Sygnatura
II SA/Gl 779/26
Wyrok WSA w Gliwicach z 22 października 2026 r., II SA/Gl 779/26
Wynik
Uchylono decyzję I i II instancji
- Sąd
- Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
- Data orzeczenia
- 22 października 2026
- Prawomocne
- nie
Treść rozstrzygnięcia
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędzia WSA Rafał Wolnik, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2026 r. sprawy ze skargi S. B. (S. B.) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 marca 2026 r. nr 010070/680/6700440/2025 (568787132) w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 5 listopada 2025 r.
Analiza z kontekstem sprawy
Co to orzeczenie oznacza dla Twojej sprawy?
Zapytaj o skutki rozstrzygnięcia, podstawę prawną albo argumenty do wykorzystania. AnyLawyer rozpocznie od tej konkretnej sprawy.
Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej – Prezes ZUS) decyzją z dnia 16 marca 2026 r. nr 010070/680/6700440/2025 (nr postępowania [...] ), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1691 - dalej k.p.a.) oraz art. 28 ust. 1 w związku z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1576 z późn. zm. – dalej u.p.p.w.d.), a także art. 2 ust. 1 i art. 26 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 337 z późn. zm. – dalej u.p.o.u.), po rozpoznaniu odwołania S. B. (dalej – Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodziny (dalej – ZUS) z dnia 5 listopada 2025 r. nr [...] odmawiającą prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. na dziecko V. K. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Po rozpatrzeniu wniosku Skarżącej, ZUS decyzją z dnia 5 listopada 2025 r. odmówił prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. na dziecko V. K.. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że na podstawie danych z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej powzięto informację, że Skarżąca utraciła legalny pobyt w Polce w związku z wyjazdem na Ukrainę w dniu 20 września 2023 r. Tymczasem prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje obywatelom Ukrainy lub ich małżonkom, przebywającym w Polsce z dziećmi, których pobyt na terytorium Polski jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 u.p.o.u. W odwołaniu z dnia 12 listopada 2025 r. Wnioskodawczyni podkreśliła, że decyzja została podjęta przed odnotowaniem przez Straż Graniczną jej legalnego pobytu na terenie Polski. Wyraziła stanowisko, że nie może ponosić negatywnych konsekwencji opóźnień w ujawnianiu we właściwych rejestrach faktu jej wjazdu do Polski, który w tym przypadku był powrotem z wakacji w[...]. Prezes ZUS-u nie przychylając się do argumentacji Skarżącej, decyzją z dnia 16 marca 2026 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W uzasadnieniu decyzji zaakceptował stanowisko organu I instancji. Dodatkowo podniósł, że w dniach 9 lutego 2026 r. oraz 16 marca 2026 r. ponownie dokonano odczytu rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej, gdzie ostatnia aktualizacja rejestru miała miejsce 3 października 2025 r. Wynika z niego, że okres legalnego pobytu Skarżącej w Polsce odnotowany został od 28 sierpnia 2022 r. do 20 września 2023 r. Z tych też względów, zdaniem Prezesa ZUS-u, prawidłowo odmówiono Wnioskodawczyni prawa do świadczenia wychowawczego. W skardze z dnia 28 marca 2026 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Wnioskodawczyni zakwestionowała decyzję Prezesa ZUS-u i zarzuciła jej naruszenie: a) art. 26 ust. 1 u.p.o.u. przez bezpodstawną odmowę przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko, pomimo że spełnione zostały wszystkie ustawowe przesłanki, w szczególności w postaci jego legalnego pobytu na terytorium Polski w rozumieniu art. 2 ust. 1 u.p.o.u.; b) art. 2 ust. 1 u.p.o.u. przez błędne ustalenie, że Skarżąca oraz jej dzieci nie posiadają legalnego pobytu na terytorium Polski jako Uchodźca z Ukrainy; c) art. 26 ust. 3i u.p.o.u. przez niepodjęcie wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, pomimo istnienia dowodów na to, iż Skarżąca wraz z dziećmi przebywa legalnie w Polsce, tj. poprzez nie odnotowanie wjazdu i legalności pobytu tych osób na terytorium RP, co doprowadziło do nieprawidłowości w aktualizacji