II SA/Gd 16/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Mariola Jaroszewska po rozpoznaniu w dniu 11 września 2017 r. w Gdańsku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. Z. od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 3 sierpnia 2017 r., sygn. akt II SA/Gd 16/17 w sprawie ze skargi S. Z. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 17 listopada 2016 r., nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektów budowlanych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie.

Postanowieniem z dnia 3 sierpnia 2017 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku umorzył postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego S. Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Z uzasadnienia postanowienia wynika, że w sprawie głównej mającej za przedmiot rozbiórkę obiektów budowlanych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 1 marca 2017 r. oddalił skargę S. Z. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 17 listopada 2016 r. Wyrok ten uprawomocnił się w dniu 1 kwietnia 2017 r., a skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w dniu 2 sierpnia 2017 r. Według Referendarza sądowego taka sytuacja procesowa uzasadniała podjęcie rozstrzygnięcia o umorzeniu postępowania w sprawie przyznania wnioskodawcy prawa pomocy, gdyż zgodnie z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369), zwanej dalej p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Wobec złożenia wniosku o prawo pomocy po prawomocnym zakończeniu postępowania referendarz uznał rozpoznanie tego wniosku za zbędne i umorzył postępowania w sprawie prawa pomocy. W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw, w którym domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego z dnia 3 sierpnia 2017 r. i ponownego rozpoznania jego wniosku poprzez przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zdaniem skarżącego zaskarżone rozstrzygnięcie jest niekonsekwentne i wprowadziło go w błąd. Najpierw bowiem Referendarz sądowy wezwał skarżącego do nadesłania formularza PPF, a gdy skarżący zobowiązanie wypełnił, to umorzył postępowanie zainicjowane tym wnioskiem. Rozpoznając wniesiony sprzeciw Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie sąd uznał, że rozstrzygnięcie referendarza sądowego podlegało uchyleniu ze względu na naruszenie art. 243 § 1 p.p.s.a. Z akt sprawy wynika, że skarżący zwrócił się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i przyznanie radcy prawnego, co wynika z treści formularza PPF przesłanego do sądu w dniu 27 lipca 2017 r., już po prawomocnym zakończeniu postępowania sądowoadministracyjnego wyrokiem sądu z dnia 1 marca 2017 r. Referendarz sądowy wniosek złożonym w tym momencie procesowym uznał za bezprzedmiotowy i umorzył postepowanie, z czym sąd wojewódzki nie może się zgodzić. Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W ten sposób ustawodawca określił ramy czasowe do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, zaś złożenie wniosku poza tymi ramami uznać należy za niedopuszczalne. Jednak w ocenie sądu orzekającego nie jest trafna taka wykładnia tego przepisu, według której złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy winno nastąpić do czasu prawomocnego zakończenia postępowania przed sądem administracyjnym. Takiego rozumienia przepisu nie można uzasadnić użyciem niezdefiniowanego przez ustawodawcę określenia "tok postępowania". Według orzecznictwa przez "tok postępowania" należy rozumieć także postępowanie, które zostało zainicjowane przez stronę postępowania po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, na przykład postępowania, które ma poprzez przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej doprowadzić do wzruszenia tego prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 21 marca 2006 r., sygn. akt I OZ 346/06; z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 745/09; z dnia 20 kwietnia 2011 r., sygn. akt II OZ 295/11; z dnia 5 lutego 2013 r., sygn. akt II OZ 50/13, dostępne na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Również w tym postępowaniu incydentalnym strona winna mieć możliwość korzystania zarówno ze zwolnienia od ponoszenia kosztów sądowych, jak i pomocy radcy prawnego lub adwokata, jeżeli spełnia przesłanki otrzymania takiej pomocy. W przeciwnym razie byłaby pozbawiona skutecznego środka prawnego w celu przedstawienia swych racji związanych z twierdzeniem, że uchybiła terminowi do dokonania czynności procesowej nie ze swej winy, co mogłoby ograniczyć jej prawo do sądu. Wobec tego literalna wykładnia powołanego przepisu zmierzająca do ograniczenia możliwości składania wniosków o prawo pomocy wyłącznie do chwili prawomocnego zakończenia sprawy prowadzi do wyników niedających się pogodzić z wynikami wykładni systemowej i prokonstytucyjnej, przez co nie może zostać zaakceptowana. Z taką sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Pomimo formalnego uprawomocnienia się wyroku z dnia 1 marca 2017 r. oddalającego skargę, skarżący wnioskiem z dnia 13 czerwca 2017 r. zwrócił się o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, które otwiera drogę do złożenia skargi kasacyjnej. Postanowieniem z dnia 22 czerwca 2017 r. wniosek o przywrócenie terminu sąd oddalił, ale skarżący wniósł na to postanowienie zażalenie, które podlegać będzie rozpoznaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny. Powyższe czynności procesowe świadczą o tym, że skarżący zmierza do wzruszenia orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie głównej, przy których to zabiegach nie może być pozbawiony możliwości ubiegania się o prawo pomocy. Z tych względów sąd wojewódzki uznał, że zaskarżone postanowienie nierozstrzygające sprawy wniosku o przyznanie prawa pomocy, lecz umarzające to postępowanie w oparciu o błędną wykładnię art. 243 § 1 p.p.s.a. jest niezasadne i powinno zostać uchylone. Skarżący wnosząc o przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenia uzasadnienia wyroku dał wyraz swoim zamiarom co do jego wzruszenia. W takich okolicznościach wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego winien być rozpoznany merytorycznie z uwagi na konieczność skutecznego zapewnienia stronie prawa do sądu. Nie można bowiem tracić z pola widzenia szczególnego charakteru instytucji prawa pomocy, która z jednej strony służy realizacji jednego z podstawowych praw podmiotowych jednostki, a zarazem jednej z fundamentalnych gwarancji praworządności w postaci prawa do sądu, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, lecz także zmierza do respektowania zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP) - a więc podstaw demokratycznego państwa prawnego, jakim jest Rzeczypospolita Polska. Ponadto prawo pomocy stanowi realizację uprawnień wynikających z art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Rozpoznając zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy każdorazowo należy mieć na uwadze nie tylko literalne brzmienie przepisów p.p.s.a. w tym zakresie, lecz uwzględnić także cel, jakiemu ma służyć to prawo, czemu uchybił Referendarz sądowy zaskarżonym postanowieniem. Z tych przyczyn zaskarżone postanowienie należało uchylić, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku orzekł na podstawie art. 260 § 2 p.p.s.a. Wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy złożony na formularzu PPF w dniu 27 lipca 2017 r. będzie podlegał ponownemu rozpoznaniu przez Referendarza sądowego.