II SA/Gl 207/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 czerwca 2026 r. sprawy ze skargi A.C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 grudnia 2025 r. nr 010070/680/4591141/2025 [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ja decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 lipca 2025 r. nr [...].

Decyzją z dnia 17 lipca 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej: "ZUS"), znak sprawy 010070/680/4591141/2025, w postępowaniu nr [...] , działając na podstawie ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 508 dalej: u.p.p.), orzekając wobec A. C. (dalej: skarżący), po rozpatrzeniu wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r., odmówił prawa do tego świadczenia. W decyzji wskazano, że świadczenie nie może zostać przyznane skarżącemu, bowiem na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r. sygn. akt [...] nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. Skarżący złożył odwołanie do Prezesa ZUS, w którym nie zgadzał się z rozstrzygnięciem. Podano m. in., że córka od dnia 26 kwietnia 2025 r. zmieniła miejsce zamieszkania i zamieszkuje z ojcem, który przejął całkowitą opiekę i koszty związane z wychowaniem dziecka niezależnie od zapisów wyroku Sądu Okręgowego w K. sygn. akt [...]. W dniu 31 grudnia 2025 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1691, dalej - k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania, decyzją nr postępowania jw., orzekł o uchyleniu w części zaskarżonej decyzji i przyznaniu skarżącemu świadczenia wychowawczego na dziecko P. C. na okres od 1 stycznia 2026 r. do 31 maja 2026 r. W uzasadnieniu podano, że skarżący złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. Wcześniej wniosek taki złożyła matka dziecka, która informacją z dnia 5 marca 2025 r. została powiadomiona o przyznaniu świadczenia. W związku z powyższym doszło doz biegu prawa osób uprawnionych do ubiegana się o prawo do świadczenia wychowawczego. Następnie Prezes ZUS podniósł, że skarżący na wezwanie organu I instancji poinformował, że od kwietnia 2025 r. córka zamieszkuje z nim i w najbliższym czasie wystąpi do Sądu o zmianę miejsca zamieszkania dziecka przez sąd. Organ wskazał, że matka dziecka również udzieliła odpowiedzi na wezwanie ZUS, w której oświadczyła, że jest prawnym opiekunem dziecka i że dziecko nie powróciło do domu po kontaktach ustanowionych przez Sąd. Dalej Prezes ZUS podniósł, że w związku z podjętą w ramach postępowania odwoławczego analizą akt sprawy wezwał matkę dziecka o uzupełnienie akt o dodatkową dokumentację odnośnie kontaktów ojca z córką, zaś matka 22 grudnia 2025 r. złożyła wniosek o wstrzymanie świadczenia od 1 stycznia 2026 r. Biorąc pod uwagę uzyskane w toku postępowania odwoławczego ustalenia, Prezes ZUS stwierdził, że opieka nad dzieckiem jest sprawowana przez matkę i ojca dziecka z zaznaczeniem że miejscem zamieszkania dziecka Sąd w ramach wyroku z dnia [...] r. ustanowił przy matce. Mając powyższe na względzie ZUS zastosował się do zapisu art. 22 ww. ustawy w związku z art. 4 ust. 2 ustawy pozostawiając prawo i wypłaty do świadczenia wychowawczego na dziecko matce. Według powyższych informacji Prezes ZUS stwierdził, że odwołanie nie może zostać uwzględnione w całości ponieważ przed wycofaniem przez W. C. wniosku w sprawie była inna osoba uprawniona do świadczenia od początku okresu świadczeniowego 2025/2026. Jednak od stycznia 2026 r. nie zachodzi zbieg prawa dwóch osób uprawnionych i możliwym było przyznać skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego. Na decyzję Prezesa ZUS z dnia 31 grudnia 2025 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wywiódł A. C. domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji w całości i przyznania świadczenia wychowawczego co najmniej od 1 czerwca 2025 r. Skarżący argumentował, że dowodem w niniejszej sprawie jest wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] r. sygn. akt [...] uchylający jego obowiązek alimentacyjny wobec córki P. od maja 2025 r. Jednocześnie skarżący powołał się na protokół ugody z dnia [...] r. sygn. akt [...] w sprawie zmiany wyroku rozwodowego, którego treść zawiera zapis, że miejsce zamieszkania do czasu zakończenia postępowania będzie każdorazowe miejsce zamieszkania ojca małoletniej. Ponadto skarżący podniósł, że nie może się zgodzić z uzasadnieniem decyzji z dnia 31 grudnia 2025 r., ponieważ ZUS błędnie zinterpretował przepisy ustawy i nie ustalił kto sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Dodał, że matka od maja 2025 r. nie sprawowała opieki nad małoletnią uzyskując świadczenie wychowawcze oraz alimenty, a pieniądze w żaden sposób nie zostały przekazane na rzecz dziecka. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143, dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Podstawę materialnoprawną wydanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W myśl art. 4 ust. 1 u.p.p. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Z kolei zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p. świadczenie wychowawcze przysługuje m. in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a u.p.p. Ustawodawca w art. 22 u.p.p. rozwiązał również kwestię, gdy do świadczenia uprawniona jest więcej niż jedna osoba. Przepis ten stanowi, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Z przywołanych regulacji wynika, że przesłanką przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest przy tym rozumiane jako fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica, który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i faktycznie ponosi koszty utrzymania dziecka. O prawie do świadczenia wychowawczego, poza przypadkiem opieki naprzemiennej, decyduje przesłanka o charakterze faktycznym. Świadczy to o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego. Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności kontrolowanej sprawy należy wskazać, że organ II instancji dokonał błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. uznając, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka przez z matką dziecka wynika wyłącznie z wyroku sądu powszechnego. Organ odwoławczy, wskazując na wyrok sądu powszechnego, przyjął, że dziecko którego dotyczy wniosek, zamieszkiwało z matką, która sprawuje nad nim wyłączną opiekę. W szczególności organ pominął, że od kwietnia 2025 r. małoletnia faktycznie zamieszkiwała wraz z ojcem, który sprawował nad nią bieżącą, codzienną opiekę i wykonywał obowiązki rodzicielskie. Okoliczność ta znalazła potwierdzenie w protokole ugody z 16 października 2025 r. na czas trwania postępowania o zmianę wyroku rozwodowego, a następnie w ugodzie z 5 grudnia 2025 r. na mocy której strony ustaliły, że miejscem zamieszkania dziecka jest każdorazowe miejsce zamieszkania ojca. Dodatkowo wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] r. sygn. akt [...] (wydanym już po dacie zaskarżonej decyzji) uchylono obowiązek alimentacyjny skarżącego wobec córki od dnia 1 maja 2025 r., co również stanowiło konsekwencję ustalenia, że dziecko pozostaje na jego utrzymaniu i pod stałą pieczą. Biorąc powyższe pod uwagę stwierdzić należy, że organ odwoławczy nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego i nie zweryfikował, gdzie faktycznie przebywa dziecko i kto się nim opiekuje. Należy podkreślić, że za błędną należy uznać wykładnię art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 u.p.p.w.d. uznającą, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania, utrzymywania dziecka i sprawowania nad nim faktycznej opieki wynika wyłącznie z orzeczeń sądowych dotyczących wykonywania pieczy i władzy rodzicielskiej, a nie jest związana z rzeczywistym zamieszkiwaniem i sprawowaniem opieki nad dzieckiem (por. wyroki WSA: w Gdańsku z 13 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 186/24 oraz WSA w Łodzi z 5 lutego 2025 r., sygn. akt II SA/Łd 867/24, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Wskutek dokonania błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. oraz braku ustalenia miejsca zamieszkania córki skarżącego w spornym okresie, a w rezultacie naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, organ przedwcześnie uznał, że skarżącemu przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego od 1 stycznia 2026 r. do 31 maja 2026 r., a nie jak wnosił skarżący od 1 czerwca 2025 r. naruszając tym samym przepisy postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga, że obowiązkiem organów administracji publicznej jest zgodnie z art. 7 k.p.a. podejmowanie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. W myśl art. 8 k.p.a. organy powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Art. 80 k.p.a. stanowi natomiast, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Sytuacja taka powinna mieć miejsce szczególnie w sytuacji, gdy o świadczenie, na ten sam okres, występują (jak w kontrolowanej sprawie) osoby, z których każda z osobna wskazuje siebie jako osobę sprawującą faktyczną opiekę nad dzieckiem. W takiej sytuacji podstawowym i pierwszym zadaniem organu jest ustalenie, czy faktyczna opieka nad dzieckiem jest sprawowana przez oboje wnioskodawców. Jeżeli zaś istnieją w tym zakresie jakiekolwiek wątpliwości, organ powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, w tym także może zwrócić się do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Dotyczy to również sytuacji, gdy konkurujący wnioskodawca złoży wniosek już po przyznaniu świadczenia innemu wnioskodawcy i pojawi się wątpliwość co do sprawowania opieki nad dzieckiem przez rodzica otrzymującego świadczenie (zob. J. Gałązka-Marek [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, art. 22). W kontrolowanej sprawie organy zaniechały takich działań. Wskazane uchybienia w zakresie postępowania wyjaśniającego mają istotny wpływ na wynik sprawy. Ustalenie wskazanych okoliczności faktycznych przesądza bowiem o tym, czy skarżącemu przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego we wnioskowanym przez niego okresie. Jak już bowiem wcześnie wskazano opieka, powinna obejmować rzeczywiste przebywanie i zamieszkiwanie z dzieckiem. Wspólne zamieszkiwanie natomiast, co do zasady, wiąże się z faktycznie sprawowaną opieką nad dzieckiem. Sytuacja w której oboje rodzice składają wniosek o przyznanie świadczenia, obliguje organ do przeprowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność tego, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Dopiero ustalenie, że opieka jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców, daje organowi podstawę do stwierdzenia, że świadczenie powinno być wypłacone temu z rodziców, który jako pierwszy złożył wniosek. Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania wyrażone w wyroku i weźmie pod uwagę okoliczności dotyczące konieczności poszerzenia materiału dowodowego i dokonania jego prawidłowej oceny z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska. Obowiązkiem organu w pierwszej kolejności będzie zatem ustalenie od kiedy ojciec sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, a następnie prawidłowe rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na córkę z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska. Mając powyższe na uwadze Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. orzekł jak sentencji wyroku.