Sygnatura
II SA/Gl 542/26
Wyrok WSA w Gliwicach z 22 października 2026 r., II SA/Gl 542/26
Wynik
Uchylono decyzję I i II instancji
- Sąd
- Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
- Data orzeczenia
- 22 października 2026
- Prawomocne
- nie
Treść rozstrzygnięcia
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędzia WSA Rafał Wolnik, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2026 r. sprawy ze skargi S. B. (B.) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 lutego 2026 r. nr 010070/680/9849879/2024 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 22 stycznia 2025 r.
Analiza z kontekstem sprawy
Co to orzeczenie oznacza dla Twojej sprawy?
Zapytaj o skutki rozstrzygnięcia, podstawę prawną albo argumenty do wykorzystania. AnyLawyer rozpocznie od tej konkretnej sprawy.
Uzasadnienie
S. B. (dalej: "Skarżący") w dniu 29 listopada 2024 r. drogą elektroniczną złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na córkę – M.B. (ur. [...] r.), na okres od dnia 1 czerwca 2024 r. do dnia 31 maja 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej w skrócie: "ZUS"), po rozpatrzeniu wniosku, decyzją z dnia 22 stycznia 2025 r. odmówił przyznania Skarżącemu wnioskowanego prawa do świadczenia wychowawczego na córkę. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podał, że uwzględnił treść postanowień: Sądu Rejonowego w D. [...] Wydział [...] z dnia [...] r. sygn. akt [...]; Sądu Rejonowego w D. [...] Wydział [...] z dnia [...] r.; Sądu Okręgowego w S. Wydział [...] z dnia [...] r. sygn. akt [...] oraz wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r. sygn. akt [...], z których wynika, że Sąd powierzył pieczę nad małoletnią córką jej matce – A.B. a Skarżący ma płacić alimenty. Przeprowadził również postępowanie sprawdzające w trybie nadzoru, w oparciu o dane zapisane w systemie informatycznym ZUS. Ze zgromadzonej w toku postępowania dokumentacji wynika, że w dniu 12.02.2024 r. matka złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze (SW-R) na córkę, na okres świadczeniowy trwający od dnia 01.06.2024 r. do dnia 31.05.2025r. W postępowaniu automatycznym w dniu 28.02.2024 r. wydana została informacja o przyznaniu matce prawa do świadczenia wychowawczego na cały ten okres świadczeniowy. Dodatkowo, ZUS zobowiązał Skarżącego do ustosunkowania się do postanowienia Sądu Rejonowego w Z. [...] Wydział [...] z dnia [...] r. sygn. akt [...], a także do złożenia orzeczeń sądowych, o ile zostały wydane z datą późniejszą, na okoliczność miejsca zamieszkania córki oraz złożenia wyjaśnień dotyczących opieki nad nią. W odpowiedzi na wezwanie Skarżący w dniu 24.12.2024 r., poinformował, że córka przebywa pod jego opieką i mieszka razem z nim w jego miejscu zamieszkania, w związku z tym ponosi wszelkie koszty jej utrzymania oraz nadal trwa postępowanie w sprawie przyznania mu nad nią opieki. W dniu 03 lutego 2025 r. Skarżący złożył odwołanie i podał, że córka od dnia 26 listopada 2024 r. przebywa i mieszka razem z nim. Zaskarżoną decyzją z dnia 13 lutego 2026 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 22 stycznia 2025 r. Wskazał, że z treści art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wynika, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Z załączonych do akt sprawy orzeczeń sądu cywilnego wynika, że pieczę nad córką ma sprawować jej matka. Stąd też nie było możliwe uwzględnienie odwołania. W złożonej przez Skarżącego osobistej skardze z dnia 23 marca 2026 r. zarzucono, tak jak w odwołaniu, błędne ustalenie stanu faktycznego i naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zdaniem Skarżącego, córka od dnia 26 listopada 2024 r. przebywa wraz z nim i aktualnie podlega specjalistycznemu leczeniu, a kurator sądowy sprawuje nad wszystkim nadzór tymczasowy. Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz przyznania wnioskowanego świadczenia wychowawczego. Odpowiadając na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi - ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualny publikator: Dz. U. z 2026 r. poz. 143, dalej w skrócie: "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest wydana na podstawie ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (aktualny publikator: Dz. U. z 2026 r. poz. 508) decyzja utrzymująca w mocy odmowę przyznania Skarżącemu świadczenia wychowawczego z tytułu sprawowania opieki nad córką. Przystępując do rozważań wskazać przyjdzie, że w myśl art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Ustawodawca jednocześnie w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci określił osoby, które mogą ubiegać się o to świadczenie. Przy czym, zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, świadczenie wychowawcze przysługuje matce lub ojcu jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki i ojca z zastrzeżeniem przypadku, gdy dziecko zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców. Jednocześnie, zgodnie z treścią art. 5 pkt 2a ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w przypadku, gdy dziecko zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzalnych okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. W tym miejscu zaznaczyć należy, że zarówno przed nowelizacją, jak i po nowelizacji ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci nie zmieniła się zasada, że świadczenie wychowawcze przysługuje na dane dziecko matce lub ojcu tego dziecka, o ile odpowiednio matka lub ojciec zamieszkują z danym dzieckiem i dziecko pozostaje na utrzymaniu odpowiednio - matki lub ojca. Przepis art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci wskazuje, że w przypadku, gdy przepisy tego aktu nie regulują danej kwestii związanej z postępowaniem w sprawach o świadczenie wychowawcze stosuje się wprost przepisy k.p.a. Na mocy art. 18 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci prawo do świadczenia wychowawczego