II SA/Lu 139/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędzia NSA Witold Falczyński, Protokolant Referent stażysta Kinga Górka, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 maja 2018 r. sprawy ze skargi H. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oddala skargę.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej także: Kolegium) decyzją z dnia [...] listopada 2017 r., znak: [...], po rozpoznaniu odwołania H. B. (dalej także: skarżąca) od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza W. przez Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. (dalej: organ pierwszej instancji) z dnia [...] lipca 2017 r., znak: [...], orzekającej o odmowie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od [...] czerwca 2008 r. do [...] lutego 2015 r. w wysokości [...] zł wraz z odsetkami w kwocie [...]zł oraz o rozłożeniu na raty kwoty nienależnie pobranego świadczenia – utrzymało w mocy tę decyzję. Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach sprawy. Organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...] lipca 2016 r., znak: [...]., orzekł, że zasiłek pielęgnacyjny, przyznany skarżącej za okres od [...] czerwca 2008 r. do [...] lutego 2015 r. w kwocie [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał ją do zwrotu tego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami, które na dzień [...] lipca 2016 r. wyniosły [...] zł. Przesłanką wydania tego rozstrzygnięcia było pobieranie przez skarżącą w tym okresie dodatku pielęgnacyjnego. Decyzja organu pierwszej instancji została utrzymana w mocy przez Kolegium decyzją z dnia [...] września 2016 r., znak: [...], wydaną po rozpoznaniu odwołania skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem wydanym w dniu 16 marca 2017 r., w sprawie o sygn. akt II SA/Lu 1121/16, oddalił skargę skarżącej na powyższą decyzję Kolegium. Od wyroku tego żadna ze stron nie złożyła skargi kasacyjnej i stał się on prawomocny. W dniu [...] maja 2017 r. skarżąca złożyła wniosek o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, uzasadniając to trudną sytuacją materialną i życiową. W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego organ ustalił, że sytuacja majątkowa i zdrowotna skarżącej nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia, natomiast przemawia za rozłożeniem na raty tej sumy wraz z odsetkami. Mając to na uwadze organ wskazaną decyzję odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń oraz rozłożył opisaną kwotę na 60 rat, przy czym pierwsza rata płatna w kwocie [...]zł, pozostałe raty płatne w kwocie po [...] zł, począwszy od sierpnia 2017 r. do dnia 20 każdego miesiąca. W odwołaniu od tej decyzji skarżąca zarzuciła organowi naruszenie: - art. 7, 77, 80 k.p.a. poprzez niepodjęcie niezbędnych czynności dowodowych i jednostronną ocenę materiału dowodowego poprzez ograniczenie się do matematycznych wyliczeń dochodów i wydatków z pominięciem ich charakteru: - art. 85 i 86 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie oględzin nieruchomości, w której zamieszkuje strona i nie przesłuchanie jej w charakterze strony w celu ustalenia nakładów ponoszonych na nieruchomość i bieżących wydatków na codzienne potrzeby skarżącej i jej rodziny; - art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1952) poprzez błędną wykładnię i ograniczenie pojęcia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny do wysokości dochodów z pominięciem innych aspektów, tj. niepełnosprawność skarżącej. Utrzymując w mocy tę decyzję Kolegium wyjaśniło, że zarzuty skarżącej nie zasługują na uwzględnienie. Przeprowadzone przez organ pierwszej instancji postępowanie wyjaśniające wykazało, że sytuacja finansowa skarżącej, w świetle analogicznych problemów innych osób korzystających z pomocy Ośrodka, nie uzasadnia uwzględnienia jej wniosku o umorzenie w całości nienależnie pobranych świadczeń. Pomimo trudności życiowych. sytuacja materialna skarżącej dawała organowi pierwszej instancji podstawę do przyjęcia, że nie znajduje się ona w na tyle w "szczególnie uzasadnionych okolicznościach", aby konieczne było umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wprawdzie wynika, że skarżąca jest osobą niepełnosprawną i ponosi stałe wydatki na leczenie, niemniej jednak prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z dwiema siostrami, którego łączny dochód w miesiącu wrześniu 