II SA/Gl 267/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 sierpnia 2026 r. sprawy ze skargi I. G. (G.) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 grudnia 2025 r. nr 010070/680/4948268/2024; 477252771 w przedmiocie świadczenia wychowawczego oddala skargę.

Decyzją z dnia 17 lipca 2024 r. nr 010070/680/4948268/2024, [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił obecnie skarżącemu I. G. przyznania na córkę E. G. świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Jako powód odmowy organ wskazał okoliczność, że skarżący nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. Zgodnie bowiem w orzeczeniem Sądu z dnia [...]r. sygn. [...] piecza nad dziećmi została powierzona ich matce Skarżący nie zgodził z odmowną decyzją organu I instancji i wniósł od niej odwołanie, domagając się jej uchylenia i przyznania wnioskowanego świadczenia. Podniósł w nim, że sprawuje faktyczną opieką nad dziećmi, ponosi wydatki związane z zaspokajaniem potrzeb ich potrzeb życiowych, dzieci mieszkają w domu rodzinnym, zaś ich matka się wyprowadziła do mieszkania. Wskazał, że dziecko spędza z nim bardzo dużo czasu tj. całe środy i czwartki cotygodniowo, co drugi weekend od piątku do niedzieli, a także połowę dni świątecznych i ferii zimowych, w wakacje dziecko spędza 37 dni pod opieką skarżącego, a 36 dni – pod opieką matki. Decyzją z 16 grudnia 2025 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy powyższą decyzję ZUS. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z postanowieniem Sądu [...] w K. [...] Wydział [...] [...] w K. z dnia [...] r. udzielono zabezpieczenia pieczy nad małoletnim dzieckiem stron matce dziecka. Tym samym skarżący nie spełnia warunków do przyznania świadczenia określonych w art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust 2a oraz art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w okresie od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Organ odwoławczy wyjaśnił także, że wniosek o świadczenie wychowawcze zgłosili oboje rodzice, tj. skarżący w dniu 19 czerwca 2024 r. oraz matka dziecka w dniu 25 czerwca 2024 r. Organ wyjaśnił jednocześnie, że dla celów przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko rodziców żyjących w rozłączeniu, w celu ustalenia, który z wnioskujących rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyjmuje ustalenia wynikające z orzeczenia sądu, które jest wiążące dla wszystkich podmiotów biorących udział w postępowaniu o świadczenie wychowawcze. Orzeczenie sądu należy uwzględnić w postępowaniu o świadczenia dla rodzin w sytuacji, gdy o świadczenie ubiegają się obydwoje rodzice na to samo dziecko. W skardze na powyższą decyzję skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że istnienie postanowienia o zabezpieczeniu pieczy przy matce automatycznie wyklucza fakt sprawowania opieki przez ojca, podczas gdy przepis ten nakazuje badanie, kto faktycznie sprawuje opiekę. Ponadto zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, a to art. 7 w zw. z art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez: a) dowolną ocenę materiału dowodowego polegającą na zignorowaniu szczegółowych wyjaśnień skarżącego z dnia 13 lipca 2024 r., w których wykazano, że dziecko spędza u ojca porównywalną liczbę dni co u matki (np. w wakacje 2024 r, 37 dni u ojca vs 36 dni u matki). b) zaniechanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na formalnym brzmieniu postanowienia o zabezpieczeniu, z pominięciem dowodów na realnie sprawowaną opiekę równoczesną. W związku z podniesionymi zarzutami skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. W uzasadnieniu skargi skarżący zaakcentował, że sam fakt wydania postanowienia o zabezpieczeniu nie zmienia rzeczywistego sposobu sprawowania opieki, który ma charakter równoczesny. Dziecko zamieszkuje zarówno u skarżącego, jak i u matki. W domu skarżącego posiada swój pokój, ubrania i rzeczy osobiste. W sprawie pominięto realne zaangażowanie obojga rodziców. Dodatkowo skarżący podniósł zarzut przewlekłości postępowania. Odwołanie od decyzji z czerwca 2025 r. złożył 31 lipca 2024 r., natomiast decyzja II instancji została wydana dopiero 16 grudnia 2025 r. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Przedmiot kontroli Sądu stanowi decyzja Prezesa ZUS z dnia 16 grudnia 2025 r. utrzymująca w mocy decyzję ZUS z dnia 17 lipca 2024 r. o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego na córkę na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Materialnoprawną podstawę dla wydania przedmiotowych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie: tj. Dz. U. z 2026 r. poz. 508 ze zm. - dalej: "u.p.p."). W myśl art. 4 ust. 1 u.p.p. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Z kolei zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p. świadczenie wychowawcze przysługuje m.in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a u.p.p. Ustawodawca w art. 22 u.p.p. rozwiązał również kwestię, gdy do świadczenia uprawniona jest więcej niż jedna osoba. Przepis ten stanowi, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. W realiach rozpoznawanej sprawy organ przyjął stanowisko o sprawowaniu opieki nad dzieckiem przez matkę w oparciu o orzeczenie sądu powszechnego. Nie oparł się o kryterium kolejności, w której rodzice dziecka złożyli wniosek o świadczenie. W orzecznictwie sądów administracyjnych za ugruntowany należy uznać pogląd wykluczający opieranie się wyłącznie na treści orzeczenia sądu powszechnego. Jednak motywem przewodnim takiego stanowiska, jest dążenie do uniknięcia sytuacji, w której w oparciu o orzeczenie sądu, w przypadku zbiegu wniosków, świadczenie zostałoby przyznane rodzicowi, który choć legitymuje się orzeczeniem sądu powszechnego to jednak wbrew temu orzeczeniu w ogóle nie sprawuje opieki nad dzieckiem. W takiej sytuacji nie można oprzeć się automatycznie na treści orzeczenia sądu powszechnego, a twierdzenia dotyczące braku sprawowania opieki przez rodzica legitymującego się tym orzeczeniem wymagają przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, w tym zwykle przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i stosownej weryfikacji. W realiach rozpoznawanej sprawy taka sytuacja jednak nie zachodzi. Wedle twierdzeń samego skarżącego podniesionych najpierw w odwołaniu, a potem w skardze nie sprawuje on wyłącznej opieki na dzieckiem. Skarżący konsekwentnie wskazuje bowiem, że dziecko spędza z nim całe środy i czwartki cotygodniowo, co drugi weekend od piątku do niedzieli, a także połowę dni świątecznych i ferii zimowych, w wakacje dziecko spędza 37 dni pod opieką skarżącego, a 36 dni – pod opieką matki. Nie zaprzecza przy tym skarżący, że resztę dni dziecko spędza przy matce. Co prawda akcentuje, że wyprowadziła się ona z domu skarżącego (w tle toczy się sprawa rozwodowa). Dziecko jest zaś emocjonalnie związane właśnie z domem skarżącego. Jednak te ostatnie względy nie niweczą, zdaniem Sądu, faktu sprawowania opieki przez matkę dziecka, skoro przebywa ono także w miejscu jej nowego zamieszkania. W rezultacie w realiach rozpoznawanej w odniesieniu sprawy zachodzi sytuacja, w której czynności faktyczne związane z opieką sprawowane są przez obojga rodziców, nie mieszkających ze sobą. Matka dziecka legitymuje się postanowieniem Sądu [...] w K. [...] Wydział [...] z dnia [...] r. sygn. akt [...], zgodnie z którym na czas toczącego się postępowania o rozwód powierzono jej pieczę nad dziećmi stron tj. nad córką i synem. Jednocześnie w pkt 2 oddalono wniosek skarżącego o udzielenie mu zabezpieczenia nad małoletnimi dziećmi stron. Wedle wyjaśnień skarżącego złożonych na rozprawie przed tutejszym Sądem (w dniu 26 sierpnia 2026 r.) postanowienie Sądu [...] nie zostało uchylone. W takim stanie rzeczy pierwszeństwo do świadczenia wychowawczego należało matce dziecka, gdyż nie tylko legitymuje się ona orzeczeniem o powierzeniu pieczy ale pieczę tę sprawuje. Okoliczność, że w określone dni dziecko przebywa u ojca w realiach rozpoznawanej sprawy, zdaniem Sądu, nic w tym zakresie nie zmienia. Taka sytuacja, nie może być bowiem zakwalifikowana jako sprawowanie opieki równocześnie przez