II SA/Lu 224/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Sędzia WSA Anna Ostrowska (sprawozdawca) Protokolant Specjalista Agnieszka Wojtas po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 maja 2026 r. sprawy ze skargi K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2026 r. znak: [...] w przedmiocie umorzenia odsetek należnych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] r. znak: [...]

Decyzją z dnia [...] r., znak: [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r. poz.1691, dalej: k.p.a.) oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2025 r. poz. 438, dalej również jako ustawa), po rozpoznaniu odwołania K. N., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] r., znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek ustawowych od świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacanych osobie uprawnionej za okres od 1 marca 2011 r. do 31 stycznia 2025 r. w wysokości 45 520,50 zł. W uzasadnieniu decyzji Kolegium przytoczyło treść art. art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wyjaśniło, że wnioskiem z dnia 19 marca 2025 r. strona zwróciła się do organu właściwego wierzyciela o umorzenie odsetek od powstałych zobowiązań alimentacyjnych. Z wniosku wynika, że z uwagi na aktualnie trudną sytuację dochodową strona nie jest w stanie wywiązać się z ciążącego na niej obowiązku. Organ odwoławczy ustalił, że K. N. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Strona nie pracuje. Od września 2024 r. do stycznia 2025 r. strona pobierała świadczenie pielęgnacyjne w wysokości 15 239 zł. Emerytura ojca strony J. N. w okresie od września 2024 r. do stycznia 2025 r. wynosiła 16 148,34 zł. Ojciec strony J. N. w dniu 1 lipca 2024 r. zawarł związek małżeński, o czym nie został poinformowany organ wypłacający świadczenie pielęgnacyjne. K. N. jest zarejestrowany w Miejskim Urzędzie Pracy w L.. Na wydatki strony składają się koszty związane z ponoszeniem opłat za mieszkanie, zakup żywności i odzieży. Z akt sprawy wynika, że wysokość odsetek powstałych z tytułu zadłużenia alimentacyjnego z tytułu świadczeń wypłacanych z funduszu alimentacyjnego wynosi 48 998,16 zł. Kolegium wskazało, że decyzja wydana w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest decyzją uznaniową. Wydając takie rozstrzygnięcie, organ administracji jest związany nie tylko przepisem prawa, ale i celem ustanowionego przepisu. Uznanie administracyjne nie pozwala organowi administracji na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu pełnej realizacji każdego wniosku strony. W świetle zgromadzonego w sprawie materiału Kolegium uznało, że odwołujący jest osobą znajdującą się w trudnej sytuacji materialnej, jednakże umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w tym umorzenie odsetek wypłaconych na rzecz osób uprawnionych, oznaczałoby obarczenie wszystkich podatników osobistym długiem dłużnika alimentacyjnego. Kolegium dostrzegło, że strona nie uchylała się od zobowiązań, jednakże analizowany materiał dowodowy nie daje podstaw do wyjątkowego potraktowania strony, a co za tym idzie, w przedmiotowej sprawie nie znajdują zastosowania ulgi w postaci umorzenia pozostałej do spłaty kwoty odsetek powstałych z tytułu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Organ uznał, że niemożliwość spłacenia długu alimentacyjnego powinna być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma upływu. Wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Przesłanką zastosowania takiej ulgi nie jest brak lub uzyskiwanie niskich dochodów, ponieważ co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje wystarczających dochodów do wywiązania się z ciążących na nim zobowiązań (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 14 maja 2024 r., II SA/Ol 74/24). Mając powyższe na uwadze, Kolegium nie znalazło podstaw od umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Należy również pamiętać, że obowiązkiem