danych w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej; d) art. 7 i art. 77 k.p.a. przez niewyczerpujące rozpatrzenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, błędne ustalenie stanu faktycznego, ustalenie okoliczności faktycznych na podstawie wybiorczej oceny materiału dowodowego, niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy z uwzględnieniem słusznego interesu obywateli. Wobec tych zarzutów Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego według norm prawem przepisanych. W motywach skargi wyrażono dezaprobatę dla stanowiska Prezesa ZUS-u, jakoby Skarżąca i jej dzieci utraciły status UKR. Skarżąca podniosła, że zarówno ona, jak i jej dzieci, przyjechały do Polski w dniu 22 sierpnia 2022 r. Zaraz po przybyciu uzyskali status uchodźców wojennych (wszyscy czworo), a także nadano im numery PESEL. Przyznała, że w dniu 20 września 2023 r. opuściła terytorium Polski, lecz jej nieobecność nie trwała 30 dni, gdyż do Polski powróciła w dniu 28 września 2023 r. Okoliczność ta winna być zweryfikowana przez organ na podstawie wszystkich dostępnych mu źródeł, a nie tylko i wyłącznie w oparciu o rejestr Komendanta Głównego Straży Granicznej. Wskazała jednocześnie, że w dniu 9 grudnia 2025 r. odebrała list od Komendanta Straży Granicznej, w którym potwierdzono legalność pobyty jej oraz dzieci na terytorium RP. Dodatkowo stwierdziła, że zaświadczenie z rejestru PESEL potwierdza prawidłowość jej danych oraz jej dzieci, a także, że numer ten nie uległ zmianie. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli jest decyzja, którą organ odmówił Skarżącej przyznania na jej córkę świadczenia wychowawczego. Spór koncentruje się na tym, czy Wnioskodawczyni posiada status legalnego pobytu w rozumieniu art. 2 ust. 1 u.p.o.u. Brak jest również zgody co do tego, czy organ dokonując ustaleń dotyczących pobytu obywatela Ukrainy na terytorium Polski winien ograniczać się wyłącznie do informacji pozyskanych z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Na wstępie należy zauważyć, że część przepisów u.p.o.u., w tym art. 26 u.p.o.u. określający katalog świadczeń przysługujących obywatelom Ukrainy (m.in. prawa do świadczenia wychowawczego), zostały uchylone z dniem 5 marca 2026 r. na mocy art. 17 ustawy z dnia 23 stycznia 2026 r. o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 203 – dalej ustawa zmieniająca). Zgodnie natomiast z przepisem intertemporalnym – art. 44 ust. 1 ustawy zmieniającej, do spraw o świadczenia, o których mowa w art. 26 ust. 1 ustawy zmienianej w art. 17, za okres przed dniem 5 marca 2026 r. stosuje się przepisy dotychczasowe. Oznacza to, że w rozpatrywanej sprawie zastosowanie znajdują przepisy u.p.o.u. w brzmieniu sprzed 5 marca 2026 r. Przystępując do rozważań wskazać przyjdzie, że w myśl art. 1 ust. 1 u.p.o.u. ustawa określa szczególne zasady zalegalizowania pobytu obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa, oraz obywateli Ukrainy posiadających Kartę Polaka, którzy wraz z najbliższą rodziną z powodu tych działań wojennych przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Kwestie legalności pobytu obywatela Ukrainy na terytorium RP normuje art. 2 u.p.o.u., który w ust. 1 stanowi, że jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 4 marca 2026 r. Za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która jest osobą określoną w zdaniu pierwszym, w okresie dotyczącym matki, o ile dziecko to nie jest obywatelem polskim ani obywatelem innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1 u.p.o.u. (tj. legalnego pobytu) pozbawia obywatela Ukrainy wyjazd z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 30 dni (art. 11 ust. 2 u.p.o.u.). Rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy oraz którzy złożyli wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1 u.p.o.u. (wniosek o nadanie nr PESEL) prowadzi Komendant Główny Straży Granicznej w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej (art. 3 ust. 3 u.p.o.u.). Zwrócenia uwagi wymaga, że stosownie do art. 26 ust. 3a u.p.o.u., Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia ZUS-owi, ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 2, 3 i 6 u.p.o.u. (tj. świadczenie