II SA/Ke 55/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Armański, Protokolant Starszy inspektor sądowy Joanna Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 marca 2024 r. sprawy ze skargi K. W. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia 1 grudnia 2023 r. nr DSE2-K1082-PT1962-15/23 w przedmiocie świadczenia pieniężnego za deportację do pracy przymusowej oddala skargę.

II SA/Ke 55/24 Uzasadnienie Decyzją z 1 grudnia 2023 r., Nr DSE2-K1082-PT1962-15/23, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z 23 sierpnia 2023 r., Nr DSE2-K0218-PT1962-12D/23, o odmowie przyznania K. W. uprawnienia do świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu organ wskazał, że dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ww. ustawy konieczne jest łączne ustalenie, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z jego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, a praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Z materiałów pozyskanych z Instytutu Pamięci Narodowej (IPN), przy uwzględnieniu, że dokumenty te są częścią zbiorów "Archiwum Arolsen" (ITS), wynika, że rodzice wnioskodawcy W. W. i Z. W. byli zatrudnieni na terytorium III Rzeszy: ojciec od 5 lipca do 15 grudnia 1941 r., a matka od 5 lipca do 10 grudnia 1941 r. Brak jest dowodu, aby wnioskodawca przebywał wówczas z nimi. W ankiecie dowodowej z 1958 r. jako miejsce zamieszkania wnioskodawcy w czasie okupacji wskazane zostało rodzinne miasto Kielce. Z materiałów pozyskanych z Archiwum Akt Nowych wynika zaś, że matka wnioskodawcy zwróciła się do Rady Głównej Opiekuńczej o udzielenie pomocy materialnej z powodu trudnej sytuacji rodziny w związku z wyjazdem męża od 29 września 1944 r. do pracy na terytorium Rzeszy. Okoliczności te, zdaniem organu stanowią jednoznaczne potwierdzenie, że wnioskodawca wraz z matką i rodzeństwem w 1944 r. przebywał w Kielcach, co stoi w sprzeczności z jego twierdzeniem, że od października do 14 listopada 1944 r. przebywał w Niemczech. Wnioskodawca dostarczył dokumenty z Archiwum Arolsen, w których występują następujące dane: C. W., K. W., jednakże samo imię i nazwisko nie daje podstaw do uznania, że chodzi o wnioskodawcę. Wyszukiwanie na stronie Archiwum Arolsen pod hasłami "C. W., K. W., K. W." nie wykazało osoby urodzonej, tak jak wnioskodawca, w 1939 r. Ze względu na wiek wnioskodawca nie mógł być wymieniony jako robotnik przymusowy. W skardze do tut. Sądu K. W. poza podaniem danych personalnych swoich rodziców, przywołaniem szeregu przepisów Kpa, ogólnym wskazaniem na ustawę z dnia 31 maja 1996 r. oraz przywołaniem art. 41 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej nie sformułował konkretnych zarzutów pod adresem zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W obszernym, emocjonalnym piśmie z 19 marca 2024 r. skarżący zarzucił organowi stronniczość, niedopełnienie obowiązków, przekroczenie uprawnień, stosowanie nieprawidłowo i wybiórczo aktów prawnych, szkodliwe działanie na rzecz wnioskodawcy, niewłaściwą interpretację aktów prawnych. Przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 49/07 i szereg wyroków sądów administracyjnych. Zarzucił naruszenie art. 1a, art. 2, art. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r., art. 7, art. 17, art. 75 § 1, art. 80 i art. 81a Kpa,, art. 30, art. 32, art. 51 Konstytucji RP. Podniósł, że dowodami na jego pobyt w z rodzicami Niemczech są jego oświadczenie oraz dokumenty o przymusowej pracy rodziców. Zdaniem skarżącego, istnieją "setki, tysiące lub więcej" dokumentów na temat wywozu całych rodzin do pracy przymusowej w Niemczech. Materiały te są szeroko dostępne w IPN i Archiwum Arolsen. Skarżący oświadczył, że cała rodzina W., tj. on sam, jego rodzice i siostra D. zostali wywiezieni do Niemiec na roboty przymusowe. Prawdopodobnie dorośli pracowali przymusowo, natomiast dzieci w tym czasie mogły przebywać w specjalnych obozach, budynkach. Skarżący podniósł, że należy do Stowarzyszenia Ofiar Wojny działającego od 1990 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej "Ppsa", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 Ppsa). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 Ppsa). Materialno-prawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowił art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 2021 r. poz. 1818), dalej jako "ustawa". Przepis ten stanowi, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Powyższa regulacja dotyczy osób, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie (art. 1a ust. 1). W orzecznictwie ugruntował się pogląd, że o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy można mówić również w stosunku do dziecka, zarówno wtedy gdy zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Jest bowiem oczywiste, że dziecko dzieli los rodziców i do deportacji dziecka odnoszą się te same przyczyny, które spowodowały deportowanie (wywiezienie) do pracy przymusowej rodziców czy też matki dziecka (por. wyroki: NSA z 19 sierpnia 2004 r. sygn. OSK 135/04; WSA w Poznaniu z 13 października 2021 r., sygn. II SA/Po 152/21). W ustawie brak jest