ustala się na okres od 1 czerwca do 31 maja roku następnego. Dokonawszy kontroli sądowej zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS oraz poprzedzającej ją decyzji ZUS Sąd doszedł do przekonania, że obie decyzje nie mogą się ostać w obrocie prawnym, albowiem zostały wydane bez należytego wyjaśnienia istotnej okoliczności sprawy, jaką była kwestia kto (matka czy ojciec) i na jakich zasadach (opieka naprzemienna obojga rodziców czy wyłączna jednego z nich) sprawował opiekę nad ich córką w spornym okresie świadczeniowym 2024/2025. Niewątpliwie w kontrolowanej sprawie znajdował zastosowanie art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, w myśl którego: "W przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się". Ten ostatni przepis uprawnia ZUS do wystąpienia do ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 165) - do dyrektora centrum usług społecznych o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2025 r. poz. 1214 i 1302 oraz z 2026 r. poz. 26 i 203), w celu weryfikacji tych wątpliwości. Jak z powyższego wynika, podstawowym, wyraźnie przez ustawodawcę przewidzianym środkiem dowodowym mającym służyć ustaleniu, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, jest rodzinny wywiad środowiskowy. Mimo to w kontrolowanej sprawie - z niewyjaśnionych powodów, a przez to z istotnym naruszeniem art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, nie doszło do przeprowadzenia takiego wywiadu. ZUS uznał, że przyznaniu przedmiotowego świadczenia Skarżącemu stoi na przeszkodzie wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r. sygn. akt [...], z którego wynika, że Sąd powierzył pieczę nad małoletnią córką jej matce i miejscem jej zamieszkania jest miejsce zamieszkania matki a Skarżący ma płacić alimenty. ZUS podkreślił również moc wiążącą orzeczenia sądowego, wynikającą z art. 365 § 1 k.p.c. Jednakże w ocenie Sądu, powyższy przepis nie może wywoływać skutków w postaci nieprzyznania świadczenia temu z rodziców, u którego dziecko faktycznie zamieszkuje i który ponosi koszty jego utrzymania, nawet w sytuacji, gdy w orzeczeniu sądu określono miejsce zamieszkania dziecka u drugiego z rodziców. Określenie przez sąd miejsca zamieszkania (pobytu) dziecka przy jednym z rodziców oznacza wyłącznie to, że przy tym rodzicu małoletni ma swoje główne centrum życiowe, dom oraz stałe miejsce pobytu. Jednak w sytuacji, gdy w rzeczywistości dziecko zamieszkuje z drugim rodzicem i gdy ten ponosi wszystkie koszty jego utrzymania, nie ma podstaw do odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia temu rodzicowi. Sąd w pełni podziela stanowisko NSA zawarte w wyroku z dnia 19 września 2025 r. sygn. akt I OSK 2198/23, że skoro przesłanką przesądzającą o uprawnieniu rodzica do przedmiotowego świadczenia jest faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, to ocena stanu faktycznego nie może opierać się wyłącznie na treści wyroku sądu rozwodowego, a wykładnia językowa, systemowa i celowościowa art. 4 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2 oraz art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci pogląd ten umacnia. Tymczasem ZUS i Prezes ZUS oparli się, jak sami stwierdzili, na oświadczeniu matki córki Skarżącego. Już z tych względów, jako co najmniej za przedwczesną należało uznać decyzję ZUS o odmowie przyznania Skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na wnioskowany okres świadczeniowy. W postępowaniu wyjaśniającym organ administracji powinien posiłkować się wszystkimi środkami dowodowymi dopuszczonymi w postępowaniu administracyjnym, zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, w szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. ZUS jako organ administracyjny zobowiązany jest do prowadzenia postępowania administracyjnego zgodnego z przepisami prawa materialnego i procesowego, w tym do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Według Sądu, ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego była dowolna, gdyż nie oceniono wszystkich dowodów łącznie, co być może doprowadziło do sytuacji pozbawienia prawa do przedmiotowego świadczenia Skarżącego, jako rodzica faktycznie sprawującego opiekę nad córką. Zdaniem Sądu, organy orzekające w obu instancjach w sprawie naruszyły art. 4 ust. 1 i art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz art. 7, art. 8 § 1 i art. 80 k.p.a., w związku z powyższym, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. i art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, orzekł jak w sentencji. Rozpoznając sprawę ponownie ZUS uwzględni rozważania poczynione przez Sąd w niniejszym uzasadnieniu oraz ustali, czy faktycznie Skarżący sprawuje opiekę nad córką, a także zważywszy na szczególne okoliczności sprawy, wnikliwie uzasadni zajęte w sprawie stanowisko w zakresie uzasadnienia faktycznego i prawnego, zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: www.orzeczenia.nsa.qov.pl.
Informacje o sprawie
- Data wpływu
- 23 kwietnia 2026
- Symbol z opisem
- 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
- Hasła tematyczne
- Pomoc społeczna
- Skarżony organ
- Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
- Sędziowie
- Beata Kalaga-Gajewska /sprawozdawca/ Rafał Wolnik Wojciech Gapiński /przewodniczący/
Powołane przepisy
- Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
art. 145 par. 1 pkt 1 lit.a · Dz.U. 2026 poz. 143
- Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
art. 4 ust. 1 · Dz.U. 2026 poz. 143
Powiązane dokumenty
Sygnatura: II SA/Łd 633/26 · 22 października 2026
Wyrok WSA w Łodzi z 22 października 2026 r., II SA/Łd 633/26
Sygnatura: II SA/Gl 797/26 · 22 października 2026
Wyrok WSA w Gliwicach z 22 października 2026 r., II SA/Gl 797/26
Sygnatura: IV SA/Wr 315/26 · 22 października 2026
Wyrok WSA we Wrocławiu z 22 października 2026 r., IV SA/Wr 315/26
Źródło urzędowe: Naczelny Sąd Administracyjny