II SA/Kr 1314/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Agnieszka Nawara-Dubiel (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Paweł Darmoń Sędzia NSA Joanna Tuszyńska Protokolant: sekretarz sądowy Katarzyna Cyganik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 sierpnia 2026 r. sprawy ze skargi kasacyjnej Wojewody Małopolskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 lutego 2026r. sygn. akt II SA/Kr 1314/25 w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia 11 sierpnia 2025 r., znak: WS-VI.7534.3.30.2025.MK w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie zwrotu nieruchomości I. uchyla wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 lutego 2026 r. sygn. akt II SA/Kr 1314/25; II. oddala skargę; III. zasądza od skarżącej A. B. na rzecz Wojewody Małopolskiego kwotę 340 zł (trzysta czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

II SA/Kr 1314/25 UZASADNIENIE wyroku z dnia 6 sierpnia 2026 r. Starosta Krakowski decyzją z 21 marca 2025 r., znak: GN-II.6821.1.43.2023.JM, wydaną m.in. na podstawie art. 136 ust. 3 i 4 w zw. z art. 216 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: "ugn"), umorzył – wszczęte z wniosku A. B. i M. R. – postępowanie w sprawie zwrotu nieruchomości oznaczonej jako części działek: nr [...] (KW nr [...]), nr [...] (KW nr [...]) oraz nr [...] i nr [...] (KW nr [...]) położonych w obr[...] K. jedn. ewid. Z. w granicach dawnej działki nr [...] b. gm. kat. K. ze względu na to, że nie była przedmiotem wywłaszczenia. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że w oparciu o kompilację działek nr [...] poł. w b. gm. kat. K. z mapą ewidencyjną dla obrębu [...] K. (sporządzoną przez geodetę uprawnionego i wpisaną do ewidencji materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego 8 grudnia 2017 r. pod nr [...]) ustalił, że dawna działka nr [...] stanowi aktualnie części działek: nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...]. Do akt sprawy pozyskał plan sytuacyjny R. oraz części gruntu sprzedanego w latach 1945-1947 folwarku "Zamek K. " we wsi K. l. dz. [...] z dnia 17 października 1949 r. – dawna działka nr [...] stanowiła drogę P.-K.. Zgodnie z planem sytuacyjnym resztówki majątku ziemskiego pod nazwą Folwark "K. " - księga hipoteczna nr [...] wraz z wykazem zmian gruntowych l. ks. rob. [...], wpisanym do ewidencji składnicy geodezyjnej w dniu 3 listopada 1965 r. pod nr [...] "Postanowieniem Sądu Powiatowego w K. z dnia 22 sierpnia 1962 r. sygn. [...] przypadają na rzecz Skarbu Państwa działki hipoteczne oznaczone numerami: nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] oraz części działek hipotecznych: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...]". W planie sytuacyjnym jako stan nowy ujawniono własności działek: dla Skarbu Państwa zostały wydzielone działki oznaczone numerami: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...]. Działki nr [...] oraz nr [...] stanowią własność W. R., działka nr [...] stanowi rzekę (dobro publiczne), natomiast działka nr [...] stanowi drogę (dobro publiczne). W związku z powyższym pozyskano wspomniane postanowienie (prawomocne z dniem 8 listopada 1962 r.), w którym przysądzono na własność nabywcy – Narodowego Banku Polskiego, Oddziału Wojewódzkiego w K. nieruchomość "obj. księgą hipoteczną [...] Folwark Zamek K. , dalszy ciąg Ks. wieczystej [...] prowadzonej przy Sądzie Powiatowym dla m. K. w K. - z wyłączeniem działek nr [...], - oraz z wyłączeniem części działek nr [...] - położoną w K. ". Następnie nieruchomość ta została przekazana na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi do dyspozycji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K., Wydział Rolnictwa i Leśnictwa, który ostatecznie przekazał ją Gromadzkiej Radzie Narodowej w P. co potwierdza treść protokołów zdawczo-odbiorczych (10 lipca 1963 r., 25 sierpnia 1965 r. i 10 stycznia 1969 r.). Na mocy zasady jednolitego funduszu własności państwowej Skarb Państwa był jedynym właścicielem nieruchomości należących do zasobu Państwowego Funduszu Ziemi, nawet tych przekazanych w zarząd