oboje rodziców, o którym mowa w art. 22 u.p.p. Na przeszkodzie stoi tutaj wskazane powyżej postanowienie Sądu w połączeniu z faktem, że jest ono realizowane przez matkę dziecka, a przebywanie dziecka w niektóre dni u ojca takiej realizacji nie niweczy. Nie zaistniały więc podstawy do tego, aby wobec zbiegu wniosków o przyznanie świadczenia zastosować zasadę przyznania świadczenia temu z rodziców, który pierwszy złożył wniosek. W realiach rozpoznawanej spraw nie było również podstaw do tego, aby przyjąć, że dziecko znajduje się pod opieką naprzemienną obojga rodziców, a co za tym idzie - nie było podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy. Taka opieka musi wynikać z orzeczenia sądu. W przypadku skarżącego takim orzeczeniem mógłby być wyrok sądu powszechnego, ustanawiający opiekę naprzemienną. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 lipca 2023 r. w sprawie o sygn. akt I OSK 1161/21: "Do orzekania w sprawach wykonywania władzy rodzicielskiej uprawnione są sądy powszechne, zatem stwierdzenie, że dziecko pozostaje w opiece naprzemiennej właśnie zgodnie z orzeczeniem sądu, oznacza orzeczenie sądu powszechnego. Rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej rozwodzących się rodziców lub z innych powodów żyjących w rozłączeniu w postaci ustanowienia opieki naprzemiennej jest rozwiązaniem, które mieści się aktualnie w dyspozycjach art. 58 § 1 i 1a oraz art. 107 § 2 k.r.o. Forma opieki naprzemiennej jest możliwa do ustalenia także w porozumieniu o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej (planie wychowawczym), przedkładanym i zaaprobowanym przez sąd oraz w ugodzie zawartej przed sądem (por. wyrok NSA z 29 września 2021 r., I OSK 4362/18)". Jednak w realiach rozpoznawanej sprawy brak jest jakiegokolwiek orzeczenia w kwestii opieki naprzemiennej. Brak też wskazanego powyżej planu wychowawczego, czy ugody zawartej przed sądem. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 8 listopada 2021 r., sygn. akt I OPS 1/21, odmówił podjęcia uchwały na pytanie "Czy w świetle art. 5 ust. 2a ustawy, w przypadku opieki naprzemiennej nad dzieckiem, warunkiem przyznania świadczenia wychowawczego rodzicowi jest orzeczenie sądu rodzinnego o opiece naprzemiennej czy też wystarczające jest ustalenie faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem w porównywalnych i powtarzających się okresach?". W uzasadnieniu NSA wskazał, że przyjmując, iż zarysowana linia orzecznicza opiera się o dwa stanowiska - w pierwszym przypadku koniecznym jest orzeczenie o opiece naprzemiennej (element konieczny), natomiast w drugim elementem wystarczającym jest stan faktyczny polegający na naprzemiennym wykonywaniu tej czynności. Druga z koncepcji pozwala założyć, że przesłanka opieki naprzemiennej byłaby ustalana mimo braku wyraźnych rozstrzygnięć sądu powszechnego w przedmiocie tej opieki, w sytuacji milczenia sądu w tej sprawie, czy wręcz braku jakichkolwiek orzeczeń. NSA podał, że wnioskodawca pytania nie dostarczył przykładów sądów administracyjnych, w których wyrażone byłoby stanowisko odpowiadające twierdzeniu, że jeżeli rozwiedzeni rodzice, żyjący w separacji lub rozłączeniu, w równym zakresie sprawują faktyczną opiekę nad dzieckiem, to uznanie faktu sprawowania opieki naprzemiennej nie musi wynikać z orzeczenia sądu lub ugody mającej moc wyroku sądowego, ale może podlegać interpretacji organu i sądu administracyjnego. Tym samym Naczelny Sąd Administracyjny uznał jednoznacznie, że fakt ustanowienia opieki naprzemiennej obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu musi wynikać z orzeczenia sądu, aby wywołać określony w tym przepisie skutek prawny. Pojęcie to, wynikającej z przepisów ustawy, ma bowiem charakter szczególny oraz powinno być interpretowane ściśle i zawężająco. Nie jest zatem uprawnione badanie przez organy administracji publicznej, w jakim stosunku do siebie pozostaje czas spędzony przez dzieci z ojcem i z matką. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd i przyjmuje go za własny. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.