II SA/Gl 1741/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 lutego 2024 r. sprawy ze skargi A. J. (J.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 30 sierpnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2289/2023/16824 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Wnioskiem z 4 lipca 2023 r. A. J. (strona, skarżący) zwrócił się do Wójta Gminy M. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad żoną E. J. Z załączonego do wniosku orzeczenia wynika, że żona skarżącego zaliczona została do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Decyzją z 4 lipca 2023 r. wydaną m.in. na podstawie art. 17, art. 20, art. 23, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej w skrócie "u.ś.r.") organ I instancji odmówił przyznania stronie wnioskowanego świadczenia. Wskazując na ustalenia poczynione w trakcie wywiadu środowiskowego organ I instancji uznał, że skarżący jest w stanie podjąć zatrudnienie chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, gdyż jego żona wszystkie potrzeby życiowe i społeczne wykonuje samodzielnie. Ponadto nie jest ona osobą obłożnie chorą i nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy drugiej osoby w codziennym funkcjonowaniu. Organ zwrócił przy tym uwagę na fakt, że podczas wizyty pracownika socjalnego w domu skarżącego jego żona była nieobecna, gdyż według informacji skarżącego zawiózł on żonę do szpitala w R. na kontrolną wizytę lekarską i czekał na informację, kiedy ma żonę odebrać. Według organu zakres opieki, jaką skarżący sprawuje nad żoną, nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia, ponieważ przy odpowiedniej organizacji pracy, wcześniejszym przygotowaniu posiłków, leków oraz po zrobieniu zakupów skarżący mógłby podjąć zatrudnienie choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ponadto w ocenie organu nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności. Organ wskazał przy tym, że według treści wywiadu środowiskowego skarżący nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na to, że uległ wpadkowi, a jego aktywność zawodowa trwała do 2005 r. Z kolei żona skarżącego jest niepełnosprawna dopiero od [...] 2021 r. Wynika stąd, że to nie choroba żony była powodem rezygnacji przez skarżącego z zatrudnienia. Organ wskazał także na art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. i wynikającą stąd przeszkodę do przyznania świadczenia ze względu na datę powstania niepełnosprawności. Od powyższej decyzji skarżący, działając przez fachowego pełnomocnika wniósł odwołanie, zarzucając błąd ustaleń faktycznych i nierzetelność przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. W związku z podniesionymi zarzutami skarżący domagał się "uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania". W ramach ponownego rozpoznawania sprawy wniósł o ponowne przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Do odwołania załączył dokumentację medyczną żony skarżącego celem wykazania jej stanu zdrowia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z 30 sierpnia 2023 r. utrzymało jednak w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium nakreśliło najpierw przebieg dotychczasowego postępowania. Następnie przedstawiło i omówiło podstawę normatywną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. Kolegium krytycznie odniosło się do stanowiska organu I instancji, w zakresie w jakim odmowa został oparta o art. 17 ust. 1b u.ś.r. i stwierdziło, że przepisy ten nie dawał podstaw do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Jednocześnie Kolegium stwierdziło, że skarżącemu należało odmówić przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia ze względu na niewystraczający zakres opieki, który został ustalony w trakcie przeprowadzonego przez organ I instancji wywiadu środowiskowego. Według Kolegium skarżący nie sprawuje nad niepełnosprawną żoną stałej i całodobowej opieki, zgromadzone dowody nie wskazują na to, by zakres tej opieki uniemożliwiał podjęcie zatrudnienia chociażby w wymiarze części etatu. Pomoc udzielana przez skarżącego żonie polega na przygotowywaniu posiłków, robieniu zakupów, prowadzeniu gospodarstwa domowego, gotowaniu, praniu, podawaniu leków. Wszystkie zaś te czynności nie przekraczają zwykłego zakresu opieki osoby bliskiej nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Ponadto niemal każdą z tych czynności skarżący może wykonywać na własną rzecz. Organ podkreślił przy tym, że nie podważa faktu niepełnosprawności żony skarżącego oraz jej stanu zdrowia. Kolegium podkreśliło, że dało wiarę wnioskom płynącym z wywiadu środowiskowego ponieważ są one zbieżne z pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, w tym z oświadczeniami strony. Za chybione zaś Kolegium uznało zarzut odwołania, dotyczący błędu w ustalaniach faktycznych oraz nierzetelności wywiadu środowiskowego. W skardze na powyższą decyzję strona zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. poprzez uznanie, że: a. skarżący nie sprawuje stałej opieki nad żoną, a jego opieka ogranicza się do przygotowywania posiłków, zapewnianiu transportu na wizyty lekarskie, podawaniu leków oraz prowadzeniu gospodarstwa domowego, podczas gdy żona skarżącego wymaga stałej opieki polegającej m. in. na pomocy w każdej czynności życia codziennego, pomocy przy wstawaniu oraz