II OZ 734/14

Dnia 6 sierpnia 2014 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marzenna Linska – Wawrzon po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 czerwca 2014 r., sygn. akt III SA/Gd 248/14, o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w sprawie ze skargi A. J. K. na uchwałę Rady Miasta Gdańska z dnia 5 grudnia 2002 r., Nr III/51/2002 w przedmiocie wstrzymania likwidacji i połączenia zakładów budżetowych postanawia: oddalić zażalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 18 czerwca 2014 r., sygn. akt III SA/Gd 248/14, oddalił wniosek A. J. K. o przyznanie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 100 zł. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że postanowieniem z dnia 15 maja 2014 r. referendarz sądowy WSA w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W sprzeciwie do powyższego postanowienia skarżący wskazał, że zgodnie z art. 239 pkt 2 p.p.s.a. nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych: prokurator, Rzecznik Prawa Obywatelskich i Rzecznik Praw Dziecka. W jego ocenie przepis ten jest sprzeczny z wyrażoną w art. 32 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Z uwagi na art. 31 ust. 3 i art. 32 Konstytucji RP, nie ma podstaw, aby dyskryminować go w odniesieniu do wymienionych podmiotów zwolnionych z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, tym bardziej, że występuje on w interesie publicznym. Orzeczenie referendarza o odmowie prawa pomocy naruszyło konstytucyjne prawo do równego traktowania przez władzę publiczną. Dalej podkreślił, że skarga została złożona alternatywnie, do społecznego obowiązku zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu w oparciu o art. 304 Kodeksu postępowania karnego, za które przecież nie pobiera się opłaty. Działanie obywatela w interesie publicznym przed jakimkolwiek organem publicznym nie powinno być obciążone opłatą, będącą w zasadzie dodatkowym niezasadnym podatkiem. Ponadto wprowadzanie opłat ogranicza dostęp do sądu w oparciu o art. 45 Konstytucji RP i uniemożliwia realne wpływanie na władzę publiczną przez obywateli. Nie może być tak, że władza, nie ponosząc opłat, ma większe prawa od zwykłego obywatela, który występuje w interesie publicznym. Dalej Sąd podkreślił, że z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz z dokumentów nadesłanych w następstwie zarządzenia referendarza sądowego z dnia 23 kwietnia 2014 r. wynika, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną. Dochód rodziny stanowi wynagrodzenie ze stosunku pracy żony wnioskodawcy wynoszące w okresie styczeń - marzec 2014 r. 2.885,20 zł brutto (2.076,56 zł netto). Wnioskodawca jest bezrobotny przy czym nie jest zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy. Miesięczne koszty utrzymania rodziny (wydatki za lokal, należności za energię elektryczną i paliwo gazowe) wynoszą ok. 650 zł. Ze złożonego oświadczenia wynika, że małżonkowie są właścicielami mieszkania o powierzchni 39 m2 oraz samochodu osobowego o wartości rynkowej 7.900 zł. Z przedstawionego wyciągu z rachunku bankowego należącego do żony wnioskodawcy wynikało, że na dzień 30 kwietnia 2014 r. dodatnie saldo rachunku wynosiło 1.301,73 zł. Sąd, mając na uwadze dochody rodziny i niezbędne wydatki, uznał że poniesienie kosztów sądowych nie może spowodować uszczerbku, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Żona skarżącego cały czas posiada dodatnie saldo na swoim rachunku bankowym (odpowiednio 1.335,27 zł w dniu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz 1.301,73 zł w dniu 30 kwietnia 2014 r.). Zdaniem Sądu nadwyżka posiadanych środków pieniężnych może być przeznaczona na poniesienie kosztów zainicjowanego przez skarżącego postępowania sądowego. Odnosząc się do zarzutów postawionych w sprzeciwie Sąd podkreślił, że instytucja prawa pomocy jest skorelowana z zasadami konstytucyjnymi, takimi jak: prawo do sądu (art. 45 Konstytucji RP) oraz równość wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP), i nie sposób przyznać racji skarżącemu, że powinien on być traktowany w sposób uprzywilejowany z tego tylko tytułu, że - w jego ocenie – składa skargę w interesie publicznym albo, że winien mu przysługiwać status taki, jak podmiotom wymienionym w art. 239 pkt 2 p.p.s.a. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Natomiast wąsko zakreślone wyjątki obejmujące zwolnienia podmiotowe w zakresie ponoszenia kosztów sądowych, określone w art. 239 pkt 2 p.p.s.a., nie mogą być w jakikolwiek sposób rozciągnięte na inne podmioty, czy to publiczne czy prywatne. Ustawodawca nie różnicuje tutaj czy podmiot występujący ze skargą występuje w tym przypadku w interesie publicznym czy w interesie konkretnego podmiotu. Zwolnienia podmiotowe dotyczące prokuratorów, Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka wynikają z funkcji tych organów w demokratycznym państwie prawnym związanych z ochroną praworządności lub praw człowieka i obywatela albo ochroną praw dziecka. Wynika to ze szczególnych ustawowych uprawnień tych podmiotów. Zdaniem Sądu rozumowanie skarżącego, że w przypadku skargi do sądu administracyjnego i przyznania prawa pomocy należy postępować analogicznie jak w przypadku określonym w art. 304 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) nie jest prawidłowe. Ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz Kodeks postępowania karnego dotyczą zupełnie innych procedur dlatego wskazanych instytucji prawnych - z jednej strony prawa pomocy w postępowaniu administracyjnym, z drugiej strony społecznego obowiązku zawiadomienia prokuratora lub Policji o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu - nie można w żaden sposób utożsamiać i porównywać ze sobą. W pierwszym przypadku chodzi o uprawnienie do skutecznego zainicjowania postępowania mającego na celu sądową kontrolę działalności administracji publicznej pod względem legalności (czyli wykonywania jej zgodnie z prawem), w drugim przypadku chodzi natomiast o obowiązek do skutecznego zainicjowania postępowania karnego (śledztwa lub dochodzenia) na skutek powzięcia wiedzy o popełnieniu czynu zabronionego (przestępstwa) ściganego z urzędu. Sąd podkreślił, że przy zwolnieniu skarżącego od koszów sądowych we wskazanym zakresie należało analizować sprawę wyłącznie w kontekście przesłanek zawartych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., co prowadzić musiało do stwierdzenia, że skarżący jest w stanie ponieść pełne koszty sądowe bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny. Z tych względów Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie. Skarżący w zażaleniu na powyższe postanowienie podkreślił, że opiera się ono na zarzutach wymienionych w sprzeciwie z dnia 20 maja 2014 r., które w całości podtrzymuje. Podniósł, że procedury zawarte w Kodeksie postępowania karnego jak i w ustawie - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi podlegają całkowicie ustawie nadrzędnej czyli Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Podmioty w nich występujące powinny być traktowane jednakowo. Przepis art. 31 Konstytucji RP nie daje podstaw aby skarżącego, występującego w interesie publicznym, dyskryminować w odniesieniu do prokuratora, Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka zwolnionych z obowiązku poniesienia kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. dalej zwana "p.p.s.a.") - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ubiegająca się o zwolnienie wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący. Sąd Wojewódzki oceniając zdolność strony skarżącej do partycypowania w kosztach sądowych miał na uwadze przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, iż sytuacja materialna i życiowa skarżącego pozwala na wygospodarowanie środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku niezbędnego utrzymania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w zażaleniu nie przytoczono okoliczności, które podważyłyby ocenę Sądu Wojewódzkiego co do braku podstaw do przyznania prawa pomocy. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia zawiera wyczerpującą i przekonującą argumentację odnoszącą się zarówno do stanu majątkowego skarżącego jak i do zarzutów wskazanych w sprzeciwie. Sąd Wojewódzki wyjaśnił powody, dla których w art. 239 pkt 2 p.p.s.a. zawarto zwolnienie podmiotowe prokuratorów, Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka w zakresie ponoszenia kosztów sądowych. Nie można uznać, aby tego typu uregulowanie stanowiło dyskryminację skarżącego w kontekście art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Zaznaczyć bowiem należy, że zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane wyłącznie takiej osobie, która ma status strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Z przepisu art. 50 § 1 p.p.s.a. wynika, iż uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka oraz organizacja społeczna w zakresie jej statutowej działalności, w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób, jeżeli brała udział w postępowaniu administracyjnym. Interes prawny warunkujący uzyskanie statusu skarżącego musi być indywidualny, konkretny, realny i znajdować potwierdzenie w okolicznościach faktycznych, które uzasadniały zastosowanie normy prawa materialnego. Stwierdzenie istnienia interesu prawnego wymaga ustalenia związku o charakterze prawnym między obowiązującą normą prawa a sytuacją prawną konkretnego podmiotu prawa. Związku polegającego na tym, że akt stosowania tej normy (decyzja administracyjna) może mieć wpływ na sytuację prawną tego podmiotu w zakresie prawa. Interes prawny musi charakteryzować się ponadto następującymi cechami: powinien być interesem własnym, a przy tym indywidualnym. Interes prawny podmiotu wnoszącego skargę do sądu administracyjnego wyraża się w tym, że podmiot ten działa we własnym imieniu i ma roszczenie o przyznanie uprawnienia lub zwolnienia z nałożonego nań obowiązku. Na rzecz innych osób mogą działać tylko: prokurator, RPO, RPD i niektóre organizacje społeczne. Z tych względów powoływanie się przez skarżącego na działanie w interesie publicznym i w celu ochrony praworządności nie mogło stanowić podstawy do zwolnienia od kosztów sądowych. Wskazać trzeba, że w art. 239 p.p.s.a. znajduje się zamknięty katalog spraw, w których strona skarżąca działanie lub bezczynność organu nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych). Skoro złożona przez skarżącego skarga nie należy do żadnej spraw z katalogu wymienionego w art. 239 p.p.s.a. to brak było podstaw do zastosowania ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych wobec skarżącego. Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.