2017 r. wyniósł [...] zł. Z dochodu tego pokrywane są wydatki na utrzymanie rodziny, które kształtują się w granicach kwoty [...]zł miesięcznie. Ponadto z oświadczenia majątkowego skarżącej wynika, że jest ona współwłaścicielem nieruchomości, w tym budynku mieszkalnego, budynku gospodarczego oraz gospodarstwa rolnego. Rodzina skarżącej posiada też dwa samochody osobowe. Niemniej jednak, organ uznał, że skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji życiowej ze względu na jej znaczną niepełnosprawność i przychylił się do zastosowania jednej z ulg przewidzianych w art. 30 ust. 9 ustawy. Skargę do Sądu na decyzję Kolegium złożyła H. B., wnosząc o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych bądź ewentualnie o uchylenie decyzji organów obu instancji. Skarżąca powtórzyła argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja prawa nie narusza. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji odmawiającą umorzenia skarżącej kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz udzielającą ulgi w spłacie tej kwoty poprzez rozłożenie jej na 60 rat miesięcznych. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Powyższy przepis odwołuje się do konstrukcji tzw. uznania administracyjnego, z brzmienia tego unormowania jednoznacznie wynika, iż organ "może", a nie musi umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń. To zaś oznacza uznaniowy charakter decyzji, a wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zależy wyłącznie od woli organu właściwego nawet wtedy, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie, z tym jednak zastrzeżeniem, iż nie może to oznaczać dowolności podjętego rozstrzygnięcia. Wydanie decyzji musi bowiem zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 30 ust. 2 ustawy. Sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Zdaniem Sądu materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. W ocenie Sądu wniosek skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu jej sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił zatem ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.). Przede wszystkim należy podkreślić, że instytucja umorzenia wspomnianych należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji życiowej osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Stan taki powinien być bowiem efektem czynników obiektywnych, na które strona nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń rodzinnych. Z akt sprawy nie wynika, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Organy administracji prawidłowo ustaliły stan majątkowy i osobisty skarżącej, a wywiedzione przez te organy wnioski zasługują na akceptację. Sama skarżąca nie powołała żadnych nowych okoliczności, które miałyby wpływ na wynik sprawy, a nie zostały uwzględnione przez organy. W rozpoznawanej sprawie jest bezspornym, że skarżąca jest osobą niepełnosprawną i ponosi stałe wydatki na leczenie. Niewątpliwie jednak nie jest ona osobą samotną, lecz prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z dwiema siostrami, którego łączny dochód w miesiącu wrześniu 2017 r. wyniósł [...] zł (renta rodzinna skarżącej, wynagrodzenie za pracę siostry skarżącej A. B., renta rodzinna i wynagrodzenie za pracę siostry skarżącej L. B.). Z dochodu tego pokrywane są wydatki mieszkaniowe, w tym czynsz (ok.[...] zł), leki i koszty leczenia (ok. [...] zł), żywność (ok. [...] zł) oraz inne wydatki bieżące, a także raty kredytu (ok. [...] zł), czesne za studia (ok. [...] zł) i koszty utrzymania samochodów. Wydatki te kształtują się w granicach kwoty [...]zł miesięcznie. Ponadto, w świetle oświadczenia majątkowego skarżącej, jest ona współwłaścicielem w [...] części: budynku mieszkalnego o pow. użytkowej 125 m2, budynku gospodarczego o pow. 67,0 m2, działki gruntu o pow. 1245,0 m2 oraz gospodarstwa rolnego o pow. całkowitej 4,37 hektarów - przeliczeniowej 2,4445 hektarów, którego szacowana wartość udziału wynosi [...] zł. Rodzina znajduje się również w posiadaniu dwóch samochodów osobowych, których wartość na dzień [...] czerwca 2017 r. skarżąca określiła na kwoty [...]zł i [...] zł (współwłasność w [...] części) oraz zasobów na koncie oszczędnościowym w kwocie [...]zł - stan na dzień [...] października 2017 r. Nie ulega zatem wątpliwości, że dochód na osobę w rodzinie skarżącej wynosi [...] zł, a tym samym w sposób istotny przekracza ustawowe