II SA/Gd 22/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 18 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. D. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 9 marca 2017 r., sygn. akt II SA/Gd 22/17 w sprawie ze skargi M. D. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 29 listopada 2016 r., nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie.

Zaskarżonym postanowieniem, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej w skrócie jako "p.p.s.a."), referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia M. D. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Na podstawie złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawcy ustalono, że prowadzi on trzyosobowe gospodarstwo domowe z żoną i pełnoletnim synem. Rodzina utrzymuje się z dochodów: żony wnioskodawcy z tytułu umowy o pracę w kwocie 2.400 zł miesięcznie netto, dochodów jego syna z tytułu umowy zlecenie w wysokości około 2.000 zł miesięcznie netto oraz dochodów wnioskodawcy z emerytury w wysokości 2.800 zł miesięcznie netto i z tytułu umowy zlecenia w kwocie 1.600 zł miesięcznie netto. Razem zatem dochody w rodzinie wnioskodawcy kształtują się w skali miesiąca na poziomie 8.800 zł. Z wniosku wynika nadto, że skarżący posiada majątek w postaci: mieszkania (o powierzchni 45 m2), działki gruntowej o pow. 400 m2 o wartości 30.000 zł oraz samochodu osobowego, którego wartość wnioskodawca oszacował na kwotę 9.000 zł. Miesięczne koszty utrzymania i stałe wydatki wnioskodawca określił na 2.300 zł, w tym: czynsz – 1.000 zł, media – ok. 500 zł, internet i TV – 300 zł, prąd i gaz – około 300 zł co dwa miesiące. Jednocześnie wnioskodawca oświadczył, że jego syn pozostaje na utrzymaniu rodziców, gdyż ze swoich zarobków spłaca zadłużenie z tytułu kosztów i grzywien. Referendarz sądowy stwierdził, że analiza sytuacji majątkowej wnioskodawcy wskazuje, że może on uzyskać źródło finansowania swojej sprawy administracyjnej z własnych środków, bowiem wszyscy członkowie jego rodziny uzyskują stałe miesięczne dochody, których łączna kwota – w skali miesiąca - kształtuje się na poziomie około 8.800 zł. Wydatki rodziny z kolei są na poziomie około 2.300 zł, co oznacza, że na "życie" rodzinie pozostaje ponad 6.000 zł. Ponadto w majątku wnioskodawcy znajdują się dwie nieruchomości, tj. lokal mieszkalny oraz działka rolna (łąka), które to składniki można uczynić np. zabezpieczeniem pożyczki. Z tych względów referendarz uznał, że brak jest podstaw ku temu, by uwzględnić wniosek skarżącego, zwalniając go z kosztów niniejszego postępowania i przyznając radcę prawnego z urzędu. W dniu 27 marca 2017 r. M. D. wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 9 marca 2017 r. wskazując, że nie jest w stanie ponieść kosztów skargi w wymaganej wysokości bez uszczerbku koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Uzasadniając wniosek o ustanowienie pełnomocnika stwierdził, że nie jest w stanie samodzielnie radzić sobie przed Sądem i dochodzić sprawiedliwości na drodze sądowej. Rozpoznając wniesiony sprzeciw Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W myśl art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym, którego domaga się skarżący, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie zaś z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przytoczone wyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygniecie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie po stronie wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę kosztów sądowych a także przyznanej pomocy prawnej. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 p.p.s.a. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak-Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 r., sygn. akt II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z powyższego wywieść należy, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tych należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Należy przy tym podkreślić, że pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 stycznia 2016 r., sygn. akt I OZ 37/16; z dnia 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów sadowych. To od wnioskodawcy bowiem zależy, w jaki sposób gospodaruje swymi aktywami, w tym majątkiem nieruchomym, i czy podejmuje czynności w celu uzyskania z niego dochodów. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że sprzeciw nie zawiera uzasadnionych podstaw, a orzekający w sprawie referendarz sądowy właściwie ocenił sytuację majątkową wnioskodawcy uznając, że pozwala ona na uczynienie ze środków własnych strony źródła finansowania swojej sprawy sądowoadministracyjnej. Referendarz prawidłowo uznał, że majątek skarżącego, a także dochody osiągane przez niego i jego rodzinę, zestawione z wysokością ponoszonych wydatków, wykluczają możliwość przyznania mu prawa pomocy. Według oświadczenia strony, skarżący posiada lokal mieszkalny o powierzchni około 45 m2 i wartości około 300.000 zł, działkę rolną (łąkę) o powierzchni 400 m2 oraz samochód osobowy Alfa Romeo, rocznik 2005 o wartości 9.000 zł. Wprawdzie, jak oświadczył, nie posiada on żadnych oszczędności, jednakże - jak wynika z analizy uzyskiwanych przez wnioskodawcę i jego rodzinę dochodów oraz wysokości ponoszonych wydatków, w dyspozycji strony miesięcznie pozostaje znaczny zasób gotówki, a jednocześnie wnioskodawca nie wskazał, aby te środki przeznaczał na inne zobowiązania. Skarżący posiada zatem majątek, zarówno ruchomy jak i nieruchomy, który może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13 oraz z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 51/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym zakresie wskazać jeszcze raz należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych – o jakie ubiega się wnioskodawca - jest możliwe jedynie wyjątkowo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13, Baza Orzeczeń LEX nr 1345059). Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia w niniejszej sprawie, bowiem - jak wynika z powyższych ustaleń, zarówno wnioskodawca, jak i osoby wspólnie z nim gospodarujące, uzyskują stały comiesięczny dochód z zawartych umów o pracę, zlecenia oraz emerytury, mają zatem zapewnione środki na utrzymanie, zaś posiadany majątek ruchomy i nieruchomy może stanowić zabezpieczenie ewentualnych zobowiązań. Zgodzić się przy tym należy z poglądem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w uzasadnieniu postanowienia z dnia 19 listopada 2004 r. sygn. akt FZ 463/04 (niepubl.), że podmiot dysponujący majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wpisu, nie spełnia przesłanek udzielenia mu prawa pomocy zawartych w art. 246 § 2 p.p.s.a. W niniejszej sprawie na podstawie złożonego przez stronę oświadczenia ustalono, że łączne dochody wnioskodawcy i osób prowadzących z nim gospodarstwo domowe wynoszą 8.800 zł, zaś wydatki kształtują się na poziomie 2.300 zł. Nie ulega zatem wątpliwości, że kwota, która miesięcznie pozostaje w dyspozycji strony i jego rodziny, tj. około 6.000 zł, znacznie przewyższa wysokość wpisu sądowego, który w tej sprawie został ustalony w kwocie 500 zł. W tej sytuacji przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy oznaczałoby wzbogacenie majątku strony, co stoi w sprzeczności z celem tej instytucji, tj. umożliwienia dostępu do Sądu osobom w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej – bezrobotnym, samotnym, bez stałego źródła dochodów (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 6 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Kr 1970/14, Baza Orzeczeń LEX nr 1675989). Należy także dodać, że skarżący nie wykazał, aby ciążyły na nim takie zobowiązania, które uniemożliwiają mu przeznaczenie pozostałej kwoty dochodów na zabezpieczenie kosztów sądowych. W szczególności nie może stanowić przesłanki uzasadniającej przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy fakt, iż na utrzymaniu strony pozostaje pełnoletni syn, który jest zatrudniony na podstawie umowy zlecenia i osiąga własne dochody. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że wszelkie zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, nie mogą mieć charakteru priorytetowego przed kosztami sądowymi (por. m.in. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z Warszawie z dnia 13 stycznia 2017 r. sygn. akt V SA/Wa 3193/16 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponoszenie wydatków, których wysokości strona nie określiła, na rzecz pomocy synowi, stanowi natomiast prywatne zobowiązanie finansowe wnioskodawcy, które nie mieści się w kategorii niezbędnych dla utrzymania i tym samym nie może uzasadniać przerzucenia obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego wnioskodawcy na Skarb Państwa. Reasumując, zdaniem Sądu referendarz sądowy prawidłowo zbadał sytuację majątkową strony na dzień złożenia wniosku, zaś analiza ta doprowadziła do właściwych wniosków, że wnioskodawca posiada majątek, który może posłużyć jako źródło finansowania kosztów tej sprawy sądowoadministracyjnej, w tym również pomocy prawnej, bez potrzeby przenoszenia tego ciężaru na Skarb Państwa. Odnosząc się do treści złożonego sprzeciwu zaznaczyć należy, że subiektywne przekonanie strony, że ponoszone przez nią wydatki (zarówno niezbędne jak i dobrowolne), czy też brak oszczędności, nie pozwalają na pokrycie kosztów postępowania, nie może stanowić przesłanki przemawiającej za koniecznością zwolnienia skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, bowiem instytucja prawa pomocy nie przysługuje osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 21/15, Baza Orzeczeń LEX nr 1640412). Uwaga ta zachowuje aktualność również w odniesieniu do argumentacji w zakresie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, a opartej na subiektywnym przekonaniu strony o tym, że bez niego nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu. Zgodnie z art. 260 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza w sprawie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Orzeka przy tym jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.