państwowym osobom prawnym. Postanowieniem z 10 stycznia 1962 r. sygn. akt I [...] Sąd Powiatowy w K. w sprawie egzekucyjnej wierzyciela Narodowy Bank Polski – Oddział Wojewódzki w K. przeciwko W. R.: przybił nieruchomość obj. księgą hipoteczną [...] Folwark Zamek K. , dalszy ciąg księgi wieczystej [...] prowadzonej przy Sądzie Powiatowym dla m. K. w K. - z wyłączeniem działek nr[...] oraz z wyłączeniem części działek nr: [...] na rzecz wierzyciela za cenę [...] W piśmie NBP z 28 lutego 1963 r. nr C-I/S 11/59 do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej podano: "W toku postępowania egzekucyjnego (...) Bank – wobec braku nabywców na dwóch licytacjach – przejął na własność za zapłatą 3/4 części ceny szacunkowej, tj. za kwotę [...]z ustawowymi odsetkami wynoszącymi [...] czyli ogółem za sumę [...] część nieruchomości położonej w K. , pow. K., a objętej księgą hipoteczną [...] "Folwark Zamek K. " dalszy ciąg księga wieczysta nr [...] prowadzonej przy Sądzie Powiatowym dla m. K.. Nieruchomość przejęta przez Bank obejmuje tereny częściowo zarosłe krzewami i laskiem, a częściowo działki gruntu przy budynkach. Znajduje się tam kamieniołom (wapiennik), budynek mieszkalny, budynek gospodarczy, piec do wypalania wapna oraz ruiny zamku z XVII w.". Zgodnie z protokołem zdawczo-odbiorczym spisanym 10 stycznia 1969 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. przejęło nieruchomość położoną na terenie wsi K., gromady P. oznaczonej wg mapy ewidencyjnej numerami działek: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...]. Zatem część nieruchomości oznaczonej jako dawna działka nr [...] została przejęta (nabyta) przez Skarb Państwa w trybie egzekucji komorniczej. Okoliczność ta znajduje potwierdzenie w szczególności w treści postanowień pod sygn. akt I [...] (z dnia 10 stycznia 1962 r., 21 marca 1962 r. i 22 października 1962 r.) oraz korespondencji prowadzonej między NBP w K. a terenowymi organami władzy państwowej (pismo z dnia 11 lutego 1962 r. nr Rol.V-5/19/62, z dnia 16 marca 1962 r. nr C-I/S 11/59, z dnia 28 lutego 1963 r. nr C-I/S 11/59). Zgodnie z analizą geodety uprawnionego nie odnaleziono dokumentów potwierdzających, iż dawna parcela nr [...] oraz powstałe z niej działki stanowiły przedmiot wywłaszczenia na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego. Na podstawie KW nr [...] ustalono, iż działka nr [...] stała się własnością J. D. na podstawie umowy sprzedaży SPD 3, Rep A nr [...] z dnia 28 sierpnia 1996 r., a aktualnie stanowi współwłasność ustawową majątkową małżeńską A. D. i J. D. na podstawie oświadczenia w przedmiocie ustalenia prawa własności i użytkowania wieczystego odnośnie składników wchodzących w skład majątku wspólnego małżonków (akt notarialny Rep A nr [...] z dnia 2 lutego 2010 r.). Zgodnie z aktualną informacją z rejestru gruntów działka nr [...] stanowi współwłasność ustawową majątkową małżeńską A. D. i J. D. na podstawie aktu notarialnego umowy sprzedaży Rep A nr [...] – nieruchomość nie posiada założonej księgi wieczystej. Jak wynika z wykazu zmian gruntowych z dnia 3 listopada 1965 r. nr [...], część majątku sprzedano bez kontraktów notarialnych (pozahipotecznie), w latach 1946-1948, działki oznaczone na planie [...], [...] [...]. Według tego wykazu właścicielem działki nr [...] był P. N.. Obecnymi właścicielami działki nr [...] są: M. N. i M. N. (KW nr [...]). Działki: nr: [...], [...] stanowią współwłasność osób trzecich na podstawie umowy sprzedaży, a zwrot nieruchomości stanowiącej własność osób prywatnych nie jest możliwy. Na podstawie KW nr [...] ustalono, iż działka nr [...] przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 713 Kodeksu Napoleona obowiązującego na części ziem polskich od dnia 1 maja 1808 r. do 31 grudnia 1946 r., zgodnie z którym dobra nie mające właściciela należą do narodu. Aktualnie stanowi własność Gminy Z. na podstawie decyzji Wojewody Małopolskiego nr WS-VII.7532.1.94.2018.Bi z dnia 3 kwietnia 2018 r. wydanej na podstawie art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i pracownikach samorządowych. W odwołaniu A. B. podniosła, że