II SA/Lu 100/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Sędzia WSA Bartłomiej Pastucha (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 maja 2026 r. sprawy ze skargi W. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 2025 r. znak: 010070/680/121921/2024 (postępowanie: 446213488) w przedmiocie uchylenia prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 grudnia 2024 r., znak: 010070/680/121921/2024 (postępowanie: 446213488).

Zaskarżoną do Sądu decyzją z dnia 17 grudnia 2025 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: Prezes ZUS, organ odwoławczy, organ II instancji), po rozparzeniu odwołania W. Ł. (dalej jako: skarżący, strona), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: ZUS, organ I instancji) z dnia 5 grudnia 2024 r. w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia rodzinny kapitał opiekuńczy. Stan sprawy przedstawia się następująco: W dniu 28 stycznia 2024 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie świadczenia rodzinny kapitał opiekuńczy na córkę O. Ł.. Pismem z dnia 13 lutego 2024 r. ZUS poinformował skarżącego o przyznaniu rodzinnego kapitału opiekuńczego na ww. dziecko na okres od 1 lutego 2024 r. do 31 stycznia 2025 r. w kwocie 1.000 zł miesięcznie (w łącznej kwocie 12.000 zł). W dniu 1 października 2024 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie świadczenia "aktywnie w żłobku" na to samo dziecko. Pismem z dnia 4 grudnia 2024 r. ZUS poinformował skarżącego o przyznaniu świadczenia "aktywnie w żłobku" za pobyt dziecka – O. Ł. w klubie dziecięcym, na okres od 1 października 2024 r. do dnia, w którym dziecko zakończy uczęszczanie do wskazanego żłobka, klubu dziecięcego albo dziennego opiekuna, w wysokości 1.500 zł miesięcznie, nie więcej jednak niż wysokość miesięcznej opłaty, jaka jest ponoszona za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym albo u dziennego opiekuna. Decyzją z dnia 5 grudnia 2024 r. ZUS uchylił od dnia 1 października 2024 r. prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego przyznane skarżącemu ww. informacją z dnia 13 lutego 2024 r. Organ wskazał, że uchylenie prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego nastąpiło w związku z faktem, że na to samo dziecko przyznane zostało świadczenia z programu "aktywny rodzic". Zgodnie bowiem z art. 75 ust. 9 ustawy o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka - "Aktywny rodzic", rodzinny kapitał opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli na to samo dziecko, za dany miesiąc, zostało przyznane prawo do świadczeń "aktywny rodzic". Organ I instancji jednocześnie poinformował stronę, że w odrębnej decyzji zostanie ustalona kwota nadpłaconego rodzinnego kapitału opiekuńczego (wypłaconego za miesiące, na które przyznane zostało świadczenie z programu "aktywny rodzic"). W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący nie zgodził się z wydanym rozstrzygnięciem. Podniósł, że prawo nie działa wstecz, zatem decyzja wydana w dniu 5 grudnia 2024 r. nie może dotyczyć okresu od 1 października 2024 r., o obejmować może jedynie okres od dnia jej wydania. Ponadto skarżący stwierdził, że skoro rodzinny kapitał opiekuńczy i świadczenie "aktywnie w żłobku" wzajemnie się wykluczają, to ZUS nie powinien zaakceptować wniosku o przyznanie tego drugiego świadczenia. Skoro zaś organ zaakceptował wniosek i przyznał świadczenie "aktywnie w żłobku", to można zrozumieć, że oba świadczenia są zasadne i należne. Skarżący podkreślił, że nie otrzymał instrukcji, jak należy zmienić świadczenie rodzinny kapitał opiekuńczy na świadczenie "Aktywnie w żłobku", które jest korzystniejsze. W ocenie skarżącego, śledząc zapisy ustawy, można było zrozumieć, że rodzinny kapitał opiekuńczy jest tożsamy ze świadczeniem "aktywnie w domu" i właśnie te świadczenia się wykluczają. Tym samym można było uznać, że świadczenie rodzinny kapitał opiekuńczy nie zostanie uchylone w związku z ochrona praw nabytych, a w związku ze spełnieniem wymogów do przyznania świadczenia "aktywnie w żłobku" dodatkowo będzie przyznawane również do świadczenie. Ponadto, zdaniem skarżącego, powołany w decyzji organu I instancji przepis art. 75 ust. 9 ustawy o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka - "Aktywny rodzic", nie odnosi się do już wypłaconego świadczenia, a do prawa nabycie świadczeń z programu. Po rozpatrzeniu odwołania Prezes ZUS wskazaną na wstępie decyzją z dnia 17 grudnia 2025 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy stwierdził na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji ZUS. Podniósł, że świadczenie rodzinny kapitał opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli na to samo dziecko i za ten sam miesiąc zostało przyznane prawo do jednego ze świadczeń "Aktywny rodzic", co wynika z art. 75 ust. 9 ustawy o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka - "Aktywny rodzic". Prezes ZUS podkreślił, że w ramach kampanii informacyjnej, w dniu 9 sierpnia 2024 r. przekazano stronie, za pomocą platformy usług elektronicznych PUE-ZUS, informacje dotyczące programu świadczeń - "Aktywny Rodzie". W treści przekazanej informacji wskazano zasady przyznawania świadczeń, w tym również to, że w przypadku wystąpienia o jedno z świadczeń z programu "aktywny Rodzic", prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego zostanie uchylone, a w zamian zostanie przyznane jedno ze świadczeń - aktywnie w żłobku albo aktywni rodzice w pracy. W ocenie organu II instancji, ZUS prawidłowo ustalił stan faktyczny oraz właściwie zastosował obowiązujące przepisy prawa, w szczególności art. 75 ust. 9 ustawy o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka - "Aktywny rodzic" oraz art. art. 34 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym. W celu zapewnienia ciągłości wypłaty świadczeń w okresie przejściowym, tj. w trakcie rozpatrywania wniosku strony o przyznanie świadczenia z programu "aktywny rodzic", ZUS kontynuował wypłatę rodzinnego kapitału opiekuńczego. Jednakże z uwagi na brak możliwości pobierania dwóch świadczeń na to samo dziecko za ten sam okres, rodzinny kapitał opiekuńczy wypłacony za miesiące, za które przyznano świadczenie aktywnie w żłobku, podlegał rozliczeniu. W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Prezesa ZUS skarżący podniósł, że w informacji z dnia 9 sierpnia 2024 r., na którą powołano się w zaskarżonej decyzji, nie wynikało, że świadczenia rodzinny kapitał opiekuńczy i "aktywnie w żłobku" będą się nakładały, a żeby tego uniknąć należy złożyć rezygnację z rodzinnego kapitału opiekuńczego. Z informacji wynikało natomiast, że zmiana rodzaju przyznawanego świadczenia powinna być automatyczna i nie powinna powodować konsekwencji dla osoby pobierającej świadczenie. Odnosząc się do twierdzenia organu, iż chciał on zachować ciągłość wypłat świadczeń w okresie przejściowym, skarżący stwierdził, że sugeruje ono korzystne działanie dla osób pobierających świadczenia, czym w istocie nie było w świetle oczekiwania zwrotu wypłaconych świadczeń. W ocenie skarżącego, nie było podstaw prawnych do takiego działania urzędu. Skarżący podkreślił, że ZUS w dniu 4 grudnia 2024 r. wydał decyzję w sprawie wniosku złożonego w dniu 1 października 2024 r. o przyznanie świadczenia "Aktywnie w żłobku". W związku z tym, że organowi tyle czasu zajęło wydanie decyzji, wywołało to konsekwencje dla osoby składającej wniosek. Zdaniem skarżącego, zamiast przyznawania nowego świadczenia i uchylania starego z datą wsteczną, organ mógł wydać obie decyzje począwszy od miesiąca wydania decyzji lub przyznać nowe świadczenie za październik i listopad w wysokości 500 zł, co stanowi różnice między wartością rodzinnego kapitału opiekuńczego a świadczeniem "aktywnie w żłobku". Nadpłacenie rodzinnego kapitału opiekuńczego, w ocenie skarżącego, wynika ze świadomego działania ZUS, które wywołało niekorzystne dla niego skutki prawne. Ponadto skarżący podniósł, że w decyzji z dnia 4 grudnia 2024 r. ZUS nie wskazał podstawy prawnej oczekiwania zwrotu nadpłaconych należności. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie organ odwoławczy wniósł o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Skarżący, skutecznie zawiadomiony o wniosku organu odwoławczego o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, nie zgłosił w wyznaczonym terminie żądania przeprowadzenia rozprawy. W związku z powyższym Sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143, dalej jako: p.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje: Skarga jest zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267 ze zm.) oraz art. 3 p.p.s.a. sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Zgodnie z 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto w myśl art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Rozpoznając sprawę według powyższych kryteriów Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja, jak również utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji, obarczone są wadą uzasadniającą ich uchylenie. Podkreślić na wstępie należy, że przedmiotem kontrolowanych rozstrzygnięć pozostaje wyłącznie kwestia uchylenia prawa skarżącego do rodzinnego kapitału opiekuńczego, z powodu uzyskania przez skarżącego - na to samo dziecko i na częściowo pokrywający się okres świadczeniowy - świadczenia z programu "Aktywny rodzic", tj. świadczenia "Aktywnie w żłobu". Kwestia ewentualnego ustalenia skarżącemu wysokości świadczenia nienależnie pobranego oraz jego zwrotu (rozliczenia), nie jest natomiast przedmiotem zaskarżonych decyzji i tym samym wykracza poza granice rozpoznawanej sprawy (jak prawidłowo wyjaśniono w decyzji ZUS – kwestia ta będzie przedmiotem odrębnej decyzji). Stąd argumentacja skargi kwestionująca zasadność oczekiwania od skarżącego zwrotu nadpłaconych należności, nie mogła mieć w tej sprawie znaczenia. Sądowi rozpoznającemu niniejszą sprawę z urzędu wiadomo, że sprawa o analogicznym stanie faktycznym i prawnym była przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie w wyroku z dnia 3 marca 2026 r., sygn. akt II SA/Lu 765/25. Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela stanowisko wyrażone w powyższym orzeczeniu i przyjmuje je jako własne. Mając przy tym na względzie jednolitość orzecznictwa, odwoła się do zasadniczych motywów w nim zawartych. Stąd dalsze rozważania będą co do zasady pokrywać się z oceną prawną przedstawioną w uzasadnieniu ww. wyroku. W ślad za powyższym wyrokiem wskazać należy, że w rozpoznawanej sprawie występują problemy materialnoprawnego oraz procesowe, natomiast o uchyleniu zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji zadecydowały wadliwości procesowe. Rozważania należy jednak zacząć od kwestii materialnoprawnych, problem procesowy, który zadecydował o rozstrzygnięciu sądu, ma w specyficznych okolicznościach rozpoznawanej sprawy, znaczenie wtórne. Źródłem problemów, które legły o podstaw rozpoznawanej sprawy jest zmiana systemu wsparcia finansowego aktywnych zawodowo rodziców dzieci w wieku do lat 3 (w pewnych sytuacjach – do lat 4), objętych opieką w żłobkach, klubach dziecięcych albo opieką sprawowaną przez dziennego opiekuna. Skarżącemu, na jego wniosek, na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym (Dz. U. z 2023 r. poz. 883 ze zm.; dalej jako: u.r.k.o.) przyznano rodzinny kapitał opiekuńczy na córkę O. Ł., na okres od 1 lutego 2024 r. do 31 stycznia 2025 r. w kwocie 1.000 zł miesięcznie (w łącznej kwocie 12.000 zł). Z dniem 1 października 2024 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 15 maja 2024 r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka – "Aktywny rodzic" (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 532, dalej jako: u.w.r.a.z. lub ustawa z 15 maja 2024 r.), które wprowadziły nowy system wsparcia rodziców, w postaci świadczeń "Aktywny rodzic". Jednym z elementów tego systemu jest świadczenie "aktywnie w żłobku", przysługujące rodzicom na dziecko, które uczęszcza do żłobka, klubu dziecięcego albo jest objęte opieką sprawowaną przez dziennego opiekuna, nie dłużej jednak niż do ukończenia roku szkolnego, w którym dziecko ukończy 3. rok życia (w przypadku gdy niemożliwe lub utrudnione jest objęcie dziecka wychowaniem przedszkolnym - 4. rok życia). Świadczenie przysługuje na dofinansowanie kosztów objęcia dziecka opieką w żłobku, klubie dziecięcym albo sprawowaną przez dziennego opiekuna (art. 15 ust. 1 i 2 u.w.r.a.z.). W dniu wejścia w życie u.w.r.a.z. skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie świadczenia "aktywnie w żłobu", na to samo dziecko, na które przyznano mu rodzinny kapitał opiekuńczy. Nowe świadczenie "aktywnie w żłobku zostało mu przyznane w wysokości 1.500 zł miesięcznie od dnia 1 października 2024 r. do dnia, w którym dziecko zakończy uczęszczanie do wskazanego żłobka, klubu dziecięcego lub dziennego opiekuna. Ta właśnie okoliczność legła u podstaw uchylenia prawa skarżącego do rodzinnego kapitału opiekuńczego. Stanowisko organów, iż nowe świadczenie przyznane skarżącemu na podstawie przepisów u.w.r.a.z., wyklucza się wzajemnie z uzyskanym wcześniej prawem do rodzinnego kapitału opiekuńczego, jest – wbrew argumentacji skarżącego – co do zasady prawidłowe. Biorąc pod uwagę, że rodzinny kapitał opiekuńczy przysługiwał od pierwszego dnia miesiąca, w którym dziecko ukończyło 12. miesiąc życia, do ostatniego dnia miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym dziecko ukończy 36. miesiąc życia, zaś jego celem było częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 2 i 4 u.r.k.o.), charakter i cele obydwu form wsparcia rodziców były bardzo podobne, pomimo pewnych odrębności, dotyczących przesłanek przyznawania świadczeń i ich wysokości. Potwierdza to w sposób ewidentny analiza materiałów z prac parlamentarnych nad wprowadzeniem nowego systemu wsparcia rodziców. (Sejm RP X kadencji, druk sejmowy nr 319). Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy, "Świadczenie "aktywnie w żłobku" zastąpi obecnie funkcjonujące dofinansowanie obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna. W szczególności znaczące podniesienie maksymalnej wysokości świadczenia z 400 zł miesięcznie w przypadku dofinansowania do 1500 zł miesięcznie w przypadku "aktywnie w żłobku" ma zachęcić rodziców w wieku żłobkowym do korzystania z powyższych instytucji opieki oraz podmioty zainteresowane (j.s.t., przedsiębiorców) do tworzenia nowych miejsc opieki. W związku z powyższym omawiany projekt ustawy uchyla o wiele mniej korzystne przepisy o dofinansowaniu obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna zawarte w ustawie z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3. Natomiast świadczenie "aktywnie w domu" przysługuje na analogicznych zasadach co obecnie funkcjonujący rodzinny kapitał opiekuńczy, z tą różnicą, że świadczenie "aktywnie w domu" będzie można uzyskać na każde, w tym na pierwsze i jedyne dziecko w wieku od 12. do 35. miesiąca życia. Jest to wsparcie kierowane do tych rodziców dzieci w wieku od 12. do 35. miesiąca życia, którzy nie będą uprawnieni lub z własnej woli nie zdecydują się na skorzystanie ze świadczenia "aktywni rodzice w pracy" lub "aktywnie w żłobku", gdyż w szczególności pozostaną nieaktywni zawodowo lub ich dziecko nie uczęszcza do instytucji opieki". Co jest kluczowe w perspektywie rozpoznawanej sprawy, projektodawca wskazał, że "Omawiany projekt ustawy przewiduje uchylenie ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym przewidującej mniej korzystne świadczenie niż proponowane w projekcie, przy jednoczesnym zachowaniu praw nabytych, tj. zagwarantowaniu rodzicowi prawa do zachowania wcześniej przyznanego rodzinnego kapitału opiekuńczego z możliwością przejścia przez tego rodzica na nowe świadczenie, jeżeli jest ono dla niego bardziej korzystne (np. aktywni zawodowo rodzice pobierający rodzinny kapitał opiekuńczy będą mogli zrezygnować z tego świadczenia i ubiegać się o świadczenie "aktywni rodzice w pracy"). Wybór jednego z trzech powyższych świadczeń będzie zależny od decyzji rodzica przy założeniu, że na to samo dziecko, za dany miesiąc, może być wypłacone tylko jedno ze świadczeń. Rodzic będzie miał także możliwość wielokrotnej zmiany świadczeń, tj. rezygnacji z jednej formy wsparcia i przejścia na drugą, z zastrzeżeniem że w danym miesiącu na dane dziecko rodzic będzie mógł pobierać tylko jedno z wybranych przez siebie świadczeń". Intencje projektodawców znalazły odzwierciedlenie w treści przepisów przejściowych zawartych w ustawą z 15 maja 2024 r. Ustawodawca przewidział, że osoby, które uzyskały dofinansowania i świadczenia na podstawie przepisów dotychczas obowiązujących, zachowują te uprawnienia (art. 75 ust. 1 i 7 u.w.r.a.z.). Jednocześnie, w sposób nie budzący najmniejszych wątpliwości interpretacyjnych, ustawodawca wykluczył jednoczesne pobieranie świadczeń przyznanych na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów oraz świadczeń wprowadzonych ustawą z 15 maja 2024 r. Zgodnie z art. 75 ust. 9 u.w.r.a.z., powołanym jako podstawa prawna zaskarżonych do sądu decyzji, rodzinny kapitał opiekuńczy, o którym mowa w ustawie uchylanej w art. 87, nie przysługuje, jeżeli na to samo dziecko, za dany miesiąc, zostało przyznane prawo do świadczeń "aktywny rodzic". Z kolei zgodnie z art. 75 ust. 10 u.w.r.a.z. świadczenia "aktywny rodzic" nie przysługują, jeżeli na to samo dziecko, za dany miesiąc, zostało przyznane prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego, o którym mowa w ustawie uchylanej w art. 87. Analogiczne rozwiązania przyjęto w odniesieniu do świadczenia w postaci dofinansowania obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna, przyznawanego na podstawie uchylonego już art. 64c ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 798, ze zm.). Wbrew twierdzeniu skarżącego, w świetle powyższych przepisów nie budzi wątpliwości, że każde ze świadczeń z programu "aktywny rodzic", a nie tylko świadczenie "aktywnie w domu", wyklucza się wzajemnie z prawem do rodzinnego kapitału opiekuńczego przyznanego na podstawie przepisów obowiązującej wcześniej ustawy z 15 maja 2024 r. Podniesiony w odwołaniu zarzut naruszenia zasady ochrony praw nabytych, zmierza w istocie do zakwestionowania opisanego wyżej mechanizmu zastąpienia świadczeń o podobnej funkcji, przyznawanych na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów, w tym rodzinnego kapitału opiekuńczego, nowymi świadczeniami "aktywny rodzic", w tym świadczeniem "aktywnie w żłobku", przyznanym skarżącemu. W ocenie Sądu, zarzut ten jest niezasadne. Należy wskazać, że w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, ustawodawca ma co do zasady dużą swobodę regulacyjną stanowienia unormowań dotyczących polityki gospodarczej i społecznej, w tym określania rodzajów poszczególnych świadczeń oraz przesłanek ich przyznawania. Na ustawodawcy ciąży także powinność przyjęcia rozwiązań optymalnych z punktu widzenia potrzeb obywateli, korzystnych dla nich w możliwe wysokim stopniu. Dokonując wyboru określonego systemu tzw. osłony socjalnej, ustawodawca realizuje dyrektywy konkretnej polityki społecznej, za której efekty ponosi ostatecznie odpowiedzialność polityczną przed wyborcami. Możliwości jego decyzji są przy tym - co oczywiste - limitowane zasobnością budżetu, strukturą wydatków oraz rozkładem priorytetów w realizacji celów społeczno-gospodarczych (por. wyrok TK z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. akt K 27/13; OTK-A 2013, nr 9, poz. 134). W sprawach dotyczących realizacji obowiązku wspierania rodzin (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP), Trybunał podkreślał, że Konstytucja pozostawia ustawodawcy określenie form i zakresu pomocy udzielanej rodzinom. Ustawodawca ma przy tym w tej materii daleko idącą swobodę regulacyjną, ograniczoną