wychowawcze, świadczenie dobry strat i świadczenie "aktywnie w żłobku") oraz, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, organowi właściwemu w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 1 u.p.o.u. (tj. świadczeń rodzinnych), informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2 u.o.p.u. (czy doszło do opuszczenia terytorium Polski na okres dłuższy niż 30 dni) oraz informację o posiadaniu nieprzerwanie, przez okres nie krótszy niż 365 dni, uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1 u.p.o.u. Uznanie pobytu obywatela Ukrainy na terytorium RP za legalny w rozumieniu art. 2 ust. 1 u.p.o.u. ma istotne znaczenie m.in. z punktu widzenia prawa do różnorakiej pomocy. Między innymi w myśl art. 26 ust. 1 pkt 2 u.p.o.u. taki obywatel Ukrainy uprawniony jest do uzyskania świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, pod warunkami w nim określonymi, których spełnianie przez Skarżącą nie jest kwestionowane przez organ. Przepis art. 26 ust. 3i u.p.o.u. nakłada na ZUS obowiązek weryfikacji dalszego prawa do przyznanych świadczeń, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej i z rejestru PESEL. Zatem organ ten zobligowany został do monitorowania, czy beneficjenci świadczeń (m.in. świadczenia wychowawczego) pozostają uprawnieni do jego pobierania. W ramach tego obowiązku ZUS kontroluje, czy świadczeniobiorcy nie utracili prawa do legalnego pobytu na terytorium RP, z utratą którego wiąże się utrata prawa do świadczenia. Z dotychczasowych rozważań wynika, że weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 u.p.o.u. oraz kontrolując dalsze pobieranie świadczenia, Prezes ZUS-u jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdu z terytorium RP) oraz rejestru PESEL (zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR). Nie oznacza to jednak ograniczenia postępowania dowodowego wyłącznie do sprawdzenia danych w tych rejestrach. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy, szczególnie gdy liczebność obywateli Ukrainy w Polsce nadal liczona jest w setkach tysięcy osób. Obowiązujące przepisy uzależniają prawo do świadczenia od legalności pobytu, a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie rejestr prowadzony przez Komendanta Głównego Straży Granicznej stanowi dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie. Z art. 26 ust. 3i u.p.o.u. wynika, że ZUS jest obowiązany do weryfikacji dalszego prawa do świadczenia wychowawczego "w szczególności" na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 u.p.o.u., i z rejestru PESEL. Oznacza to, że dane z rejestrów publicznych stanowią tylko jeden z możliwych środków dowodowych (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 lutego 2025 r. sygn. akt II SA/Po 849/24, LEX nr 3833092; wyrok NSA z dnia 13 września 2024 r. sygn. akt I OSK 2263/23, LEX nr 3826598). Oznacza to, że art. 26 ust. 3i u.p.o.u. nie wyłącza, ani nie ogranicza określonych w k.p.a. zasad postępowania dowodowego, w tym w art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Powinnością organu w ramach postępowania administracyjnego jest przeprowadzenie czynności dowodowych, w ramach których jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), który następnie należy poddać ocenie na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). Tylko wtedy zapewnione zostaną warunki do realizacji określonej w art. 7 k.p.a. zasady prawdy materialnej, nakazującej dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, a zatem przyjęcie ustaleń zgodnych ze stanem rzeczywistym (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 5 lutego 2025 r. sygn. akt IV SA/Wr 501/24, LEX nr 3839747). Stwierdzić zatem należy, że nieuprawnionym jest wyprowadzanie kategorycznych wniosków o wystąpieniu okoliczności z art. 11 ust. 2 u.p.o.u., czy też utracie statusu UKR, wyłącznie w oparciu o rejestr Komendanta Głównego Straży Granicznej. Jak bowiem zaznaczono to już wcześniej, rejestr ten może być nieaktualny, jak również z racji na bardzo dużą liczbę obywateli Ukrainy przebywających na terenie Polski, może zawierać błędy. Z tego względu informacja pozyskana ze wspomnianego rejestru o wyjeździe z Polski obywatela Ukrainy na okres dłuższy niż 30 dni, czy też