jej ojciec prowadził prosperujący wapiennik, do którego wybudował 1,5 km asfaltowanej drogi dojazdowej, która służy obecnym mieszkańcom. Powodem licytacji było prześladowanie przez PZPR (zatrzymanie pozwolenia na prowadzenie przedsiębiorstwa, domiary, grzywny). Nieruchomość nie powinna była przejść na NBP, bo ojciec spłacił dług bankowy, po czym komornik pismem z 11 grudnia 1969 r. przedstawił wniosek o wykreślenie w dziale III KW dawnej [...] adnotacji o wszczęciu egzekucji z nieruchomości. Zabezpieczenie wierzytelności wygasło w 1969 r., bank to potwierdził 10 września 2010 r. zezwoleniem na wykreślenie długu. Działkę nr [...] i pozostałe gmina sprzedała bezprawnie D. . Wszystkie te działki należały do ojca włącznie z zamkiem, który był wyłączony z licytacji, zgodnie z dokumentami sadowymi, dowód stanowi zaświadczenie bankowe o wygaśnięciu zabezpieczenia wierzytelności. Wojewoda przyznaje, ze ojciec był właścicielem zamku. Na jakiej podstawie gmina sprzedała zamek w 1997 r. D. , a potem tereny zieleni i lasy w 2002 r., działkę nr [...] i [...] o powierzchni 4.392 ha bez zawiadomienia zgodnie z prawem pierwokupu? Nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa wskutek niesprawiedliwego działania reżymu komunistycznego, który posłużył się, wówczas nie-niezawisłym, Sadem Powiatowym do prześladowania właścicieli. Wiele działek było wyłączonych z egzekucji, a mimo to zostały przejęte przez Skarb Państwa. Wojewoda Małopolski decyzją z 11 sierpnia 2025 r., znak: WS-VI.7534.3.30.2025.MK, wydaną po rozpatrzeniu odwołania A. B., utrzymał decyzję organu pierwszej instancji w mocy, wskazując przy tym, że organ prowadzący postępowanie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie jest władny do dokonywania oceny prawnej procesu nabycia spornej nieruchomości, ani uprawniony do stosowania przepisów o zwrocie w sytuacjach, gdy w sposób oczywisty nie mogą one znaleźć zastosowania. Powyższe nie wyłącza możliwości odzyskania prawa własności w przewidzianych do tego trybach administracyjnych bądź na zasadach prawa cywilnego. W skardze A. B. wniosła o uchylenie decyzji i zasądzenie kosztów postępowania (zastępstwa procesowego), zarzucając przy tym naruszenie: 1) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, bo nie ustalono podstaw prawnych przejęcia nieruchomości i czy rzeczywiście nie mieści się ono w art. 216 ugn, zwłaszcza że organ odwoławczy przyznał rozbieżności w identyfikacji działek (organ pierwszej instancji błędnie wskazał numery); 2) art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 105 § 1 kpa przez uznanie, że skoro miała miejsce egzekucja, to instytucja zwrotu nie ma zastosowania bez zbadania, czy późniejsze przekazanie do Państwowego Funduszu Ziemi i następnie do Gromadzkiej Rady Narodowej nie powoduje objęcia reżimem zwrotowym; 3) art. 136 ust. 3 i art. 216 ugn przez uznanie, że każde przejęcie w trybie egzekucji wyłącza stosowanie przepisów o zwrocie, podczas gdy art. 216 ugn rozszerza zakres zastosowania instytucji zwrotu na różne akty i ustawy, bez przeanalizowania, czy przejęcie przez Skarb Państwa w drodze postanowienia sądu o przysądzeniu własności (1962 r.) mieści się w tym katalogu; 4) art. 8 w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa przez brak odniesienia się do zarzutów i ograniczenie się do stwierdzenia, że organ nie jest władny badać zarzutów dotyczących prawa pierwokupu, wadliwych sprzedaży przez gminę i braku odszkodowania. W uzasadnieniu skargi powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego (sygn. akt SK 39/15) i podniosła, że sprawa nie stała się bezprzedmiotowa, bo roszczenie o zwrot nieruchomości istnieje i zostało prawidłowo zainicjowane przez osoby legitymujące się interesem prawnym, natomiast jest spór co do przesłanek zastosowania instytucji zwrotu. Zdaniem skarżącej art. 713 Kodeksu Napoleona zawiera normę na tyle zbliżoną charakterem do sytuacji objętych art. 216 ugn, że konieczne jest głębsze przeanalizowanie tej analogii. Według skarżącej organ odwoławczy ograniczył się do stwierdzenia, że nie może oceniać wcześniejszych transakcji