jedynie zasadami i przepisami konstytucyjnymi oraz obowiązkiem poszanowania chronionych przez te zasady i przepisy wartości (por. wyrok TK z dnia 8 lipca 2014 r., sygn. akt P 33/13; OTK-A 2014 nr 7, poz. 70). Opisana wyżej zmiana systemu wsparcia aktywnych zawodowo rodziców dzieci do lat 3, w ocenie Sądu, nastąpiła w sposób gwarantujący zachowanie praw nabytych do świadczeń uzyskanych na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów, a także nie narusza zasady równości wobec prawa. Potwierdza to przywołana wyżej treść przepisów przejściowych zawartych w ustawie z 15 maja 2024 r., w których w sposób jednoznaczny ustawodawca zagwarantował zachowanie prawa do świadczeń uzyskanych na podstawie uchylonych przepisów, w tym prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego (art. 75 ust. 7 u.w.r.a.z.). Wyłącznie od woli świadczeniobiorców zależało, które z rozwiązań wybiorą – czy nadal będą pobierać świadczenia dotychczasowe, czy też wystąpią o przyznanie nowych świadczeń "aktywni rodzice". Ustawodawca nie pozbawił rodziców wsparcia finansowego, gdyż utrata prawa do dotychczasowego świadczenia była konsekwencją wyłącznie uzyskania (na wniosek świadczeniobiorcy) nowego świadczenia (z reguły korzystniejszego dla świadczeniobiorcy). Z oczywistych względów nie narusza żadnych konstytucyjnych gwarancji (ani w zakresie równości wobec prawa, ani ochrony prawa nabytych) rozwiązanie ustawowe, zakładające możliwość korzystania wyłącznie z jednego świadczenia na dane dziecko na ten sam okres czasu. Biorąc pod uwagę powoływany wyżej argument, że wszystkie te świadczenia pełniły analogiczną funkcję (wsparcie finansowe rodziców aktywnych zawodowo, posiadających dzieci w wieku do lat 3), takie rozwiązanie jest w pełni racjonalne i na pewno nie wykracza poza granice niezbędnej swobody regulacyjnej ustawodawcy, na którą wskazywał Trybunał Konstytucyjny w przywoływanym wyroku (por. podobnie wyrok WSA w Kielcach z dnia 29 października 2025 r., sygn. akt II SA/Ke 321/25). W kontekście sytuacji skarżącego zarzut o naruszeniu zasady ochrony praw nabytych jest całkowicie bezzasadny, wręcz niezrozumiały, jeśli wziąć pod uwagę, że to sam skarżący, mając przyznane prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego, w trakcie pobierania tego świadczenia, zdecydował się złożyć wniosek o uzyskanie nowego, korzystniejszego finansowo świadczenia "aktywnie w żłobku", na to samo dziecko, od 1 października 2024 r., a zatem w okresie, na który miał już przyznane poprzednie świadczenie. Stawianie zarzutu pozbawienia skarżącego praw słusznie nabytych jest w tej sytuacji zupełnie chybione. Nie sposób także dopatrywać się w działaniach organów jakiegokolwiek naruszenia zasad słuszności. Założenie ustawodawcy wykluczające jednoczesne pobieranie dwóch świadczeń o tej samej funkcji jest wszakże w pełni racjonalne. Przechodząc do analizy problemów procesowych, jakie wystąpiły w rozpoznawanej sprawie należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę, że ustawodawca zawarł w art. 75 u.w.r.a.z. dwie regulacje dotyczące zbiegu uprawnień do rodzinnego kapitału opiekuńczego oraz do świadczeń "aktywny rodzic". Jedna reguła wyklucza prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego, jeżeli na to samo dziecko, za dany miesiąc, zostało przyznane prawo do świadczeń "aktywny rodzic" (ust. 9). Druga reguła działa na odwrót – wyklucza prawo do świadczeń "aktywny rodzic", jeżeli na to samo dziecko, za dany miesiąc, zostało przyznane prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego (ust. 10). W rozpoznawanej sprawie prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego zostało przyznane skarżącemu wcześniej (od 1 lutego 2024 r.) niż prawo do świadczenia "aktywnie w żłobku" (od 1 października 2024 r.). W tej sytuacji, uwzględniając obydwie ww. reguły, prawidłowym rozwiązaniem problemu zbiegu praw do świadczeń byłoby uchylenie prawa do świadczenia "aktywnie w żłobku", jako