poruszaniu się, zaprowadzenia do toalety, przygotowania każdego posiłku, każdorazowego transportu na wizyty lekarskie itd., ponieważ żona skarżącego nie jest w stanie wykonywać praktycznie żadnej czynności samodzielnie; b. skarżący podczas wizyty jego żony w Szpitalu [...] w R. zapewnił jej jedynie transport, podczas gdy przedmiotowa wizyta miała charakter długotrwały, skarżący odwiózł żonę do szpitala, gdzie pozostawała pod stałą opieką personelu szpitala, a w domu był obecny, bowiem żona przez wiele godzin miała badania, a po ich zakończeniu pozostawał w gotowości do jej odbioru po uzyskaniu informacji o zakończeniu badań; c. skarżący nie był w stanie podać liczby godzin sprawowania opieki nad żoną, podczas gdy skarżący wyjaśnił osobie przeprowadzającej wywiad, że żona wymaga opieki całodobowej; d. skarżący jest w stanie podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, co jest stwierdzeniem niezgodnym z zasadami doświadczenia życiowego, bowiem jego żona wymaga opieki całodobowej, co wynika wprost z orzeczenia o niepełnosprawności; e. skarżący był aktywny zawodowo do 2005 roku, kiedy uległ wypadkowi w pracy w [...], podczas gdy od 2020 roku, tj. od powrotu z [...] był zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna poszukująca pracy - od dnia rejestracji skarżący nie otrzymał żadnej oferty pracy; f. skarżący od 2005 roku nie był osobą aktywną zawodowo i pozostaje bierny w poszukiwaniu pracy do teraz, podczas gdy na skutek jego wypadku w 2005 roku otrzymał wysokie odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy od ubezpieczyciela w [...], które to odszkodowanie było wykorzystywane do bieżącego utrzymania skarżącego i jego żony, a gdy środki z tego tytułu wyczerpały się, skarżący zarejestrował się jako bezrobotny w Urzędzie Pracy i poszukiwał zatrudnienia w celu utrzymania rodziny; g. brak jest związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją skarżącego z pracy zarobkowej, podczas gdy w celu konieczności sprawowania całodobowej opieki nad żoną skarżący nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, nawet gdy otrzyma ofertę z Urzędu Pracy; co w konsekwencji doprowadziło organ I i II instancji do błędnego przekonania, że żona skarżącego nie wymaga opieki całodobowej oraz, że skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia w celu opieki nad żoną. W skardze zarzucono ponadto przyjęcie za podstawę wydanej decyzji nierzetelnego wywiadu środowiskowego, który zawiera szereg nieprawdziwych i niepełnych danych o sytuacji rodzinnej skarżącego, co doprowadziło w konsekwencji do błędów w ustaleniu stanu faktycznego. W skardze zawarto także zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego wykładnię w sposób niezgodny z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku, K 38/13,(Dz.U.z2014r.poz.1443), a w konsekwencji niezgodnie z treścią art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co doprowadziło do wydania decyzji odmownej w sprawie, w której kryterium określone w art. 17 ust. 1b ustawy, a dotyczące chwili powstania niepełnosprawności, nie może być zastosowane. Wobec powyższego, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji oraz o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. W ramach ponownego rozpoznawania sprawy przez organ I instancji, wniósł o ponowne przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że żona skarżącego wymaga stałej opieki polegającej m. in. na pomocy w każdej czynności życia codziennego, pomocy przy wstawaniu oraz poruszaniu się, zaprowadzenia do toalety, przygotowania każdego posiłku, każdorazowego transportu na wizyty lekarskie itd., ponieważ żona skarżącego nie jest w stanie wykonywać praktycznie żadnej czynności samodzielnie. Żona skarżącego wymaga stałej, całodobowej opieki i pomocy, dlatego z punktu widzenia zasad doświadczenia życiowego oczywistym jest, że skarżący nie może podjąć pracy zarobkowej i zmuszony jest do zrezygnowania z niej. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Ponadto Kolegium wniosło o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej w skrócie "u.ś.r."). Jak stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W realiach rozpoznawanej sprawy nie stanowi przedmiotu sporu to, że żona skarżącego została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Jednak zdaniem Sądu, zważywszy na pozostałe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, Kolegium słusznie oceniło, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu wnioskowanego przez niego świadczenia. Należy zaakcentować, że zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowiskiem zasadnym jest badanie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jako jednej z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (przykładowo wyrok NSA z 16 kwietnia 2021r., sygn. I OSK 2859/20, wyroki WSA: w Gliwicach z 3 listopada 2022 r. sygn. II SA/Gl 1122/22, w Łodzi z 25 października 2022 r. sygn. II SA/Łd 308/22, w Gliwicach z 13 października 2022 r. sygn. II SA/Gl 1022/22 oraz II SA/Gl 961/22, w Gdańsku z 13 października 2022 r. sygn. III SA/Gd 252/22, w Szczecinie z 29 września 2022 r. sygn. II SA/Sz 692/22, w Łodzi z 27 września 2022 r. sygn. II SA/Łd 676/22, w Bydgoszczy z 27 września 2022 r. sygn. II SA/Bd 565/22, w Łodzi z 20 września 2022 r. II SA/Łd 626/22). W