kryterium dochodowe na osobę w rodzinie, określone w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2017 r. poz. 1769 ze zm.), to jest kwotę [...]zł., która uprawnia do uzyskania pomocy społecznej. Bezsprzecznie sytuacja życiowa skarżącej jest trudna z uwagi na niepełnosprawność i niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz konieczność korzystania z pomocy osób trzecich. Jak trafnie jednak oceniły organy obu instancji, mając na uwadze sytuację finansową skarżącej oraz osób wspólnie z nią gospodarujących, nie można uznać, aby uniemożliwiała ona – w sposób obiektywny – zwrot nienależnie pobranych świadczeń publicznych. Oczywiste jest zarazem, że obowiązek ten powstał wskutek pobrania tego świadczenia, pomimo oczywistego odpadnięcia przesłanek do korzystania z tego uprawnienia. Zwrócił na to uwagę także Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w wyroku z dnia 16 marca 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 1121/16, oddalającym skargę skarżącej na decyzję Kolegium utrzymującą w mocy decyzję o stwierdzeniu nienależnie pobranego świadczenia. Sąd wskazał w szczególności, że "skoro skarżąca zobowiązała się do niezwłocznego powiadomienia podmiotu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, powinna była zawiadomić organ o przyznaniu jej dodatku pielęgnacyjnego niezwłocznie po otrzymaniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2008 r. Skarżąca jest wprawdzie osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, jednak cierpi na schorzenia narządów ruchu, choroby metaboliczne, choroby układu krążenia, oddechowego, moczowego, pokarmowego i układu krzepnięcia, co wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i innych dokumentów o stanie jej zdrowia, znajdujących się w aktach sprawy. Z żadnego z tych dokumentów nie wynika natomiast, by schorzenia te utrudniały postrzeganie, czy zapamiętywanie, wobec czego powoływanie się na jej stan zdrowia istniejący w chwili podpisywania przedmiotowego oświadczenia oraz pouczenia nie ma znaczenia dla oceny ich skuteczności. Ponadto, wbrew zarzutowi skargi, w związku z tym, że stosowne pouczenia zawarte są w formularzu wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych, nie ma obowiązku zamieszczania ich w treści decyzji o przyznaniu tych świadczeń. Niemniej jednak w decyzji z dnia [...] lutego 2008 r. strona została pouczona, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, osoba, która pobiera świadczenia zobowiązana jest do niezwłocznego powiadomienia organu o tych zmianach". Zasadnie przy tym podniosło Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że odmowa umorzenia należności nie spowoduje zagrożenia dla możliwości dalszej egzystencji skarżącej i nie uniemożliwi jej zaspokajania podstawowych potrzeb bytowych, w tym także wynikających z potrzeby mieszkania, zapewnienia pożywienia, odzieży i obuwia. Z analizy budżetu osób wspólnie gospodarujących przeprowadzonej przez organ pierwszej instancji bowiem wynika, że różnica pomiędzy miesięcznym dochodem a wydatkami wynosi [...] zł. Skarżąca uzyskała zaś ulgę w spłacie opisanej wyżej sumy pieniężnej, co wyłącza konieczność jednorazowego uiszczenia całości kwoty, do której zwrotu jest ona obowiązana, a tym samym świadczy o uwzględnieniu przez organy trudnej sytuacji życiowej skarżącej, niezależnie od wskazanych wyżej możliwości finansowych strony oraz osób wspólnie z nią gospodarujących. Uwzględniając powyższe, w ocenie Sądu, organy należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i osobistą skarżącego, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały odmowę umorzenia opisanej należności. Sąd nie dopatrzył się naruszenia w niniejszej sprawie przepisów postępowania w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podnoszony w toku postępowania zarzut dotyczący naruszenia art. 85 i 86 k.p.a. wskutek nieprzeprowadzenie oględzin nieruchomości, w której zamieszkuje skarżąca i nie przesłuchanie jej w charakterze strony, w celu ustalenia nakładów ponoszonych na nieruchomość i bieżących wydatków na codzienne potrzeby skarżącej i jej rodziny, jest niezasadny. Jak wskazano wyżej organy obu instancji ustaliły w sposób wyczerpujący wszystkie istotne w sprawie okoliczności faktyczne, nie było zatem konieczności przeprowadzenia powyższych dowodów. Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), skargę oddalił.