II SA/Gl 1142/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi O. P. (P.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 14 czerwca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1190/2024/8933 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia 9 kwietnia 2024 r. nr [...], 2. umarza postępowanie administracyjne.

Zaskarżoną decyzją z dnia 14 czerwca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1190/2024/8933 wydaną po rozpatrzeniu odwołania O. P. (P.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia 9 kwietnia 2024 r. nr[...] ustalającą, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad S. P. (córka skarżącej) za okres od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. w łącznej kwocie 36.616,00 zł zostało nienależnie pobrane, a także zobowiązującą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 36.616,00 zł. W uzasadnieniu decyzji Kolegium podało, że decyzją Prezydenta Miasta K. z dnia 16 lutego 2024 r. nr [...] wydaną w trybie art. 145 k.p.a. uchylono decyzje nr [...] z dnia 28 czerwca 2022 r. oraz wszystkie decyzję zmieniające, a także odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej związku z koniecznością opieki nad córką skarżącej. Zaś decyzją z dnia z dnia 20 marca 2024 r. nr [...] Kolegium utrzymało w mocy powyższą decyzję organu I instancji, która została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W dniu 26 marca 2024 r. organ I instancji zawiadomił stronę o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie decyzją Prezydenta Miasta K. z dnia 9 kwietnia 2024 r. nr [...] ustalono, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad córką skarżącej za okres od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. w łącznej kwocie 36.616,00 zł zostało nienależnie pobrane, a także zobowiązano skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 36.616,00 zł. Jako uzasadnienie organ I instancji podał, że z uwagi na zatrudnienie skarżącej i jej przebywanie na urlopie wychowawczym do 31 października 2023 r., pobrała ona nienależnie świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wskazała, iż nie pobierała wynagrodzenia w okresie przebywania na urlopie wychowawczym, wobec czego uchylenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz zobowiązanie do zwrotu pobranego świadczenia należy uznać za niezasadne. Wniosła również o zawieszenie postępowania do czasu wydania prawomocnego wyroku w sprawie uchylenia decyzji przyznających jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium nie uwzględniło jednak odwołania i utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając zaś swoje rozstrzygnięcie Kolegium przypomniało najpierw, organ I instancji przyznał skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką, która na mocy orzeczenia Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. została zaliczona do osób niepełnosprawnych. W dniu 29 września 2023 r. do organu I instancji wpłynęło pismo skarżącej, w którym wskazała m.in., iż przebywa na urlopie bezpłatnym. W kontekście tej okoliczności Kolegium stwierdziło, że podziela ujednolicone stanowisko sądów administracyjnych, wedle którego w trakcie korzystania z urlopu wychowawczego trwa stosunek prawny będący podstawą zatrudnienia. Tym samym według Kolegium korzystanie z urlopu wychowawczego nie stanowi rezygnacji z zatrudnienia, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Kolegium odwołało się do definicji ustawowej "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" wskazując po pierwsze, na szerokie rozumienie tego pojęcia z punktu widzenia rodzajów stosunków prawnych, na podstawie których może nastąpić zatrudnienie, czy też może być wykonywana inna praca zarobkowa. Po drugie spełnienia tej definicji nie połączył z żadnym zakresem, czy to etatowym, czasowym, godzinowym, czy też zadaniowym, jak również spełnienie tej definicji jest niezależne nie tylko od wysokości uzyskiwanych dochodów, ale również od tego czy takie dochody w ogóle są uzyskiwane. W konsekwencji według Kolegium w obowiązującym stanie prawnym ustawodawca nie dopuszcza możliwości pozostawania opiekuna w jakimkolwiek stosunku zatrudnienia, czy stosunku prawnym dotyczącym innej pracy zarobkowej. Jednocześnie Kolegium zauważyło, że o nienależnie pobranym świadczeniu można mówić wówczas, gdy mamy do czynienia z rzeczywistym skorzystaniem z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje. Skarżąca zaś była pouczona, iż zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Pouczenie to zostało zawarte w decyzji Prezydenta Miasta z dnia 28 czerwca 2022 r. nr [...] a także w kolejnych decyzjach zmieniających. Wobec tego według Kolegium skarżąca nie spełniła warunku rezygnacji z zatrudnienia który jest niezbędny dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a zatem w okresie od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. pobrała nienależnie przedmiotowe świadczenie. W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła, naruszenie przepisów prawa materialnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w tym art. 17 ust. 1 in fine ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 658) poprzez błędną ocenę przesłanki "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" w sytuacji, gdy skarżąca przebywała na urlopie bezpłatnym, co nie powinno stanowić automatycznego uznania, iż skarżąca nie jest uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i powinna zostać zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, Ponadto w skardze zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w tym art. 7a k.p.a. poprzez nierozstrzygnięcie wątpliwości prawnych na korzyść strony w przypadku, gdy wydana decyzja dotyczyła odebrania skarżącej uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego i zobowiązania skarżącej do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego. W związku z podniesionymi zarzutami skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, a ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumenty podniesione w zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentacje przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Ponadto jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie, a to wobec mającego istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Istota sporu sprowadza się do kwestii, czy kwoty świadczenia pielęgnacyjnego pobrane przez skarżącą za okres od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. w łącznej kwocie 36.616,00 zł stanowią nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a co za tym idzie, czy skarżąca jest zobowiązana do ich zwrotu na zasadzie art. 30 ust. 1 tej ustawy. Co prawda organ odwoławczy cytując treść art. 30 ust. 2 wyróżnił graficznie pkt 4 tego przepisu, to jednak z treści uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że jako podstawę uznania świadczenia za nienależnie pobrane przyjęto pkt 1 tego przepisu. Na wstępie zauważyć przyjdzie, że w orzecznictwie zarówno tut. Sądu, jak i innych sądów administracyjnych, utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. m.in.: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 29 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 212/24 i powołane w nim dalsze orzeczenia; wyroki WSA w Gliwicach: z dnia 15 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1776/23 oraz z dnia 12 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 196/24). Ten aspekt oceny działania skarżącej był co prawda przedmiotem rozważań Kolegium. Organ odwoławczy zwrócił bowiem uwagę na fakt, że skarżącą pouczono o tym, że zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymanych świadczeń jest ona zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Według Kolegium pouczenie takie zostało zawarte w decyzji z dnia 28 czerwca 2022 r., przyznającej świadczenie pielęgnacyjne oraz w kolejnych decyzjach zmieniających. Zgodzić się przy tym należy z Kolegium, że faktycznie pouczenie o tej treści znajduje się we wskazanych przez ten organ decyzjach. Jednak wbrew stanowisku organu odwoławczego, a wcześniej organu I instancji, z treści tego pouczenia nie sposób wywodzić, że skarżąca w spornym okresie pobierała świadczenie pielęgnacyjne w złej wierze, czy też miała świadomość, że jej ono nie przysługuje. Kolegium swoją uwagę skoncentrowało na okoliczności przebywania przez skarżącą na urlopie wychowawczym. Chodzi o to, że skarżąca przed przyjazdem do Polski i przed przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego przebywała na terenie [...] na urlopie wychowawczym w związku z opieką nad córką, na którą przyznane zostało potem świadczenie pielęgnacyjne. Niesporne jest przy tym, że ten stan rzeczy trwał również w okresie, za który przyznano świadczenie pielęgnacyjne, następnie uznane za nienależnie pobrane w obecnie kontrolowanej decyzji Kolegium. W związku z tym koniecznym jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy rzeczywiście, w świetle wskazanych przez Kolegium pouczeń od skarżącej można było oczekiwać, że powinna informować organ o fakcie przebywania na wspomnianym urlopie. Odpowiadając na powyższe pytanie przyznać należy najpierw rację Kolegium, że w znajdującej zastosowanie w niniejszej sprawie regulacji prawnej zawartej w u.ś.r., a dotyczącej świadczenia pielęgnacyjnego, którego dotyczy spór w niniejszej sprawie, przebywanie na urlopie wychowawczym należało traktować jako okoliczność wykluczającą przyznanie tego świadczenia. Osoba przebywająca na takim urlopie pozostaje w zatrudnieniu. Jednak w ocenie Sądu skarżąca z pouczeń zawartych w decyzjach o przyznaniu i potem zmianach spornego świadczenia nie mogła się o tym dowiedzieć. We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (druk 124) w ramach pouczeń w pkt 2.1. lit j) zdefiniowano bowiem, że przez zatrudnienie rozumie się "wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy". Skoro zaś istotą urlopu wychowawczego jest zaniechanie - przez czas na jaki udzielono tego urlopu - wykonywania pracy, to zgodnie z podaną w pouczeniu definicją osoba korzystająca z urlopu wychowawczego nie pozostaje w zatrudnieniu. Tym samym polegając na treści tego pouczenia skarżąca nie miała obowiązku informować o tym, że na [...] przebywa na urlopie wychowawczym, skoro w związku z tym urlopem pracy na podstawie stosunku nie wykonuje. W konsekwencji dokonana przez organ odwoławczy ocena w zakresie prawidłowości i skuteczności wskazanych pouczeń jest wadliwa. Przypomnieć przyjdzie, że zgodnie z powołanym już art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Zatem prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 348/21). Nie ulega wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania oraz - co wymaga szczególnego zaakcentowania - o skutkach pobierania świadczenia w takich sytuacjach (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 113/24). Opisana sytuacja i jej skutki powodują jednocześnie, że dalsze procedowanie w przedmiocie nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego stało się bezprzedmiotowe. W obrocie prawnym pozostaje bowiem ostateczna decyzja, na mocy której skarżącej przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne (decyzja z dnia 28 czerwca 2022 r. nr [...] oraz decyzje zmieniające), co stanowi konsekwencję prawomocnego wyroku tutejszego Sądu z dnia 6 listopada 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 651/24. Zatem postępowanie wszczęte przez organ I instancji zawiadomieniem z dnia 26 marca 2024 r. w sprawie ustalenia i zobowiązania skarżącej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 maja 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. podlega umorzeniu. Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł jak w pkt 1 sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 p.p.s.a. oraz jak w pkt 2 sentencji na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl