II SA/Gl 884/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Matan, Sędziowie, Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), , Sędzia WSA Artur Żurawik, , , , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 stycznia 2021r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...]nr [...] w przedmiocie odpłatności za pobyt członka rodziny w Domu Pomocy Społecznej oddala skargę.

Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Burmistrz Miasta B.: - ustalił odpłatność A.K. za pobyt jej ojca w Domu Pomocy Społecznej (dalej DPS) w Z. od 1 września 2019 r. na czas pobytu w wysokości 791,31 zł miesięcznie, - odmówił zwolnienia strony z odpłatności za pobyt ojca w DPS. W uzasadnieniu organ wskazał, że ojciec strony jest osobą rozwiedzioną i przebywa w DPS, gdzie został skierowany decyzją z dnia [...] r. Za swój pobyt w placówce ponosi odpłatność w wysokości 70 % swojego dochodu -1067,51 zł. Kwota ta jednakże nie jest wystarczająca do pokrycia średniego miesięcznego kosztu utrzymania w Domu Pomocy Społecznej w Z., który w 2019 r. wynosił 4100 zł. Od lutego 2020 r. koszt średniego miesięcznego kosztu utrzymania w ww. DPS wynosi 4375 zł . Różnicę pokrywa Gmina B. Podkreślił, że zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2. Na podstawie wywiadu środowiskowego ustalono, iż strona jest córką umieszczonego w DPS. Prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz synem. Dochodem rodziny jest wynagrodzenie za pracę strony w wys. 2302,09 zł oraz męża w wys. 975,80 zł, jak również emerytura męża w kwocie 3848,05 zł. Łączny dochód rodziny wynosi 7125,94zł i został ustalony, zgodnie z art. 8 ust. 1 i 3 ustawy o pomocy społecznej. Strona w oświadczeniu wykazała jakie ponosi wydatki miesięczne. Ponadto strona oświadczyła brak więzi emocjonalnej z ojcem ( brak kontaktu od 35 lat, nie uczestniczył w życiu córki). Zadeklarowała kwotę 200zł dofinansowania co miesiąc od grudnia 2019 r. Od 1 października 2018 r. kryterium dochodowe na osobę w rodzinie wynosi 528 zł, a jego 300% to kwota 1.584,00 zł, a posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Rozpatrując całokształt sprawy ustalono, iż dochód rodziny 7125,94 zł przekracza 300% kryterium dochodowego wynoszącego dla rodziny 4752zł (3 osoby x 528zł x 300%) o kwotę 2373,94zł. Kwotę należy podzielić proporcjonalnie przez trzy osoby w rodzinie, tj. 2373,94 zł /3 = 791,31 zł W związku z powyższym organ uznał, że strona jest osobą zobowiązaną do ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Wydanie decyzji ustalającej odpłatność możliwe jest jedynie w przypadku odmowy zawarcia umowy przez osobę zobowiązaną, to chcąc mieć pewność, że strona nie wyraża zgody na zawarcie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej Ośrodek wysłał pismo z informacją, iż zamierza zawrzeć ze stroną umowę o ponoszenie odpłatności w terminie 14 dni od otrzymania pisma. Następnie została wysłana do strony umowa o ponoszenie odpłatności w trzech egzemplarzach, celem podpisania dwóch egzemplarzy i odesłania na adres organu w terminie 7 dni od daty doręczenia. Strona w wyznaczonym terminie nie odesłała podpisanej umowy. W związku z tym, że w trakcie postępowania strona wniosła o zwolnienie z odpłatności, organ odniósł się do tej kwestii. W jego ocenie kwestia relacji pomiędzy zobowiązaną a jej ojcem nie ma znaczenia w sprawie wydania przedmiotowej decyzji. Organ uznał jednak tę deklarację za wniosek Strony o częściowe zwolnienie z odpłatności za pobyt ojca w DPS. Podkreślił, że organy administracji publicznej nie zostały uprawnione do oceny stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy w przedmiocie zwolnienia od opłaty za DPS pod kątem zasad współżycia społecznego, etyki czy moralności. Organy administracyjne nie są także upoważnione do przeprowadzania postępowania dowodowego w sprawach przekazanych do kompetencji innych instytucji. Od powyższej decyzji odwołała się jej adresatka. Podniosła, że w sprawie występują przesłanki zwolnienia jej z obowiązku ponoszenia opłaty. Wskazała, że opiekuje się chorym synem i niepełnosprawnym teściem. Podkreśliła wreszcie brak jakichkolwiek więzi między nią a ojcem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach zaskarżoną decyzją utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. W pełni podzieliło ustalenia Burmistrza Miasta B. oraz wywiedzione z nich skutki prawne. Uznało, że w sprawie nie występują przesłanki pozwalające na zwolnienie skarżącej z opłaty za pobyt ojca w DPS na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Domagając się uchylenia rozstrzygnięć organów obu