wjeździe bez oznaczenia statusu UKR, winna być traktowana jako swego rodzaju sygnał, który należy dopiero zweryfikować. Potrzeba jednoznacznego potwierdzenia tego faktu wynika z dotkliwych konsekwencji płynących dla beneficjenta świadczenia z przyjęcia wystąpienia okoliczności z art. 11 ust. 2 u.p.o.u. i utraty statusu UKR. Odnosząc powyższe do rozpatrywanej sprawy wyjaśnić należy, że Prezes ZUS-u dostrzega, że wyjazd Skarżącej, jak również trójki jej dzieci, miał miejsce w dniu 20 września 2023 r. Nie kwestionuje również tego, że Wnioskodawczyni wróciła do Polski w dniu 28 września 2023 r., tj. po 8 dniach, wraz z dziećmi. Natomiast zaznacza, że w rejestrze Straży Granicznej nie odnotowano, aby wjazd ten oznaczony był statusem UKR (uchodźcy). W tym miejscu podnieść należy, że wjazd ten w identyczny sposób oznaczony został w stosunku do dwójki dzieci, natomiast w odniesieniu do jednego dziecka przyjęto, że związany był z ewakuacją (miał status UKR). Informacje te wynikają z wydruków znajdujących się w aktach administracyjnych, umieszczonych przed wezwaniem organu datowanego na dzień 9 lutego 2026 r. (karty akt nie zostały opatrzone numerami). Wydruki te zawierają również dane z rejestru SPEC PESEL, w których widnieje informacja, że matka i jej dzieci posiadają status uchodźcy (co do jednego dziecka wystąpił błąd podczas pobierania danych). Ponadto do skargi dołączono zaświadczenia Prezydenta Miasta B. z dnia 30 marca 2026 r. z rejestru PESEL, w których odnotowano, że Skarżąca i jej córki dysponują statusem UKR (cudzoziemca, któremu nadano numer PESEL w związku z konfliktem na terytorium Ukrainy). Dodać należy, że status UKR Wnioskodawczyni potwierdza zaświadczenie tego samego organu z dnia 9 lipca 2025 r. i 18 listopada 2025 r. (akta administracyjne). Powyższe dowodzi, że wspomniany rejestr Straży Granicznej nie może być wyłącznym i przesądzającym źródłem informacji warunkujących o prawie do świadczenia. Tym bardziej, że Skarżąca przedstawiała dokumenty (zaświadczenia z rejestru PESEL), które przeczyły temu twierdzeniu, a które nie zostały poddane ocenie przez ZUS. Z tego też względu, rozpatrując sprawę ponownie, organ będzie zobowiązany do uwzględnienia ocen i wskazań wyrażonych w niniejszym orzeczeniu, do usunięcia uchybień zasadom procedury administracyjnej, a przede wszystkim do uzupełnienia postępowania dowodowego. Ponadto organ zobowiązany będzie do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Zgromadzi i oceni materiał dowodowy, z uwzględnieniem dowodów zgłoszonych przez Skarżącą, a następnie da temu wyraz w uzasadnieniu decyzji, sporządzonym zgodnie z wymogami prawa (art. 107 § 3 k.p.a.). Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie naruszyły przede wszystkim przepisy prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez zaniechanie wyjaśnienia stanu faktycznego, a będące konsekwencją błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, tj. art. 26 ust. 3i i art. 2 ust. 1 u.p.o.u., co skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 143 z późn. zm. – dalej p.p.s.a.). Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarżąca nie była również reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Z tego też względu Sąd nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego.
Informacje o sprawie
- Data wpływu
- 10 czerwca 2026
- Symbol z opisem
- 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
- Hasła tematyczne
- Pomoc społeczna
- Skarżony organ
- Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
- Sędziowie
- Beata Kalaga-Gajewska Rafał Wolnik Wojciech Gapiński /przewodniczący sprawozdawca/
Powołane przepisy
- Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t. j.)
art. 4, art. 26 · Dz.U. 2025 poz. 337
- Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c · Dz.U. 2026 poz. 143
Powiązane dokumenty
Sygnatura: II SA/Łd 633/26 · 22 października 2026
Wyrok WSA w Łodzi z 22 października 2026 r., II SA/Łd 633/26
Sygnatura: II SA/Gl 797/26 · 22 października 2026
Wyrok WSA w Gliwicach z 22 października 2026 r., II SA/Gl 797/26
Sygnatura: IV SA/Wr 315/26 · 22 października 2026
Wyrok WSA we Wrocławiu z 22 października 2026 r., IV SA/Wr 315/26
Źródło urzędowe: Naczelny Sąd Administracyjny