II SA/Bd 735/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek Sędziowie Sędzia WSA Joanna Brzezińska Sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Jakub Jagodziński po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 października 2024 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy C. z dnia [...] czerwca 2024 r. nr [...].

Decyzją z dnia [...] czerwca 2024 r. [...] Wójt Gminy C. na podstawie m.in. art. 104 i art. 107 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 2024 r. poz. 572 ze zm., dalej powoływana jako kpa), art. 17 w brzmieniu obowiązującym do dnia [...] grudnia 2023 r., art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) oraz art. 63 ust. 1, ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1429) - odmówił W. K. (dalej określany jako Skarżący) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W uzasadnieniu organ wskazał, że [...].01.2023 r. Skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Do wniosku załączono orzeczenie Powiatowego Zespołu Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia [...].07.2019 r. zaliczające matkę Skarżącego do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe oraz oświadczenie, że pozostawała ona w związku małżeńskim z J. K.. Do wniosku nie zostało dołączone orzeczenie o niepełnosprawności męża matki. Ustalono, że legitymuje się on orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS o trwałej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym od [...] czerwca 2006 r. Decyzją z dnia [...].02.2023 r. Wójt odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją Nr [...] z dnia [...].05.2023, na skutek odwołania złożonego przez Skarżącego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Na decyzję tę Skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, który wyrokiem z dnia [...].12.2023 r. sygn. akt II SA/Bd 757/23 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy C. z dnia [...].02.2023 r. Nr [...]. Ponownie rozpoznając sprawę, Wójt wskazał, że niepełnosprawność matki Skarżącego powstała przed 18 rokiem życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Nie została zatem spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ponadto, osoba wymagająca opieki pozostawała od [...].12.1983 r. do [...].01.2024 r. w związku małżeńskim z J. K.. Do wniosku o świadczenie pielęgnacyjne nie zostało dołączone orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności J. K.. W jego aktach emerytalno-rentowych brak jest orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Niepełnosprawna matka Skarżącego w okresie ubiegania się przez niego o świadczenie pielęgnacyjne pozostawała do [...].01.2024 r. w związku małżeńskim z J. K., który nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Biorąc pod uwagę powyższe należy uznać, że nie został spełniony warunek zawarty w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl, którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy jednoznacznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych jedynym warunkiem umożliwiającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą, która pozostaje w związku małżeńskim, jest posiadanie przez małżonka tej osoby, orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uwzględniając stanowisko zawarte w wyroku WSA w Bydgoszczy sygn. akt II SA7Bd 757/23 z dnia [...].12.2023 r., przeprowadzono dodatkowe ustalenia, czy wystąpiły okoliczności niezależne od J. K. i jego woli uzasadniające niemożność sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. Z uwagi na to, że to wnioskodawca powinien wykazać te okoliczności, zobowiązano Skarżącego do udokumentowania, czy były mąż jego matki w okresie od [...].01.2023 r. do rozwodu nie sprawował nad nią opieki z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli. W dniu [...].04.2024 r. Skarżący dołączył oświadczenie, że z uwagi na wieloletni brak kontaktu z J. K. nie jest w stanie udokumentować powodu niesprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną żoną. Z przesłanego z GOPS w W. oświadczenia J. K. wynika, że nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, od 3 lat choruje przewlekle, jego stan zdrowia znacznie się pogorszył, leczy się systematycznie u lekarza rodzinnego i neurologa. Od stycznia 2023 r. do grudnia 2023 r. nie sprawował opieki nad żoną z powodu konfliktu rodzinnego. Mając na uwadze powyższe, organ stwierdził, że trudno jest uznać, że małżonek niepełnosprawnej, nie legitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie sprawował opieki nad żoną z przyczyn niezależnych od niego i jego woli. Decyzją z dnia [...] lipca 2024 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 138 § 1 pkt 1 kpa - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że moment powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie stanowi relewantnej przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i nie może być podstawą do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA w sprawie I OSK 786/21). Na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bezspornym jest, że matka Skarżącego pozostawała w związku małżeńskim do [...] stycznia 2024 r., kiedy to uprawomocnił się wyrok zaoczny Sądu Okręgowego we [...] z dnia [...] grudnia 2023 r., sygn. akt: I C 1271/22, w którym rozwiązano przez rozwód małżeństwo. Jednocześnie z ustaleń Wójta wynika, że J. K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W piśmie KRUS z [...] kwietnia 2023 r. podano, że legitymuje się on orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS o trwałej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym od [...] czerwca 2006 r., nie stwierdzającym jednak niezdolności do samodzielnej egzystencji. Na podstawie art. 3 pkt 21 lit. c ustawy o świadczeniach rodzinnych przez "znaczny stopień niepełnosprawności" rozumie się wyłącznie stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach. Wykonując wskazania zawarte w wyroku WSA w Bydgoszczy z [...] grudnia 2023 r. sygn. akt II SA/Bd 757/23, Wójt wezwał Skarżącego do wykazania, że współmałżonek jego matki nie mógł sprawować opieki nad żoną z przyczyn niezależnych od niego i jego woli. W odpowiedzi na wezwanie złożone w GOPS w C. w dniu [...] kwietnia 2024 r. Skarżący oświadczył, że od czasu wyprowadzenia się J. K. z domu jego matki (15 luty 1989 r.) nie utrzymuje z nim żadnego kontaktu i nie jest w stanie udokumentować, dlaczego w okresie od [...] stycznia 2023 r. (złożenie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego) do [...] grudnia 2023 r. (wydanie zaocznego wyroku rozwodowego) nie sprawował on opieki nad matką Skarżącego. W piśmie z [...] maja 2024 r. J. K. oświadczył, że nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto dodał, że od stycznia do grudnia 2023 r. nie sprawował opieki nad żoną z powodu konfliktu rodzinnego. W piśmie z [...] czerwca 2024 r. Skarżący oświadczył, że nie uzyskał dokumentacji potwierdzającej występowanie nadzwyczajnych okoliczności, które tłumaczyłyby niemożność sprawowania w 2023 r. opieki nad matką przez J. K.. Nie skontaktował się ani osobiście ani korespondencyjnie z mężem swojej matki. Nie informował również J. K. o stanie zdrowia matki, ani nie wnioskował o współuczestniczenie w sprawowaniu opieki nad matką oraz kosztach jej leczenia. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności i kierując się wskazaniami WSA w Bydgoszczy zawartymi w wyroku w sprawie II SA/Bd 757/23, trudno uznać, aby w stanie faktycznym niniejszej sprawy wystąpiły nadzwyczajne okoliczności pozwalające na odstąpienie od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Tym samym nie można uznać, aby prawo Skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego powstało przed [...] grudnia 2023 r. Skargę na ww. decyzję złożył Skarżący, wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy C. z [...].06.2024 r. W uzasadnieniu skargi Skarżący opisał swoją trudną sytuację związaną z opieką nad niepełnosprawną matką. Ponadto Skarżący wskazał, że małżeństwo matki faktycznie nie istniało przez okres 34 lat, były małżonek wyprowadził się dobrowolnie w 1989 r. Matka aktualnie bałaby się, gdyby miał on sprawować nad nią opiekę. Między małżonkami przez ten czas nie istniały żadne więzi emocjonalne, ekonomiczne ani gospodarcze. W ocenie Skarżącego nie mógł on sprawować opieki nad matką również z powodu swojego wieku (76 lat) i stanu zdrowia (legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika KRU o trwałej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym), a ponadto zamieszkuje w znacznej odległości. Z uwagi na utrudniony kontakt z byłym mężem matki nie był w stanie podać innych okoliczności, leżących po jego stronie, które uzasadniałyby brak możliwości sprawowania opieki nad matką Skarżącego. Następnie w piśmie z [...].10.2024 r. Skarżący podtrzymał treść skargi W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoją dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga była zasadna. W pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej powoływana jako ppsa), ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. W przedmiotowej sprawie został już wcześniej wydany 5.12.2023 r. wyrok w sprawie II SA/Bd 757/23 przez WSA w Bydgoszczy. W jego uzasadnieniu stwierdzono m.in., że "(...) rozpoznając niniejszą sprawę nie można tracić z pola widzenia specyficznej sytuacji strony ubiegającej się o uzyskanie świadczenia z pomocy społecznej, którą zastosowana przez Kolegium wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2a pomija. Chociaż podopieczna formalnie pozostaje w związku małżeńskim, to jednak jej małżeństwo, jak twierdzi skarżący, od wielu lat faktycznie nie funkcjonuje. (...) W okolicznościach niniejszej sprawy celowe byłoby ustalenie, czy możliwe byłoby uzyskanie od męża matki wymaganej pomocy, czy też jest to obiektywnie w aktualnym stanie niemożliwie. W tym celu należy ustalić np., czy mąż matki wymeldował się dobrowolnie z miejsca wspólnego zamieszkania, czy nastąpiło to z inicjatywy innych osób, czy występowano o pomoc w opiece czy wsparcie finansowe, a jeśli tak, jakie były powody ich braku. Te okoliczności powinien wyjaśnić skarżący. (...) Okoliczności sprawy nie dają jednoznacznej odpowiedzi, czy w sposób oczywisty niemożliwym jest, aby mąż wypełnił swój obowiązek opieki nad żoną, która tej opieki bezwzględnie potrzebuje. (...) W konsekwencji literalne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki sprawowanej nad osobą pozostającą w związku małżeńskim od tego, czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, może być uznane w omawianej sprawie za zabieg niedostateczny w procesie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W nadzwyczajnych okolicznościach można byłoby uznać za dyskryminujące traktowanie osoby pozostającej tylko formalnie w związku małżeńskim, której małżonek z uwagi na obiektywne okoliczności nie sprawuje opieki nad niepełnosprawną żoną względem osób, które w związku małżeńskim nie pozostają. Wyniki wykładni językowej pomijają także cel regulacji zawartej w art. 17 u.ś.r., którym pozostaje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom rzeczywiście sprawującym opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi z tego powodu szczególnego wsparcia. Wykładnia językowa nie uwzględnia także kontekstu systemowego, który odsyła do wartości konstytucyjnych, opisanych powyżej. Wyniki wykładni językowej prowadzą w szczególności do wykluczenia z grona uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego tych, którzy spełniają przesłanki z art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. i sprawują opiekę nad osobą pozostającą tylko formalnie w związku małżeńskim, w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, choć sprawowanie opieki przez współmałżonka jest obiektywnie niemożliwe". Organ nie rozważył, ponownie rozpoznając sprawę, w należyty sposób powyższych wskazań Sądu. Organ poprzestał na tym, że skoro Skarżący nie potrafił z powodu braku jakichkolwiek kontaktów z byłym mężem matki wyjaśnić, jakie były konkretnie powody, dla których nie mógł on opiekować się żoną, to w takim razie nie musi już poczynić własnych ustaleń w tym zakresie. Tym niemniej w aktach sprawy znajduje się oświadczenie z [...].05.2024 r., z którego wynika, że powodem braku tej opieki był konflikt rodzinny. Zestawiając to z zawartymi w piśmie Skarżącego z [...].04.2024 r. informacjami, że J. K. wymeldował się z własnej woli [...].02.1989 r. (a więc ponad 35 lat temu) i od tego czasu nie odwiedzał jej oraz nie łożył na jej utrzymanie i nie istniała pomiędzy nimi jakakolwiek więź emocjonalna, stwierdzić trzeba, że już w oparciu o te informacji można jednoznacznie ustalić, że zaistniały obiektywne okoliczności uniemożliwiające sprawowania opieki nad matką Skarżącego przez jej ówczesnego męża. W cyt. wyroku Sąd nakazał ustalenie, czy możliwe byłoby uzyskanie od męża matki wymaganej pomocy, czy też jest to obiektywnie w aktualnym stanie niemożliwie. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia oraz istniejący konflikt rodzinny, nie można oczekiwać, że J. K. miałby sprawować opiekę na żoną, z którą nie utrzymywał żadnego kontaktu przez okres ponad 30 lat. Tym samym można jednoznacznie ustalić, że, mając na uwadze ocenę prawną i wskazania zawarte w cyt. wyroku w sprawie II SA/Bd 757/23, organ winien przyznać Skarżącemu wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne. Ponownie rozpoznając sprawę organ, stosownie do art. 153 ppsa będzie związany powyższymi wskazaniami Sądu i przyzna Skarżącemu wnioskowane świadczenie. Na koniec zaznaczyć należy, że Wójt w piśmie z [...].04.2024 r. w tendencyjny sposób zwrócił się do Skarżącego o wyjaśnienie, że "współmałżonek nie może sprawować opieki nad żoną z przyczyn obiektywnych niezależnych od niego i jego woli". Takiego zalecenie nie sposób wywnioskować z treści uzasadnienia wyroku w sprawie II SA/Bd757/23. Nie wskazano w nim, że konieczne jest ustalenie, że opieka nie może być sprawowana z przyczyn niezależnych od woli byłego współmałżonka. Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ppsa, orzeczono jak w sentencji. J. Brzezińska J. Wichrowski J. Janiszewska-Ziołek