definicji legalnej terminu "deportacja". W orzecznictwie podnosi się, że przez "deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć należy przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z określoną, mniej lub bardziej zorganizowaną akcją władz okupacyjnych, mającą na celu przesiedlenie obywateli polskich z ich dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowanie ich do pracy przymusowej, z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. Istotne jest więc ustalenie wielu okoliczności, które pozwolą na prawidłową ocenę, czy dana osoba poddana została deportacji (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. K 49/07, publ. OTK-A 2009/11/169; wyroki NSA: z 11 lutego 2014 r., sygn. II OSK 670/13; z 3 grudnia 2013 r., sygn. II OSK 1581/12). Skarżący (ur. 3 marca 1939 r.) we wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego do podstawie ustawy podał, że był wywieziony z rodziną do miejscowości Bilme w okresie 5 lipca do 10 grudnia 1941 r. oraz do miejscowości Hohenbudberg w okresie od 3 października do 14 listopada 1944 r. Obie miejscowości znajdowały się w latach 1939-1945 w granicach III Rzeszy (obecnie w kraju związkowym Republiki Federalnej Niemiec Nadrenia Północna-Westfalia). Potwierdzenie, że skarżący rzeczywiście był tam wywieziony z rodzicami jako robotnikami przymusowymi na okres co najmniej 6 miesięcy oznaczałoby spełnienie przesłanki z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. W tym miejscu należy wyjaśnić, że w przywołanym przez skarżącego wyroku z 16 grudnia 2009 r., sygn. K 49/07, Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Zagadnienie to nie odnosi się w ogóle do sytuacji skarżącego, który twierdzi, że był deportowany do zachodniej części Niemiec, a poza tym w wykonaniu cyt. wyroku ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 72, poz. 380), treść art. 2 pkt 2 ustawy została odpowiednio zmieniona. W rozpoznawanej sprawie organ wyczerpująco zbadał wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy oraz przeprowadził dowody służące ustaleniu stanu faktycznego zgodnie z zasadami prawdy obiektywnej (art. 7 i art. 77 § 1 Kpa), opierając swoje rozstrzygnięcia na materiale prawidłowo zebranym w toku kontroli, dokonując jego wszechstronnej oceny. Stanowisko wyrażone w kwestionowanych decyzjach zostało uzasadnione w sposób wymagany przez art. 107 § 3 Kpa. Organ pozyskał materiały z IPN, które stanowią część Archiwum Arolsen – Międzynarodowego Centrum ds. Prześladowań Nazistowskich, ankietę dowodową z 1958 r., wniosek matki skarżącego do Głównej Rady Opiekuńczej. Skarżący ze swej strony nie przedstawił żadnych dodatkowych dokumentów, nie wskazał też jakie jeszcze dowody powinny być przeprowadzone na potwierdzenie, że faktycznie był deportowany wraz z rodzicami. Znajdujące się w aktach sprawy materiały potwierdzają, że ojciec skarżącego W. W. był zatrudniony na terytorium III Rzeszy w okresie od 5 lipca do 15 grudnia 1941 r. i od 3 października do 14 listopada 1944 r., a matka Z. W. od 5 lipca do 10 grudnia 1941 r. Z materiałów tych w żaden sposób nie wynika, aby skarżący przebywał wówczas na robotach z rodzicami. Małe dzieci deportowane wraz z rodzicami z reguły nie były ujmowane w ewidencjach, ewentualnie występowały jedynie w dokumentach swoich rodziców, wymienione nie z imienia i nazwiska lecz tylko określone liczbą, np. "ilość dzieci poniżej 18 roku życia" (por. wyrok WSA w Gorzowie z 20 września 2023 r., sygn. II SA/Go 342/23). Zgromadzone materiały nie wskazują jednak, aby rodzice skarżącego przebywali na robotach w Niemczech z dziećmi. W 1944 r. dokumentacja potwierdza pobyt na robotach tylko ojca skarżącego (od 3 października do 14 listopada), co stoi w sprzeczności z twierdzeniem, że w tym okresie skarżący przebywał w Niemczech z całą rodziną. Dodatkowo, w aktach sprawy znajduje się wniosek Z. W. do Rady Głównej Opiekuńczej, złożony w Kielcach 31 października 1944 r., o udzielenie pomocy materialnej z powodu trudnej sytuacji rodziny w związku z wyjazdem męża od 29 września 1944 r. do pracy na terytorium Rzeszy. Matka skarżącego podała w nim jako członków rodziny pracującego w Rzeszy męża troje dzieci, m.in. skarżącego, wnosząc o zasiłek dla w sumie 4 osób (tj. dla siebie i dzieci). Nie mogła więc ani ona, ani skarżący przebywać w okresie od 3 października do 14 listopada 1944 r. w Niemczech. Sam skarżący w ankiecie dowodowej z 1958 r. podał jako miejsce zamieszkania w czasie okupacji Kielce. W dokumentach z Archiwum Arolsen występują osoby C. W., K. W., ale pierwszy zamieszkiwał w Charlottenburgu z M. W. przebywającą w Niemczech dobrowolnie od urodzenia, a drugi występuje jako "polski robotnik cywilny" (Polnische Zivilarbeiter) od 1 grudnia 1939 r. do 13 sierpnia 1942 r. Oczywiste jest, że skarżący nie mógł być ze względu na wiek w tym okresie robotnikiem przymusowym w III Rzeszy. Nawet gdyby teoretycznie założyć, że cała rodzina W. została wywieziona do Niemiec w 1941 r., to okres deportacji i tak trwał poniżej 6 miesięcy przewidzianych w art. 2 pkt 2 ustawy. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 Ppsa.