cywilnoprawnych zamiast odnieść się do aktów notarialnych z 1947 r., zapisów księgi wieczystej nr [...] i faktu, że gmina dysponowała nieruchomością bez tytułu prawnego, sprzedając ją osobom trzecim, naruszenia prawa pierwokupu i braku wypłaty odszkodowania za przejęte nieruchomości. Skarżąca podkreśliła, że z akt wynika, że po przysądzeniu własności na rzecz Narodowego Banku Polskiego w 1962 r. nieruchomość została przekazana Państwowemu Funduszowi Ziemi, a następnie do dyspozycji Gromadzkiej Rady Narodowej, co mogło powodować, że została objęta reżimem zwrotowym z art. 216 ugn. W odpowiedzi na skargę Wojewoda Małopolski wniósł o oddalenie skargi. 22 grudnia 2025 r. J. i A. D. (uczestnicy postępowania) wnieśli o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Wyrokiem z 24 lutego 2026 r. uchylono decyzje organów obu instancji. W skardze kasacyjnej Wojewoda Małopolski wniósł o uchylenie wyroku i oddalenie skargi, zarzucając przy tym naruszenie: 1) art.174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143, dalej: "ppsa") w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. art. 104 § 1 i 2 oraz art. 105 § 1 kpa przez przyjęcie, że: a. decyzja dotknięta jest naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, podczas gdy organy prawidłowo umorzyły postępowanie jako bezprzedmiotowe wobec braku istnienia interesu prawnego podmiotu inicjującego postępowanie; b. brak istnienia interesu prawnego podmiotu inicjującego postępowanie, ujawniony w toku postępowania, zobowiązywał do wydania decyzji merytorycznej (odmownej); c. zakończenie postępowania decyzją umorzeniową mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, podczas gdy zwrot nieruchomości był niemożliwy, bo działki stanowią własność osób fizycznych oraz zajęte zostały pod drogę publiczną; 2) art. 174 pkt 1 ppsa w zw. z art. 136 ust. 3 ugn i w zw. z art. 28 kpa przez przyjęcie, że skarżąca i uczestniczka legitymują się interesem prawnym w postępowaniu administracyjnym dotyczącym zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, podczas gdy ani one, ani ich poprzednik prawny nie utracili prawa własności nieruchomości w trybie wywłaszczenia, tylko w drodze egzekucji cywilnej, na podstawie postanowienia o przysądzeniu własności, co wyklucza uznanie za podmioty uprawnione do żądania zwrotu w rozumieniu art. 136 ust. 3 ugn, a tym samym za strony postępowania w rozumieniu art. 28 kpa. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniósł, że ewentualne uchybienie w zakresie formy (decyzja umorzeniowa zamiast decyzji odmownej) nie mogło mieć istotnego wpływu na wynik sprawy, skoro według Sądu i tak należy odmówić zwrotu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Stosownie do przepisu art.179 a p.p.s.a., jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna. Usprawiedliwione podstawy wywiedzionej skargi kasacyjnej występują w sytuacji, gdy Sąd podziela zarzuty i żądania skargi kasacyjnej, uznając swoją pomyłkę w tym zakresie (por. np. uzasadnienie do wyroku WSA w Warszawie z 5 kwietnia 2017 r., sygn. akt VIII SA/Wa 269/16). Pojęcie oczywistości mieści się zatem w sferze obiektywnej i łączy się z powinnością wykazania, że powołane podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, bez dokonywania głębszej analizy tekstu powołanych przepisów i bez doszukiwania się ich znaczenia. W judykaturze podnosi się, że spełnienie którejś z przesłanek określonych w art.179 a p.p.s.a. obliguje sąd pierwszej instancji do uchylenia zaskarżonego wyroku lub postanowienia. Istotą autokontroli jest skontrolowanie przez skład orzekający wydanego przez siebie orzeczenia (naprawienie popełnionych przy wyrokowaniu błędów i wydanie orzeczenia prawidłowego). Jeżeli wojewódzki sąd administracyjny zmieni zdanie w sprawie, w której już orzekł, to musi jeszcze raz i w całości rozpoznać sprawę. Zwrot normatywny "ponownie rozpoznaje sprawę" oznacza rozpoznanie sprawy w jej całokształcie, zgodnie z brzmieniem art. 134 § 1 p.p.s.a., a nie rozpoznanie sprawy w rozumieniu art. 183 § 1 p.p.s.a., tzn. w granicach skargi kasacyjnej. Ponowne rozpoznanie sprawy