strony jest dołożenie wszelkich starań, by realizować ciążący na nim obowiązek alimentacyjny i dokonanie spłaty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz własnych dzieci. Skargę na powyższą decyzję wniósł K. N., zarzucając: 1) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji Prezydenta Miasta L. z dnia 1 lipca 2025 r., a w konsekwencji powyższego — niezasadne uznanie, że złożone przez K. N. odwołanie nie może zostać uwzględnione; 2) naruszenie przepisów postępowania poprzez rażącą obrazę art. 7 k.p.a., art.11 k.p.a, art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.pa., które miało wpływ na wynik postępowania, polegające na zaniechaniu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, braku rozpatrzenia materiału dowodowego i błędne przyjęcie, że należało utrzymać z mocy decyzję Prezydenta Miasta L., pomimo iż sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego uniemożliwiała i uniemożliwia spłatę należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości; 3) naruszenie przepisów postępowania poprzez rażącą obrazę art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.pa. w zw. z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, które miało wpływ na wynik postępowania, polegające na błędnym przyjęciu, że "analizowany materiał dowodowy nie daje podstaw do wyjątkowego potraktowania strony" i "nie znajdują zastosowania ulgi w postaci umorzenia pozostałej do spłaty kwoty odsetek" pomimo, iż organ uznał, że "w świetle zgromadzonego materiału dowodowego należy uznać, że odwołujący jest osobą znajdującą się w trudnej sytuacji materialnej", co stoi w sprzeczności z odmową uwzględnienia wniosku o umorzenie odsetek; 4) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 107 § 3, art. 11 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. wobec nieustosunkowania się przez organ odwoławczy do całości rozstrzygnięcia przyjętego w decyzji organu pierwszej instancji oraz do zarzutów odwołania, a także wobec niewyjaśnienia stronie zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy; 5) naruszenie prawa materialnego tj. art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego wadliwą wykładnię i błędne uznanie, że w odniesieniu do sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego brak jest podstaw do zastosowania ulgi w postaci umorzenia odsetek ustawowych i odsetek ustawowych za opóźnienie od świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacanych osobie uprawnionej za okres sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem od 1 marca 2011 roku do 31 stycznia 2025 r. 6) naruszenie prawa materialnego tj. art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego wadliwą wykładnię i błędne uznanie, że w przypadku skarżącego nie zachodzą szczególnie uzasadnione przesłanki do umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, podczas gdy okoliczności uzasadniające umorzenie należności z tytułu wypłaconych alimentów mają w przypadku strony charakter wyjątkowy. W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, a także o zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania według norm prawem przepisanych. W ocenie skarżącego, w rozpatrywanej sprawie organy orzekające nie dokonały właściwej i rzetelnej oceny sytuacji: 1) majątkowej (braku posiadania przez skarżącego jako dłużnika alimentacyjnego jakiegokolwiek majątku), 2) dochodowej (braku możliwości podjęcia zatrudnienia (braku możliwości wykonywania pracy zarobkowej) przez skarżącego w okresie od marca 2011 roku do dnia 21 lutego 2025 roku z uwagi na pobieranie przez skarżącego zasiłku opiekuńczego w związku ze sprawowaniem stałej opieki nad niepełnosprawnym ojcem i obowiązujące wówczas przepisy prawa w zakresie braku możliwości podejmowania zatrudnienia i pobierania zasiłku opiekuńczego łącznie, w okresie późniejszym (i obecnie) - z uwagi na zły stan zdrowia skarżącego, w tym zły stan zdrowia psychicznego po śmierci ojca); 