instancji, zasądzenia kosztów postępowania, przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego i wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji zarzuciła organowi odwoławczemu: 1) naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów i brak uwzględnienia całokształtu zebranego materiału dowodowego i okoliczności iż: skarżąca opiekuje się osobą niepełnosprawną w osobie swojego teścia oraz swoim przewlekle chorym synem, jak również całokształtu relacji panujących między skarżącą a jej ojcem, 2) naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 10 § 1 w zw. z art. 73 § 1 i § 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji, mimo iż organ I instancji nie zapewnił stronie czynnego udziału w postępowaniu i nie umożliwił zapoznania się z aktami sprawy w sposób zgodny z wnioskiem skarżącej z dnia 12 lutego 2020 roku, 3) naruszenie art. 138 § 1 w zw. z art. 9 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji, mimo iż organ I instancji naruszył uregulowaną w art. 9 k.p.a. zasadę informowania i nie wskazał stronie w sposób wyczerpujący wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, które będą miały wpływ na ustalenie obowiązku odpłatności, w tym w szczególności na obowiązek wykazania; choroby dziecka, niepełnosprawności teścia, sposobu wywiązywania się przez ojca skarżącej z obowiązku alimentacyjnego wobec skarżącej; organ wskazał skarżącej, że zobowiązana jest wykazać wyłącznie wysokość osiąganych dochodów oraz wysokość ponoszonych opłat ( pismo MOPS w M. z dnia [...] roku), 4) naruszenie art. 138 § 1 k.p.a. w zw. z art. 64 Ustawy o pomocy społecznej, poprzez: - jego wadliwą wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż okoliczności takie jak: brak więzi emocjonalnej z rodzicem, brak zaangażowania rodzica w życie dziecka przez okresu kilkudziesięciu lat, brak utrzymania jakiegokolwiek kontaktu, nie może stanowić przesłanki do zwolnienia z obowiązku odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, iż przy ocenie wniosku o zwolnienie z opłaty winien być uwzględniany również całokształt relacji rodzinnych, - jego niezastosowanie, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że zobowiązana sprawuje opiekę zarówno nad osobą niepełnosprawną (swoim teściem), jak i swoim synem, będącym osobą przewlekle chorą, które to okoliczności nie zostały w ogóle W ocenie skarżącej, organ II instancji w sposób wadliwy dokonał oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, naruszając przy tym zasadę swobodnej oceny dowodów. Powyższe polegało na nieuwzględnieniu i braku poddania ocenie szeregu okoliczności faktycznych, uzasadniających zwolnienie skarżącej z obowiązku ponoszenia opłaty za koszty utrzymania jej ojca. Jak wskazano we wstępie niniejszej skargi, treść odwołania skoncentrowana była właśnie na wykazaniu istnienia przesłanek z art. 64 ustawy o pomocy społecznej, uzasadniających zwolnienie skarżącej z obowiązku ponoszenia tej opłaty. Skarżąca wskazała w szczególności, jej młodszy syn cierpi na chorobę przewlekłą (zespł [...]), i wymaga stałego leczenia w Klinice [...] w L., Leczenie te wymaga ponoszenia określonych kosztów oraz systematycznych wizyt w Klinice. Ponadto, teść skarżącej, R.K., w związku z upośledzeniem narządu ruchu oraz schorzeniami neurologicznymi, wymaga zapewnienia całodobowej opieki. R.K. został zaliczony do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, a ponadto z niezdolnością do samodzielnego funkcjonowania. Jak wskazano w treści odwołania, z uwagi na powyższe okoliczności, małżonek skarżącej zmuszony był, mimo że otrzymuje już emeryturę, do podjęcia dodatkowego zatrudnienia, aby finansowo sprostać konieczności sprawowania opieki zarówno nad chorym synem, jak i niepełnosprawnym teściem skarżącej. Ponadto, szczegółowo opisany został przebieg relacji skarżącej z jej ojcem, również uzasadniający zwolnienie z obowiązku ponoszenia tej opłaty - okoliczność ta wymagała co najmniej rozważenia i oceny przez organ II instancji, co jednak nie zostało dokonane. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sad dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną. Oceniane decyzje zawierają w sobie w istocie dwa rozstrzygnięcia. Pierwsze dotyczy ustalenia wysokości opłaty. Drugie rozstrzyga o kwestii ewentualnego zwolnienia z jej ponoszenia (w całości lub części). Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020, poz. 1876) obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Przede wszystkim do ponoszenia wspomnianych kosztów jest zobowiązany mieszkaniec domu. Najczęściej nie jest on w stanie pokryć całości opłaty dlatego ustawodawca nałożył ten obowiązek na jego rodzinę, małżonka, zstępnych i wstępnych. Ostatnim podmiotem zobowiązanym do ponoszenia kosztów pobytu w domu pomocy społecznej jest gmina, z której osoba została skierowana do takiego ośrodka. Przy czym należy mieć świadomość, że gmina takie koszty ponosić może tylko w szczególnych przypadkach, gdy ani mieszkaniec, ani podmioty wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 kosztów takich ponieść nie są w stanie. Przytoczona wyżej sekwencja osób zobowiązanych nie jest przypadkowa. Nie można bowiem przyjmować, że koszty pobytu mieszkańca DPS powinna brać na siebie wspólnota lokalna w sytuacji, gdy istnieją osoby spokrewnione, które są w stanie ponosić opłatę, o której mowa w art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Obowiązek zstępnego wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy, chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do domu pomocy społecznej. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej (por. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 6 lutego 2020 r. sygn. 1098/19 – wszystkie orzeczenia za CBOSA). Jedynym czynnikiem kształtującym podstawę prawną i wysokość zobowiązania w odniesieniu do osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej jest ich sytuacja dochodowa (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 10 czerwca 2020 r. sygn. II SA/Po 941/19). Przy czym kwoty wydatków obejmujących spłatę kredytu, czynsz i inne media oraz wydatki związane z edukacją dzieci nie stanowią podstawy do pomniejszenia dochodów rodziny por. wyrok NSA z dnia 27 maja 2020 r. sygn. I OSK 1649/19). Biorąc pod uwagę zakres przeprowadzonego postępowania dowodowego Sąd uznaje, że organ I instancji prawidłowo ustalił, że skarżąca winna zostać zobowiązana do ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS. Zgodnie z art. 64 ustawy o pomocy społecznej osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko; 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu. Zwolnienie, o którym mowa w art. 64 ustawy, co do zasady, nie opiera się na okolicznościach kształtujących sytuację majątkową wnioskującego. Ta podlegała bowiem badaniu na etapie ustalania samej opłaty za pobyt w DPS i została zweryfikowana na tyle pozytywnie, że do takiego ustalenia doszło. Dochody i wydatki zobowiązanego mogą zostać uwzględnione wyłącznie przez pryzmat jego stanu zdrowia, sytuacji życiowej, rodzinnej i losowej (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 25 lutego 2020 r. sygn. II SA/Rz 23/20).Przy czym ustawodawca nie uzależnił obowiązku zwolnienia z ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych i zstępnych) od okoliczności subiektywnych, takich jak wzajemne stosunki w rodzinie (por. wyrok tutejszego Sądu z dnia 25 listopada 2019 r. sygn. II SA/Gl 1009/20). Co ważne, rozstrzygając w przedmiocie zwolnienia z opłaty organ działa w ramach uznania administracyjnego. Jest ona związana nie tylko z orzekaniem w warunkach uznania administracyjnego, lecz także z upoważnieniem do swobodnej oceny stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji (osobistej, majątkowej, dochodowej, rodzinnej) osoby wnoszącej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej i ubiegającej się o całkowite lub częściowe zwolnienie od obowiązku ponoszenia tej opłaty. W sprawie o częściowe lub całkowite zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej właściwe organy dysponują więc podwójną swobodą decyzyjną, której zakresem są objęte ocena prawna stanu faktycznego sprawy oraz wybór rodzaju rozstrzygnięcia sprawy - decyzja pozytywna albo decyzja negatywna (por. wyrok NSA z dnia 19 grudnia 2019 r. sygn. I OSK 2335/19). Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy należy uznać, że w przypadku skarżącej nie zaistniała żadna z okoliczności przykładowo wymienionych w art. 64 ustawy. Oczywiście katalog powyższy ma charakter otwarty. Należy zatem rozważyć, te podniesione w skardze. W ocenie Sądu nie może być podstawą zwolnienia z obowiązku opłaty brak więzi emocjonalnej pomiędzy skarżącą a jej ojcem. Nawet zachowanie tego ostatniego (brak kontaktu ze skarżącą, wczesne zaniechanie płacenia alimentów) nie wpływają na obowiązek ponoszenia opłaty (świadczenia publicznoprawnego) za pobyt w DPS. Podobnie należy ocenić kwestię konieczności opieki nad chorym teściem oraz leczenia chorego syna. Okoliczności te, na pewno niezwykle uciążliwe dla skarżącej, nie wpływają bezpośrednio na możliwość uiszczania opłaty za pobyt ojca w DPS. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.