odbywa się na podstawie przepisów obowiązujących przed wojewódzkim sądem administracyjnym, (Dauter Bogusław, Kabat Andrzej, Niezgódka-Medek Małgorzata, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. IX., Opublikowano: WKP 2024). Dokonując oceny wniesionej przez stronę skargi kasacyjnej w świetle art. 179a p.p.s.a. Sąd stwierdził, że w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające zastosowanie tego przepisu. Powodem uchylenia decyzji organów obydwu instancji wyrokiem z dnia 24 lutego 2026 r. było dokonanie przez Sąd oceny, że właściwą formą rozstrzygnięcia w ustalonym przez organy stanie faktycznym jest orzeczenie o odmowie zwrotu nieruchomości, a nie umorzenie postępowania jako bezprzedmiotowego Przepis art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.2024.1267 t.j.) stanowi, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżony akt administracyjny według kryterium zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jego wydania. Zgodnie z przepisem art.3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2024.935 t.j., dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, nie będąc przy tym związanymi granicami skargi (art. 134 ustawy). Z art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Wskazać również należy, że zgodnie z przepisem art. 133 § 1 p.p.s.a. Sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Orzekanie "na podstawie akt sprawy" oznacza, że sąd przy ocenie legalności decyzji lub postanowienia bierze pod uwagą okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia ( wyrok NSA W-wa z dnia 9.07.2008 r., sygn. II OSK 795/07, LEX nr 483232). Ponownie rozpoznając skargę na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia 11 sierpnia 2025 r., znak: WS-VI.7534.3.30.2025.MK, w przedmiocie umorzenia jako bezprzedmiotowego postępowania administracyjnego w sprawie o zwrot nieruchomości oznaczonej jako części działek: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] obr. [...] K. jedn. ewid. Z. w granicach dawnej działki nr [...] b. gm. kat. K. , wszczętego z wniosku A. B. i M. R., Sąd ocenił, że jest ona niezasadna. Zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1145 z późn. zm., dalej "u.g.n."), w brzmieniu obowiązującym od dnia 14 maja 2019 r., poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej nieruchomości albo części wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, nieruchomość lub jej część stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Wskazać zatem należy, że instytucja zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jest instytucją prawną, mającą na celu umożliwienie byłemu jej właścicielowi lub jego spadkobiercom odzyskanie nieruchomości, która została wprawdzie wywłaszczona na cel publiczny, ale z różnych powodów stała się następnie zbędna na ten cel. Jak wynika przy tym z treści art. 136 ust. 3 u.g.n, wniosek o zwrot nieruchomości, mający swoje oparcie w przepisach u.g.n., może odnosić się: do nieruchomości wywłaszczonych, to jest tych, o których mowa w rozdziale 6 działu III tej ustawy, jak i nieruchomości wymienionych enumeratywnie w art. 216 ust. 1 i 2 u.g.n., czyli tych nieruchomości, które zostały przejęte lub nabyte na rzecz Skarbu Państwa na podstawie ustaw obowiązujących w minionym okresie, a do których przepisy zawarte w rozdziale 6 działu III omawianej ustawy stosuje się odpowiednio (zob. np. wyrok NSA z 22 października 2025 r., I OSK 2172/22, orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym samym, instytucja zwrotu wywłaszczonej nieruchomości ma zastosowanie wyłącznie do nieruchomości, które zostały wywłaszczone w podanym wyżej rozumieniu. W świetle przywołanych przepisów u.g.n. fakt wywłaszczenia nieruchomości jest okolicznością, która warunkuje dopuszczalność prowadzenia postępowania zwrotowego. A contrario, stwierdzenie, że dana nieruchomość nie została objęta wywłaszczeniem, nie przysługuje jej status "nieruchomości wywłaszczonej" oznacza, że postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jest bezprzedmiotowe. W takiej bowiem sytuacji nie istnieje sprawa administracyjna (zob. wyrok