3) osobistej (w tym m.in. w okresie do 21 lutego 2025 roku związku z koniecznością sprawowania stałej, osobistej, całodobowej opieki nad ojcem J. N., zaś po tej dacie - prowadzeniem jednoosobowego gospodarstwa domowego, braku uzyskiwania dochodu, braku zatrudnienia, konieczności niezbędnego utrzymania); 4) stanu zdrowia (skarżący cierpi na: problemy kardiologiczne — przyjmuje stale leki tj. Ylpio, Lekakra, Iporei; problemy z funkcjonowaniem wątroby — przyjmuje Heparegen; problemy natury psychicznej — cierpi na depresję, która pogłębiła się po śmierci ojca — przyjmuje Trittico). W konsekwencji powyższego organ I instancji oraz Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie dokonały właściwej analizy możliwości spłaty istniejących zaległości. Organ II instancji, utrzymując zaskarżoną decyzję w mocy, nie odniósł się podnoszonych przez skarżącego okoliczności dotyczących m.in. konieczności sprawowania osobistej, stałej opieki nad niepełnosprawnym ojcem J. N., który wymagał całodobowej opieki osób trzecich. Organy ponadto pominęły w zupełności fakt, iż w okresie, w którym skarżący sprawował osobistą opiekę nad ojcem, nie posiadał możliwości zarobkowania. Obowiązujące przepisy prawa zakazywały bowiem (pod rygorem utraty prawa do zasiłku) podjęcia zatrudnienia przez osoby pobierające zasiłek w związku ze sprawowaną opieką. Skarżący wskazał, że dotychczas dokładał wszelkich starań, by choć częściowo uczynić zadość istniejącemu obowiązkowi zwrotu należności, dokonując wpłat na rzecz [...] Sądowego i MOPR w L.. Skarżący wskazał, że Kolegium nie poczyniło również ustaleń pozwalających na stwierdzenie, czy egzekucja wobec skarżącego jako dłużnika alimentacyjnego była skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, co stanowi o niedostatecznym wyjaśnieniu okoliczności sprawy. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest niezasadna. Decyzje organów obu instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Stosownie do art. 30 ust. 2 ustawy, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Konstrukcja art. 30 ust. 2 ustawy, który jest podstawą prawną decyzji organów w rozpoznawanej sprawie, obejmuje dwie postaci dyskrecjonalności organu administracji publicznej – uznanie administracyjne (poprzez użycie sformułowania "może umorzyć") oraz klauzulę generalną (poprzez użycie sformułowania "przy uwzględnieniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika"). W przypadku decyzji wydawanych w warunkach dyskrecjonalności administracyjnej kontrola sądowa sprowadza się do zbadania, czy w procesie podejmowania decyzji organ administracji nie przekroczył granic przyznanych mu kompetencji dyskrecjonalnych, a więc czy zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. dokonał ustalenia stanu faktycznego, a przeprowadzona ocena tych ustaleń znajduje oparcie w materiale dowodowym i uzasadnieniu decyzji sporządzonym zgodnie z art. 107 k.p.a., a więc w sposób przekonujący. Aby możliwe było prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego konieczne jest zebranie w sprawie niezbędnego materiału dowodowego w ramach prowadzonego postępowania wyjaśniającego. Wniosek ten wynika z jednej z ogólnych zasad postępowania administracyjnego, jaką jest zasada prawdy obiektywnej wyrażona w art. 7 k.p.a. Organ administracji publicznej ma obowiązek wyczerpującego zbadania i ustalenia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności. Wszechstronna ocena okoliczności konkretnej sprawy jest możliwa jedynie na podstawie kompletnego materiału dowodowego. Natomiast spełnienie zasady wynikającej z art. 8 k.p.a. wymaga prowadzenia postępowania administracyjnego w taki sposób, aby w szczególności w uzasadnieniu decyzji przekonać stronę, że jej stanowisko zostało wzięte pod uwagę, a jeżeli zapadło inne rozstrzygnięcie niż oczekiwane przez stronę, to ma ono solidne, racjonalne, a przede wszystkim oparte na prawie podstawy. Obowiązek precyzyjnego wyjaśnienia podjętego przez organ rozstrzygnięcia jest szczególnie istotny w przypadku wydawania decyzji w ramach uznania administracyjnego, które daje organom daleko idącą swobodę decyzyjną. Organ ma obowiązek sporządzenia uzasadnienia decyzji zgodnego z wymogami wynikającymi z zasady przekonywania określonej w art. 9 k.p.a., a której rozwinięciem jest art. 107 § 3 k.p.a. Wydanie decyzji uznaniowej powinno wiązać się z wyczerpującym uwzględnieniem wszelkich okoliczności sprawy, w tym odniesieniem się organu administracyjnego do przywołanej przez stronę postępowania argumentacji. Wydanie tego rodzaju decyzji wymaga zwrócenia szczególnej uwagi na aspekty związane z motywowaniem rozstrzygnięcia (uzasadnienie decyzji), które może stanowić podstawę nie tylko do negatywnego załatwienia wniosku. Na tym właśnie polega decyzja uznaniowa, która wymaga niezwykle starannego i wnikliwego rozważenia wszelkich okoliczności, nie tylko w postępowaniu wyjaśniającym, lecz także w uzasadnieniu pisemnym rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2018 r., II OSK 8360/16). Istota decyzji uznaniowej polega bowiem na tym, że organ administracyjny ma prawo i zarazem obowiązek znaleźć rozwiązanie najlepsze ze skali rozwiązań możliwych do przyjęcia w świetle prawa z tym, że może (i powinien) to uczynić dopiero wtedy, gdy rozważy wszystkie okoliczności sprawy i da temu wyraz w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie organy tego obowiązku nie wykonały. Stosownie do treści art. 30 ust. 2 ustawy, umorzenie należności wypłaconych z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego lub odsetek od tych należności wymaga stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym. Orzekając w tym przedmiocie, organ ma zatem obowiązek ustalić i uwzględnić sytuację dochodową i rodzinną dłużnika. Przesłanką odmowy udzielenia na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy ulgi w spłacie zadłużenia nie może natomiast stanowić okoliczność, iż zadłużenie powstało wskutek niewywiązywania się w przeszłości przez dłużnika z obowiązków alimentacyjnych, albowiem taka okoliczność - co oczywiste - towarzyszy wszystkim dłużnikom alimentacyjnym, w zastępstwie których na poczet należnego świadczenia alimentacyjnego osobom uprawnionym wypłacano ze środków publicznych zaliczki alimentacyjne lub świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Analizując sytuację dochodową dłużnika alimentacyjnego, należy uwzględnić nie tylko otrzymywane przez niego dochody, ale także wszelkie inne elementy jego sytuacji życiowej oraz związane z nią możliwości uzyskania dochodu. Jakkolwiek orzekające w niniejszej sprawie organy w uzasadnieniach podjętych decyzji przytoczyły poczynione w toku postępowania ustalenia odnośnie do aktualnej sytuacji życiowej skarżącego, to jednak, zdaniem Sądu, oceniając zasadność udzielenia skarżącemu ulgi w spłacie zadłużenia, okoliczności wynikające z tych ustaleń w istocie pominęły i w sposób dowolny przyjęły, że sytuacja materialna skarżącego nie jest szczególna i tym samym nie stanowi wystarczającej podstawy do uwzględnienia wniosku. Rozstrzygnięcia organów oparte przy tym zostały na argumencie, iż ciążące na skarżącym zadłużenie jest skutkiem uchylenia się w przeszłości od obowiązku alimentacyjnego, co – jak wskazano wyżej – w świetle przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 ustawy nie mogło mieć decydującego znaczenia dla oceny wniosku. W konsekwencji stwierdzić trzeba, że organy nie dokonały rzetelnej i szczegółowej analizy aktualnej sytuacji życiowej skarżącego i orzekając o odmowie umorzenia przedmiotowych należności, nie wzięły pod uwagę istotnej dla sprawy okoliczności, którą jest fakt sprawowanej przez kilkanaście lat osobistej opieki nad schorowanym ojcem, pobieranie przez niego w związku z tym świadczeń z pomocy społecznej i brak możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia w okresie sprawowania