dla określenia, czy dana osoba jest osobą samotnie gospodarującą istotne jest ustalenie faktycznego związku osób wspólnie zamieszkujących w prowadzeniu ich codziennych spraw związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (por. wyrok NSA z 1 grudnia 2025 r., sygn. I OSK 2288/24). Przejawem wspólnego gospodarowania jest możliwość swobodnego i nieograniczonego dostępu do wszystkich pomieszczeń i urządzeń domowych. Istotną cechą wspólnego gospodarowania jest również pozostawanie na utrzymaniu osoby, z którą takie gospodarstwo się tworzy, a także dzielenie lokalu mieszkalnego w sposób pozwalający stwierdzić, że koncentruje się w nim aktywność życiowa osoby zamieszkującej (por. wyroki NSA: z 13 października 2017 r., sygn. akt I OSK 1274/16, z 9 lipca 2013 r., sygn. akt I OSK 2287/12). Sąd w pełni podziela ocenę organów obu instancji, że skarżący w okresie relewantnym dla sprawy prowadził wspólne gospodarstwo domowe z żoną, a zatem nie prowadził jednoosobowego gospodarstwa domowego. Okoliczności wyszczególnione przez organy obu instancji wprost to potwierdzają. W tym czasie między małżonkami utrzymana była więź ekonomiczna. Skarżący mieszkał w mieszkaniu żony, to jej wynagrodzenie zaspokoiło potrzeby rodziny i razem gospodarowali środkami - niezależnie od tego, kto z małżonków decydował o podziale środków przeznaczonych na wspólne utrzymanie. Nie budzi więc wątpliwości, że skarżący prowadził wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Mając na uwadze przedmiot kontrolowanej decyzji, podkreślić należy, że w niniejszym postępowaniu - dotyczącym zwrotu nienależnie pobranego świadczenia - organ nie ustalił nowych faktów i okoliczności, które byłyby sprzeczne z wcześniejszymi ustaleniami, dokonanymi na potrzeby przyznania skarżącemu świadczenia z pomocy społecznej. Oznacza to, że stan faktyczny ustalony przez organy w chwili wydawania decyzji o przyznaniu świadczenia nie jest odmienny od stanu faktycznego ustalonego w niniejszym postępowaniu. Skarżący konsekwentnie wskazywał, że mieszka w mieszkaniu żony, partycypuje częściowo w pokrywaniu kosztów utrzymania mieszkania, nie jest w sądowej separacji z żoną. Należy przy tym podkreślić, że istotny dla sprawy jest stan faktyczny z daty wydania decyzji w przedmiocie przyznania pomocy społecznej, zaś aktualna sytuacja rodziny ma charakter drugorzędny. Ustalenie, czy skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, czy też gospodaruje wspólnie z innymi osobami, jest i - co istotne była wynikiem oceny prawnej stanu faktycznego. Co prawda skarżący składał w tym przedmiocie oświadczenie, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jednakże było ono wyrazem własnej oceny jego sytuacji życiowej, która nie musi pokrywać się z oceną organu. To organ zobowiązany jest ustalić i ocenić stan faktyczny, odnosząc się tym samym do treści złożonego oświadczenia, a w konsekwencji dokonując właściwej kwalifikacji prawnej sytuacji strony. W tym zakresie organ nie może poprzestać na bezkrytycznym przyjęciu oświadczenia strony, całkowicie pomijając rzeczywisty kontekst faktyczny sprawy. W niniejszej sprawie wadliwe w tym zakresie działanie organu miało istotne znaczenie z następujących względów. Po pierwsze, należy odróżnić prawidłowe zgromadzenie materiału dowodowego od jego oceny. Stwierdzenie, że organ oparł się na nieprawidłowych informacjach wymaga zweryfikowania, czy stan faktyczny został wadliwie ustalony i nie odzwierciedlał rzeczywistości. Jest to odmienna sytuacja od takiej, w której organ dochodzi do innych wniosków na podstawie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Ocena faktów należy bowiem do procesu stosowania prawa, w którym organ dokonuje kwalifikacji prawnej ustalonego stanu faktycznego i jest oczywiste, że taka kwalifikacja nie jest elementem stanu faktycznego sprawy. Po drugie, okoliczności sprawy ustalone przez organ przed wydaniem decyzji przyznającej świadczenie skarżącemu wprost wskazywały, że skarżący nie prowadzi jednoosobowego gospodarstwa domowego, pomimo jego odmiennego przekonania, czemu dał wyraz w złożonym oświadczeniu. Sytuacja bytowa skarżącego zweryfikowana w toku niniejszego postępowania również prowadzi do wniosku, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, jakkolwiek udział małżonków w dochodach rodziny jest różny. Ustalenia faktyczne są więc w istocie identyczne, natomiast