NSA z dnia 17 października 2023 r. I OSK 1283/20). Taka sytuacja zachodzi w kontrolowanej sprawie, w której części działek: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] obr. [...] K. jedn. ewid. Z. w granicach dawnej działki nr [...] b. gm. kat. K. nie były objęte wywłaszczeniem. Dlatego też jako niezasadny należało ocenić zarzut skargi naruszenia art. 136 ust. 3 u.g.n. - poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że przejęcie nieruchomości w trybie egzekucji sądowej wyłącza stosowanie instytucji zwrotu. Sąd nie podziela zarzutu skargi, że w zaskarżonej decyzji organ nie ustalił w pełni podstaw prawnych przejęcia nieruchomości i czy rzeczywiście nie mieści się ono w kategoriach art. 216 u.g.n. Zaznaczyć należy, że przepis art.216 ust.1 u.g.n. ma zastosowanie wyłącznie do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa, na podstawie: art. 6 lub art. 47 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. poz. 64 oraz z 1982 r. poz. 79), ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz. U. poz. 138, z 1961 r. poz. 47 i 159 oraz z 1972 r. poz. 192), ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (Dz. U. z 1969 r. poz. 216, z 1972 r. poz. 312 oraz z 1985 r. poz. 99), art. 22 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. poz. 159, z 1972 r. poz. 193 oraz z 1974 r. poz. 84), ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. poz. 192, z 1973 r. poz. 282 oraz z 1985 r. poz. 99) oraz do nieruchomości wywłaszczonych na rzecz państwowych i spółdzielczych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, jak również do gruntów wywłaszczonych na podstawie odrębnych przepisów w związku z potrzebami Tatrzańskiego Parku Narodowego. Katalog ten ma charakter zamknięty. Niedopuszczalne jest więc, aby w drodze wykładni rozszerzać stosowanie instytucji zwrotu nieruchomości na podstawie omawianego przepisu na nieruchomości, które nie zostały wywłaszczone, ani też nie zostały "przejęte lub nabyte" w trybie ustaw wymienionych w art. 216 u.g.n. Przepis art.216 ust.2 u.g.n. stosuje się odpowiednio do nieruchomości nabytych na rzecz Skarbu Państwa albo gminy na podstawie: 1) art. 5 i art. 13 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. poz. 240 oraz z 1957 r. poz. 172), 2) art. 9 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r. poz. 31), 3) ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. poz. 127, z późn. zm.). Tym samym art. 216 u.g.n. nie ma zastosowania do nieruchomości wywłaszczonych lub nabytych przez państwo albo gminę na podstawie innych aktów prawnych. Sąd nie uznał również za zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego, a to art. 136 ust. 3 oraz art. 216 ust. 1 i 2 u.g.n. - poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że przejęcie nieruchomości w trybie egzekucji sądowej wyłącza stosowanie instytucji zwrotu, bez zbadania, czy przejęcie to nie mieści się w rozszerzonym katalogu przypadków objętych art. 216 u.g.n. W zgromadzonym przez organ I instancji materiale dowodowym znajduje się kserokopia postanowienia Sądu Powiatowego w K. z dnia 10 stycznia 1962 r. sygn. akt [...] w sprawie egzekucyjnej wierzyciela Narodowy Bank Polski – Oddział Wojewódzki w K. przeciwko W. R. o przybiciu nieruchomość obj. księgą hipoteczną [...] Folwark Zamek K. , dalszy ciąg księgi wieczystej [...] prowadzonej przy Sądzie Powiatowym dla m. K. w K. - z wyłączeniem działek nr: [...] oraz z wyłączeniem części działek nr: [...] na rzecz wierzyciela za cenę [...] zł; postanowienie Sądu Powiatowego w K. z dnia 22 sierpnia 1962 r. sygn. akt [...] o przysądzeniu własności oraz postanowienia Sądu Powiatowego w K. z dnia 22 października 1962 r. w sprawie planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji, z których wynika, że zostały wydane w sprawie egzekucyjnej prowadzonej z wniosku wierzycieli Narodowego Banku Polskiego i K. S. przeciwko dłużnikowi W. R.. Zgodnie z przepisami zamieszczonymi w części drugiej, w rozdziale III Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r. (Dz.U.1950.43.394 t.j.) normującym egzekucję z nieruchomości (art.662 i