tej opieki. Żaden z organów nie ustosunkował się do tej okoliczności. Kolegium natomiast zaakcentowało nie mający znaczenia dla sprawy fakt, że na kilka miesięcy przed śmiercią ojciec skarżącego zawarł związek małżeński, na skutek czego uchylono decyzję przyznającą skarżącemu świadczenie w związku z opieką nad ojcem. Na rozprawie przed Sądem skarżący potwierdził fakt wynikający z dokumentów zamieszczonych w aktach administracyjnych (m. in. k. 577), że stara się podjąć zatrudnienie, jednak po tak długiej nieobecności na rynku pracy jest to bardzo trudne. Co do zasady trafne jest spostrzeżenie Kolegium, że umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, tj. wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, zaś stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Powyższy pogląd jest ugruntowany w orzecznictwie (por. np. wyrok NSA z dnia 13 listopada 2019 r., I OSK 746/18). Wprawdzie skarżący w żaden sposób nie udokumentował deklarowanych przez siebie problemów ze zdrowiem, jednak, aby w sposób rzetelny i nie budzący wątpliwości uznać, że jego sytuacja nie jest wyjątkowo trudna na tle innych dłużników alimentacyjnych, organy powinny były odnieść się do tego – w ocenie Sądu – istotnego i wyjątkowego aspektu sytuacji skarżącego, który przez lata opieki nad ojcem nie mógł podjąć żadnego zatrudnienia, a po jego śmierci nie ma aktualnie żadnego dochodu. Organy powinny również wziąć pod uwagę, że chodzi o umorzenie odsetek od należności głównej, nie zaś samej należności i rozważyć zasadność ich umorzenia, jeżeli nie w całości, to chociaż w części. Reasumując, brak w kontrolowanych decyzjach rozważań co do konkretnych, wynikających z akt sprawy okoliczności świadczących o niewątpliwie wyjątkowo trudnej sytuacji skarżącego, nie pozwala przyjąć, że podjęte w sprawie rozstrzygnięcia są wynikiem wszechstronnego i wnikliwego rozważenia wszystkich istotnych aspektów sprawy i tym samym nie narusza granic uznania administracyjnego. Co więcej, uzasadnienie decyzji Kolegium jest tak ogólnikowe, że w zasadzie uniemożliwia ocenę toku rozumowania organu. Organ uchylił się od rzetelnej oceny sytuacji skarżącego, poprzestając na powieleniu ugruntowanych poglądów orzecznictwa sadowego. W konsekwencji nie można uznać, że organy właściwie wyważyły w niniejszej sprawie słuszny interes obywatela i interes społeczny, do czego były zobowiązane, orzekając w ramach w ramach uznania administracyjnego. W związku z powyższym zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji uchybiają regułom postępowania wyrażonym w art. 7, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., zaś ich uzasadnienia nie odpowiadają wymogom art. 107 § 3 k.p.a., co obligowało Sąd do ich uchylenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ oraz art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143). Sąd nie orzekł o zwrocie skarżącemu kosztów postępowania, ponieważ skarżący żadnych takich kosztów nie poniósł (postępowanie w sprawach z zakresu pomocy społecznej jest wolne od kosztów). Skarżącego nie reprezentował również pełnomocnik z wyboru. Uprawomocnienie się niniejszego wyroku będzie wiązało się z koniecznością ponownej analizy wynikających z akt sprawy okoliczności związanych z sytuacją bytową i materialną (dochodową) skarżącego, a następnie poddania ich ocenie na gruncie przesłanek wynikających z art. 30 ust. 2 ustawy. Podkreślić przy tym należy, że zasadniczo bez wpływu na treść rozstrzygnięcia, o którym mowa w powyższym przepisie, pozostają okoliczności powstania długu alimentacyjnego. Ponadto z akt sprawy wynika, że organ właściwy wierzyciela jest jednocześnie organem właściwym dłużnika. W związku z tym organ pierwszej instancji rozważy również wniosek o umorzenie odsetek od należności z tytuły świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kontekście przesłanek określonych w art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł, jak w sentencji.