ich ocena przez organ odmienna. Owa różnica nie wynika jednak z nowych ustaleń faktycznych organu i weryfikacji wcześniej ustalonych okoliczności, lecz z odmiennej oceny tych samych okoliczności faktycznych. Po trzecie, należy podkreślić, że to organ dokonuje kwalifikacji prawnej stanu faktycznego przedstawionego przez stronę i - na gruncie niniejszej sprawy - miał w szczególności obowiązek dokonania własnej oceny tego, czy wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zgodnie z treścią oświadczenia. Oświadczenie strony - co należy podkreślić - nie jest i nie było wiążące dla organu. W tym miejscu przypomnieć trzeba, że w postępowaniu administracyjnym, zgodnie z art. 9 k.p.a., organ jest obowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy mają obowiązek czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Organ powinien więc wziąć pod uwagę, że skarżący – jako osoba nieporadna życiowo – może dokonywać błędnej oceny swojej rzeczywistej sytuacji bytowej, co może prowadzić do negatywnych skutków, w sytuacji braku wystarczającej wiedzy w zakresie istotnym dla prowadzonego postępowania administracyjnego. Ma również znaczenie to, że skarżący jest osobą, u której występują choroby o różnym podłożu, na skutek których może mieć on trudności z właściwą oceną jego sytuacji prawnej w sprawie. W związku z powyższym należało ze szczególną ostrożnością podejść do treści złożonego przez niego oświadczenia, zwłaszcza, że już pobieżna analiza jego treści w kontekście wyjaśnień złożonych organowi przez skarżącego, uzasadniała oczywiste wątpliwości co do zgodności oświadczenia z rzeczywistym stanem faktycznym. Dodać należy, że skarżący mógł błędnie oceniać swoją sytuację życiową także i z tego powodu, że zajmował oddzielny pokój w mieszkaniu żony i nie osiągał własnego dochodu oraz był – jak twierdzi – skonfliktowany z żoną. Okoliczności te mogły wpłynąć na usprawiedliwioną w jego przekonaniu, lecz błędną ocenę co do jednoosobowego a nie wspólnego z żoną prowadzenia gospodarstwa domowego. W związku z powyższym należy wskazać, że w niniejszym postępowaniu nie wykazano, aby organ wydał decyzję na podstawie nieprawdziwych informacji, co mogłoby stanowić przesłankę uznania świadczenia za nienależnie pobrane. W szczególności należy zauważyć, że strona składając oświadczenie o prowadzeniu jednoosobowego gospodarstwa domowego dokonała wadliwej kwalifikacji własnej sytuacji bytowej, ale okoliczności faktyczne wskazywała w sposób zgodny z prawdą. W toku postępowania organ zweryfikował uprzednio dokonaną kwalifikację prawną uznając, że skarżący prowadzi gospodarstwo z rodziną, nie prowadzi natomiast jednoosobowego gospodarstwa domowego, jak wadliwie organ uznał w postępowaniu dotyczącym przyznania skarżącemu pomocy społecznej. Jednakże ocena w tym zakresie, jak i nieprawidłowe oświadczenie o prowadzeniu jednoosobowego gospodarstwa domowego, nie przesądzały o spełnieniu przesłanki określonej w art. 6 pkt 16 u.p.s. Reasumując powyższe rozważania należy uznać, że nie wystąpiły okoliczności pozwalające na stwierdzenie, że decyzję wydano na podstawie nieprawdziwych informacji w rozumieniu art. 6 pkt 16 u.p.s. Jak wskazano na wstępie "nieprawdziwa informacja" ma charakter obiektywny i odnosi się do faktów, a nie ich kwalifikacji prawnej. W realiach niniejszej sprawy nie można przyjąć, że skarżący przedstawił stan faktyczny niezgodny z rzeczywistością. Odrębnym zagadnieniem jest wadliwa ocena – przez skarżącego – jego sytuacji rodzinnej i bytowej odnośnie przesłanki prawnej w zakresie prowadzenia jednoosobowego gospodarstwa domowego oraz bezrefleksyjne powielenie tego stanowiska przez Prezydenta. W okolicznościach niniejszej sprawy, z uwagi na sytuację skarżącego, nie można mówić o oczywistej, niebudzącej wątpliwości sytuacji, gdy wnioskodawca podaje oświadczenie sprzeczne ze stanem faktycznym. W związku z powyższym należało uchylić decyzje organów obydwu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a. Sąd stwierdził ponadto, że w okolicznościach sprawy zaistniały podstawy do umorzenia postępowania administracyjnego prowadzonego w przedmiocie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, ponieważ postępowanie jest bezprzedmiotowe – o czym orzeczono w punkcie drugim sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. Z tych wszystkich względów orzeczono jak w punkcie I i II wyroku.