nast.), w jej toku przeprowadzana była licytacja nieruchomości, po zamknięciu przetargu sąd w osobie sędziego, pod którego nadzorem odbywała się licytacja, wydawał postanowienie co do przybicia na rzecz licytanta, który zaofiarował najwyższą cenę. W myśl art.742 k.p.c. po uprawomocnieniu się przybicia i po wykonaniu przez nabywcę warunków licytacyjnych sąd wydawał postanowienie o przysądzeniu własności. Postanowienie to było tytułem do wpisu prawa własności w księdze wieczystej na rzecz nabywcy oraz tytułem egzekucyjnym do wprowadzenia go w posiadanie nieruchomości. Tak więc żadną miarą przejęcie nieruchomości przez Skarb Państwa w wyniku egzekucji komorniczej nie mieści się w katalogu objętym przepisem art.216 u.g.n. W zakresie zarzutu skargi, że organ nie odniósł się właściwie do zarzutów odwołania i ograniczył się do stwierdzenia, że nie jest władny badać podniesionych przez stronę okoliczności dotyczących prawa pierwokupu, wadliwych sprzedaży przez gminę i braku odszkodowania, Sąd uznał, że są one niezasadne. Prawnie relewantną okolicznością w tym zakresie było bowiem jedynie to, komu aktualnie przysługuje własność przedmiotowych nieruchomości. Roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości ma charakter cywilnoprawny. Realizacja tego roszczenia - przeniesienie własności nieruchomości ze Skarbu Państwa z powrotem na wywłaszczonego właściciela lub na jego następcę - następuje w drodze postępowania administracyjnego. Ostateczna decyzja o zwrocie nieruchomości ma charakter konstytutywny, wywołuje skutek rzeczowy w postaci przejścia prawa własności na poprzedniego właściciela i stanowi podstawę wpisu w księdze wieczystej. Roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, gdy zachodzą przesłanki wymienione w art. 136 ust. 3 u.g.n., przysługuje wyłącznie przeciwko Skarbowi Państwa albo jednostce samorządu terytorialnego. Z tych względów orzeczenie o zwrocie nieruchomości może być wydane wyłącznie wtedy, gdy Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego jest właścicielem nieruchomości (uchwała Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 1996 r. sygn. akt III CZP 29/96, OSNC 1996/7-8/102). Brak tytułu prawnego do nieruchomości po stronie zobowiązanego podmiotu publicznoprawnego oznacza brak podstaw do orzeczenia o zwrocie, ponieważ decyzja taka byłaby niewykonalna, zgodnie z zasadą nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet. Powyższą wykładnię art. 229 u.g.n. potwierdza także uchwała NSA z dnia 13 kwietnia 2015 r. o sygn. akt I OPS 3/14. Wprawdzie w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 stycznia 1998 r. nie było przepisu stanowiącego wprost, że poprzedniemu właścicielowi lub jego następcy prawnemu nie przysługuje roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, jeżeli nieruchomość została sprzedana albo oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, a prawa nabywcy zostały ujawnione w księdze wieczystej, jak to stanowi obecnie przepis art. 229 u.g.n., to jednak zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie wielokrotnie wypowiadano się o kwestii zależności pomiędzy zwrotem nieruchomości, a prawem użytkowania wieczystego nieruchomości. Wskazywano, że nie jest dopuszczalne wydanie decyzji o zwrocie nieruchomości zbędnej na cel określony w decyzji wywłaszczeniowej, jeżeli Skarb Państwa lub gmina nie władają taką nieruchomością na skutek m. in. ustanowienia na niej prawa użytkowania wieczystego. Wobec powyższego, na podstawie art.179a p.p.s.a. uchylono wyrok tut. Sądu z dnia 24 lutego 2026 r., a na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalono skargę. O kosztach postępowania orzeczono na zasadzie art. 179a p.p.s.a. w zw. z art.203 pkt 2) p.p.s.a. Na zasądzone koszty w wysokości 340 zł składa się: kwota 100 zł tytułem uiszczonego przez stronę skarżącą kasacyjnie wpisu od skargi kasacyjnej oraz kwota 240 zł tytułem wynagrodzenia radcy prawnego reprezentującego stronę skarżącą kasacyjnie, ustalona jako stawka minimalna na podstawie § 14 ust. 1 pkt. 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. (Dz. U. 2026.118. t.j.).