II SA/Bd 1106/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Piechowiak Sędziowie sędzia WSA Joanna Brzezińska sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 marca 2023 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy T. z dnia [...] sierpnia 2022 r.nr [...].

Zaskarżoną do Sądu decyzją z dnia [...] września 2022 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławczego we W. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy T. z dnia [...] sierpnia 2022 r., nr [...], odmawiającą przyznania A. G. (dalej określana jako Skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią. W treści rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że Skarżąca nie spełnia przesłanek ustawowych do przyznania wnioskowanego świadczenia określonych w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W toku postępowania wyjaśniającego organ I instancji ustalił, że babcia Skarżącej jest niezdolna do samodzielnej egzystencji i orzeczeniem z 12.08.2010 r. została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym na stałe. Ponadto organ ustalił, że osoba wymagająca opieki ma syna, który z uwagi stan zdrowia nie może zająć się niepełnosprawną matką, jednak nie jest on osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Z powyższą decyzją nie zgodziła się Skarżąca, wnosząc odwołanie i powołując się na fakt sprawowania opieki nad babcią, której pomaga we wszystkich czynnościach życia codziennego i z nią zamieszkuje. Podniosła także, że w związku z tą opieką nie może podjąć zatrudnienia. Wyjaśniła, że syn babci, a jej wujek, z uwagi na stan zdrowia nie może zajmować się matką. Opisaną wyżej decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu swego stanowiska organ odwoławczy wskazał, że w sprawie winna zostać dokonana analiza przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zawartych w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a odnoszących się do innych osób, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. Skarżąca nie należy ona do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym w pierwszej kolejności w stosunku do osoby wymagającej opieki. Zobowiązanym do opieki nad matką w myśl art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych są w pierwszej kolejności dzieci, w przedmiotowej sprawie syn, który nie jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, a więc w świetle przepisów zdolny jest do zapewnienia niepełnosprawnej matce opieki i wsparcia. Skargę na powyższą decyzję złożyła Skarżąca, zarzucając jej: 1. błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę orzeczenia, polegający na uznaniu, że syn osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności w sytuacji, gdy takie orzeczenie posiada - jest osobą schorowaną, niesprawną fizycznie; 2. naruszenie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że faktyczne sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zwłaszcza gdy osoby bliżej spokrewnione nie są w stanie tej opieki zapewnić. W uzasadnieniu Skarżąca wskazała, że gdy była małą dziewczynką, w wypadku samochodowym zginęli jej rodzice. Matka jej mamy - aktualnie osoba wymagająca opieki - zaopiekowała się nią i dwójką jej rodzeństwa, wychowała, zapewniła środki do życia, opiekę i miłość. Zastąpiła matkę, którą stracili za wcześnie. Syn babci nie może podjąć się opieki nad nią z przyczyn zdrowotnych. Skarżąca podkreśliła, że mieszka z babcią i jest w stanie zapewnić jej opiekę. Dom, w którym Skarżąca mieszka, jest niewielki i nie ma możliwości, by zamieszkał w nim także wujek, by móc pełnić całodobową opiekę (bo takiej wymaga niepełnosprawna) nad swoją matką. Skarżąca podkreśliła, że ma moralny obowiązek opieki i troski nad niepełnosprawną babcią oraz że relacje z nią funkcjonowały jako "matka – córka", a nie jako "babcia – wnuczka". Mając na uwadze powyższe, Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. W sprawie bezsporne było, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynikało, iż osoba wymagająca opieki posiada syna, który w pierwszej kolejności jest zobowiązany do alimentacji. Jak wynika z akt sprawy, wujek Skarżącej (syn osoby wymagającej opieki) nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W toku postępowania ustalono jednak, że ww. z uwagi na stan zdrowia nie może zająć się niepełnosprawną matką. W świetle art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 615, dalej powoływana jako uśr), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu (pkt 1) opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3) a także innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy czym, w odniesieniu do podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr ustawodawca wprowadził pewne ograniczenie, stanowiąc w art. 17 ust. 1a, że osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie bezsporne było, że Skarżąca jest wnuczką osoby wymagającej opieki, a więc jest z nią spokrewnioną w stopniu drugim. Osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu jest syn wymagającej opieki. Wobec powyższego to syn w pierwszej kolejności obciążony jest obowiązkiem alimentacyjnym względem wymagającej opieki matki, a babki Skarżącej. Art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, w oparciu o który możliwe jest ewentualne wywiedzenie prawa Skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią, wprost nawiązuje w tym zakresie do obowiązku alimentacyjnego i do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym z art. 132, wynika, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy istotne pozostaje zatem to, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w sytuacji istnienia osób zobowiązanych do alimentacji w bliższej kolejności nie wykluczają rzeczywiście automatycznie skutecznego ubiegania się oświadczenie pielęgnacyjne osób zobowiązanych w dalszym stopniu, lecz uzależniają jego przyznanie od spełnienia warunków, o jakich mowa w art. 17 ust. 1a uśr, które to warunki powinny zostać każdorazowo szczegółowo zbadane i wykazane. Sąd w pełni podziela ugruntowany pogląd orzecznictwa sądów administracyjnych, że co do zasady tylko legitymowanie się przez osobę określoną w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powoduje możliwość ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przez osoby spokrewnionej w dalszej kolejności w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Tym niemniej mogą wystąpić zupełnie wyjątkowe sytuacje, kiedy przyjęcie jedynie gramatycznej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Taka sytuacja najprawdopodobniej wystąpiła w analizowanej sprawie. Jak wskazuje bowiem Skarżąca, kiedy była małą dziewczynką, jej rodzice zginęli w wypadku samochodowym i od tego czasu ona i jej rodzeństwo byli wychowywani jak przez własną matkę przez aktualnie wymagającą opieki babcię. Tym samym stosunki panujące pomiędzy Skarżącą a babcią należałoby postrzegać de facto jako stosunki matka-córka, czyli w tym kontekście Skarżącą należałoby uznać za osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, co uzasadniałoby możliwość przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego pomimo tego, że żyje syn osoby wymagającej opieki. Jak wskazano wyżej, taka sytuacja najprawdopodobniej wystąpiła w niniejszej sprawie, jednakże organ nie dokonał żadnych ustaleń w tym zakresie. Zatem ponownie rozpoznając sprawę, organ dokona ustaleń w tym zakresie, w szczególności ustali, czy faktycznie babcia Skarżącej faktycznie wychowywała ją jak córkę i czy ewentualnie przyjęło to jakąś prawną formę. Jednakże główny nacisk należy położyć na kwestię tego, czy relacje między Skarżącą a jej babcią można uznać za takie, jak panujące pomiędzy matką a córką. Jeżeli odpowiedź na to pytanie będzie pozytywna, organ, uwzględniając wcześniejsze rozważania, przyzna Skarżącej wnioskowane świadczenie, o ile oczywiście na datę rozstrzygania będą spełnione również pozostałe ustawowe przesłanki do jego przyznania. Mając na względzie powołane wyżej argumenty, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 259) orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji. Na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.