przyznanego później. Organy w istocie nieprawidłowo zastosowały art. 75 ust. 9 i 10 u.w.r.a.z. Należy jednak mieć na uwadze fakt, że sąd administracyjny nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Uchylenie zaskarżonej decyzji i zawarcie w wyroku oceny prawnej wskazującej na konieczność prawidłowego rozwiązania zbiegu praw do świadczeń (art. 153 p.p.s.a.) byłoby rozstrzygnięciem na niekorzyść skarżącego. Trzeba mieć na uwadze fakt, że świadczenie "aktywnie w żłobku" jest korzystniejsze dla skarżącego – jego wysokość jest wyższa (1.500 zł), aniżeli rodzinnego kapitału opiekuńczego (1.000 zł), zasadniczo dłuższy jest też okres pobierania pierwszego świadczenia. Gdyby zakwestionować prawo skarżącego do świadczenia "aktywnie w żłobku" (w efekcie wyrażenia przez sąd wiążącej oceny prawnej co do zastosowania art. 75 ust. 9 i 10 u.w.r.a.z.), doprowadziłoby to do pozbawienia skarżącego prawa do korzystniejszego świadczenia, a w dalszej konsekwencji – do ewentualnej konieczności zwrotu wyższej kwoty tytułem nienależnie pobranych świadczeń (o czym organ rozstrzyga w odrębnej decyzji). Z tej przyczyny, uwzględniając treść art. 134 § 2 p.p.s.a., sąd nie może wyciągnąć konsekwencji z nieprawidłowego w istocie zastosowania przez organy art. 75 ust. 9 i 10 u.w.r.a.z. Drugi problem procesowy, który zadecydował o rozstrzygnięciu sądu, dotyczy zakresu uchylenia prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego. Odnosząc się do tej kwestii należy w pierwszej kolejności odnotować pogląd wyrażany przez niektóre sądy administracyjne, kwestionujący w ogóle możliwość wydania przez ZUS decyzji o uchyleniu prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego. Pogląd ten opiera się na stwierdzeniu, że u.r.k.o. nie zawiera normy prawnej upoważniającej organ do wydania takiej decyzji. W ustawie zawarta jest jedynie regulacja proceduralna, wskazująca na formę decyzji administracyjnej w przypadku uchylenia prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego (art. 17 ust. 4 u.r.k.o.: w sprawach odmowy przyznania kapitału, uchylenia lub zmiany prawa do kapitału oraz nienależnie pobranego kapitału Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję), brak jest jednak materialnoprawnej podstawy do wydania takiej decyzji. Ustawodawca nie zamieścił bowiem w tym akcie prawnym analogicznego jak np. w art. 27 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1576; dalej jako: u.p.p.w.d.) czy w art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1208; dalej jako: u.ś.r.) przepisu upoważaniającego organy do uchylenia przyznanego prawa po zaistnieniu określonych w tych przepisach przesłanek (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 15 lipca 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 276/25). Analogiczna materialnoprawna podstawa uchylenia prawa do świadczeń "aktywny rodzic" zawarta jest w art. 53 ust. 1 u.w.r.a.z. Skład orzekający w rozpoznawanej sprawie nie podziela powyższego poglądu wykluczającego in genere możliwości wydania przez ZUS decyzji uchylającej prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego. Brak możliwości uchylenia prawa do świadczenia, w sytuacji, gdy ustały przesłanki do jego wypłacania, w istocie działałby na niekorzyść świadczeniobiorców. Nie mogąc uchylić prawa do świadczenia, organ nadal wypłacałby je, a następnie – w odrębnym postępowaniu – żądał od świadczeniobiorcy zwrotu świadczenia jako nienależnie pobranego. W związku z tym zdaniem składu orzekającego, istnieje podstawa prawa do wydania decyzji uchylającej prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego – art. 75 ust. 9 u.w.r.a.z. w zw. z art. 17 ust. 4 u.r.k.o. Problemem jest jednak fakt, że w świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych, decyzja uchylająca lub zamieniająca prawo do określonego świadczenia – czy to wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., czy świadczeń rodzinnych, o której stanowi art. 32 ust. 1 u.ś.r., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (tj. na przyszłość). Decyzja taka powinna więc wyeliminować na przyszłość pobierane świadczenia, natomiast w stosunku do okresu wcześniejszego powinna znaleźć zastosowanie regulacja dotycząca nienależnie pobranego świadczenia. Na podstawie powołanych przepisów nie podlega zatem uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało już skonsumowane, a więc prawo dotyczące minionych okresów świadczeniowych (por. przykładowo: wyroki NSA z dnia 29 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 1232/22; z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 172/22 i I OSK 209/22; z dnia 28 lipca 2023 r., sygn. akt OSK 1014/21; z dnia 14 września 2022 r., sygn. akt I OSK 2157/21; wyroki WSA w Lublinie: z dnia 12 września 2024 r., sygn. akt II SA/Lu 396/24 i II SA/Lu 397/24; z dnia 5 grudnia 2019 r., II SA/Lu 538/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 kwietnia 2025 r., II SA/Gl 1541/24; wyrok WSA w Łodzi z dnia 15 kwietnia 2025 r., sygn. akt II SA/Łd 102/25; wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 17 października 2024 r., sygn. akt II SA/Rz 792/24; wyrok WSA w Warszawie z dnia 2 czerwca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 416/23, wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 29 maja 2025 r., sygn. akt IV SA/Wr 570/24). W ocenie składu orzekającego w rozpoznawanej sprawie, analogiczną regułę należy przyjąć w odniesieniu do rodzinnego kapitału opiekuńczego. Nie ma racjonalnych podstaw do tego, aby w odniesieniu do tego świadczenia przyjmować dopuszczalność uchylania prawa do świadczenia z mocą wsteczną (por. podobnie wyrok WSA w Poznaniu z dnia 3 grudnia 2025 r., sygn. akt IV SA/Po 678/25). Konkludując: jakkolwiek dopuszczalne jest uchylenie prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego na podstawie art. 75 ust. 9 u.w.r.a.z. w zw. z art. 17 ust. 4 u.r.k.o., to jest to dopuszczalne jedynie ze skutkiem ex nunc, na przyszłość. Nie jest zatem dopuszczalne uchylenie prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego, które zostało już skonsumowane, a więc prawa dotyczącego minionych okresów świadczeniowych. W tym zakresie argumenty skarżącego okazały się wiec uzasadnione. W rozpoznawanej sprawie doszło do uchylenia prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego z mocą wsteczną. Decyzja organu I instancji została bowiem wydana w dniu 5 grudnia 2024 r., natomiast zgodnie z zawartym w tej decyzji rozstrzygnięciem, wywołuje ona skutek wstecz, albowiem uchyla prawo skarżącego do rodzinnego kapitału opiekuńczego od dnia 1 października 2024 r. Uchylenie prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego za okres, za który świadczenie to zostało już wypłacone, było rozstrzygnięciem wadliwym. Błędu tego nie dostrzegł Prezes ZUS utrzymując w mocy wadliwą decyzję organu I instancji. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS z dnia 5 grudnia 2024 r. Ponownie rozpoznając sprawę ZUS zobowiązany będzie uwzględnić ocenę prawną przedstawioną powyżej, stosownie do art. 153 p.p.s.a. Mając na względzie, że prawo skarżącego do rodzinnego kapitału opiekuńczego wyekspirowało z dniem 31 stycznia 2025 r., a tym samym nie jest już możliwe jego uchylenie, postępowanie administracyjne w sprawie uchylenia skarżącemu prawa do tego świadczenia winno zostać umorzone, jako bezprzedmiotowe, na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. Nie wyklucza to natomiast możliwości ewentualnego ustalenia skarżącemu wysokości świadczenia nienależnie pobranego i jego rozliczenia, jednak w rozpoznawanej sprawie nie ma podstaw do formułowania wskazań dla organów co do tej kwestii. Jak bowiem wskazano na wstępie, kwestia ewentualnego zwrotu (rozliczenia) świadczenia nienależnie pobranego wykracza poza granice niniejszej sprawy - nie jest przedmiotem kontrolowanych decyzji, lecz będzie ewentualnie przedmiotem rozstrzygnięcia w odrębnej decyzji ZUS.