konsekwencji w każdym przypadku, gdy dana osoba ubiega się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, badać należy okoliczności faktyczne sprawy oraz istnienie związku przyczynowo - skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (wyrok NSA z 7 maja 2020r., sygn. I OSK 1049/19). W realiach rozpoznawanej sprawy Kolegium uznało, że zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną żoną nie wyklucza podjęcia przez skarżącego jakiegokolwiek zajęcia zarobkowego. Według organu odwoławczego strona nie zrezygnowała z zatrudnienia w związku z opieką nad żoną. Nie została więc spełniona przesłanka uregulowana w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W ocenie Sądu wskazane powyżej stanowisko Kolegium jest prawidłowe, a leżące u jego podstaw ustalenia faktyczne znajdują pełne oparcie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. Zwrócić w szczególności należy uwagę na zakres czynności, które już sam skarżący wskazał we swoim oświadczeniu z dnia 20 czerwca 2023 r., złożonym po uprzedzeniu o odpowiedzialności karnej grożącej za składanie fałszywych zeznań. Według tego oświadczenia opieka skarżącego nad żoną polega na: przygotowywaniu posiłków, transporcie na wizyty lekarskie, prowadzeniu gospodarstwa domowego, gotowaniu, praniu, podawaniu leków. Korespondują z nimi ustalenia poczynione w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 20 czerwca 2023 r. (karta 11 ). W treści utrwalonych w tym wywiadzie ustaleń wynika, że skarżący podał, iż żona nie jest osobą obłożnie chorą, leżącą. Wszystkie podstawowe potrzeby życiowe i społeczne wykonuje samodzielnie. Należą do nich między innymi: utrzymanie higieny osobistej, czynności pielęgnacyjne, komunikowanie się z otoczeniem (odbycie wizyty lekarskiej). Ponadto z treści wywiadu wynika, że skarżący nie był w stanie określić, jakie leki zażywa żona. Pod treścią wywiadu środowiskowego znajduje się podpis skarżącego wraz z oświadczeniem, że podane wyżej informacje są zgodne z prawdą. W ocenie Sądu przedstawione powyżej czynności nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania pracy zarobkowej. Czynności te da pogodzić się z zatrudnieniem. Są to typowe czynności podejmowane przez osoby pozostające w zatrudnieniu. W realiach rozpoznawanej sprawy czynności te mają charakter przede wszystkim wspierający żonę, która pomimo niekwestionowanych ciężkich schorzeń pozostaje osobą względnie samodzielną. Strona skarżąca kwestionuje ustalenia poczynione w trakcie wywiadu środowiskowego. Jednak w ocenie Sądu ustalenia te należy ocenić jako prawidłowe. Zaakcentować należy spójność pomiędzy ustaleniami wywiadu środowiskowego a własnoręcznym oświadczeniem skarżącego. Ponadto w odniesieniu do treści wywiadu środowiskowego skarżący złożył oświadczenie o jego zgodności z prawdą. W tym stanie rzeczy organy miały wystarczające podstawy do tego, aby treść protokołu, jak i samego oświadczenia, uznać za wiarygodną. Oceny tej nie mógł zmienić materiał dowodowy przedstawiony wraz ze skargą. Nie stanowi bowiem przedmiotu sporu to, jak ciężkim schorzeniem dotknięta jest żona skarżącego, lecz sporny jest zakres opieki jaką skarżący sprawuje względem swojej żony. Pod tym zaś względem załączone do skargi (a wcześniej do odwołania) dokumenty nic nie wniosły. Przed wszystkim zaś nie mogły podważyć ustaleń poczynionych przez organy, a odnoszących się do zakresu sprawowanej opieki. Na marginesie dodać należy, że w ocenie Sądu ani nieobecność żony skarżącego w domu, ani nawet okoliczności dotyczące rezygnacji przez skarżącego z zatrudnienia (w związku z wypadkiem, który miał miejsce w 2005 r.) choć zostały przywołane przez organy, to jednak nie miały znaczenia rozstrzygającego dla oceny zasadności wniosku o przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Kluczowe znaczenie, jak już wcześniej wskazano, miał zakres opieki. Skoro zaś w ocenie Sądu zakres ten został prawidłowo ustalony, to żaden z zarzutów skargi nie mógł odnieść skutków wobec ich bezzasadności. Zaakcentowania wymaga także i to, że świadczenie przyznawane na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu (wyrok NSA z dnia 7 maja 2020r., sygn. I OSK 1049/19). Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielanie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. (wyrok NSA z dnia 1 grudnia 2021r., sygn. I OSK 282/20). Świadczenie pielęgnacyjne, jako tego rodzaju forma wsparcia rodziny, nie jest jednak kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w tak dużym zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy (wyrok WSA w Gdańsku z dnia 25 kwietnia 2019r., sygn. III SA/Gd 135/19). Reasumując dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, że Kolegium prawidłowo ustaliło stan faktyczny sprawy, do którego zastosowało właściwe i właściwie rozumiane przepisy u.ś.r. i w ten sposób doszło do zasadnego wniosku o braku podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego. Z powyższych względów na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.; dalej p.p.s.a.) Sąd skargę oddalił. Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem Kolegium i brakiem żądania skarżącego reprezentowanego przez profesjonalnego pełnomocnika o skierowanie sprawy do rozpoznania na rozprawie. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.