II OZ 677/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 11 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 czerwca 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 771/14 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 9 czerwca 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 771/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] lutego 2014 r. w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu, odmówił Stowarzyszeniu zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że Stowarzyszenie wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Jak wynika ze złożonych przez organizację oświadczeń wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków (pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia). Aktualnie stowarzyszenie liczy trzynastu członków, dodatkowo współpracują z nim dwaj wolontariusze. Obowiązująca składka członkowska wynosi 10 zł miesięcznie, jednak realne wydatki przypadające na jednego członka wynoszą około 60 zł miesięcznie. W piśmie z 15 maja 2014 r. Stowarzyszenie wskazało, że aktualnie składkę opłaciło 7 członków, zaś reszta członków zapowiada wycofanie się z działalności stowarzyszenia. W 2013 r. Stowarzyszenie wydatkowało na sprawy sądowe 3.034 zł, zaś w bieżącym roku jak dotąd 2.900 zł. Wydatki na znaczki, telefony, opłaty za informację publiczną ponoszą członkowie stowarzyszenia z własnych środków, stąd realna wartość wydatkowanych przez nich środków na działalność regulaminową wyniosła w drugim półroczu ubiegłego roku około 50 zł. Stowarzyszenie pozyskało do współpracy prawnika, który zgodził się na świadczenie bezpłatnych usług prawnych. Nadto Stowarzyszenie podniosło, że podstawowy argumentem uzasadniającym uwzględnienie wniosku jest okoliczność odrzucania skarg Stowarzyszenia ze względu na nieuiszczanie opłat sądowych. W bieżącym roku miało to miejsce już w siedmiu sprawach. Stwierdziło, że jeżeli jest w stanie wnieść opłatę sądową, to ją uiszcza. W ocenie wnioskodawcy, środki finansowe byłyby wystarczające, gdyby właściwe organy administracji i wymiaru sprawiedliwości przestrzegały prawo unijne i zobowiązania międzynarodowe, np. wobec ONZ. W ocenie Sądu Stowarzyszenie nie wykazało, by podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczające twierdzenie, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to – zdaniem Sądu – wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki, np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale także w znacznej wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności. Zatem członkowie Stowarzyszenia mogą zebrać konieczne środki do opłacenia wpisu. Dalej Sąd wskazał, że istnieje możliwość przekształcenia stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie rejestrowe, które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych spadków, darowizn czy zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu pozyskania środków na działalność statutową. Dalej Sąd wskazał, że pozytywnego dla strony orzeczenia nie może uzasadniać fakt poniesienia wydatków na opłaty sądowe w wysokości ponad 4000 zł w roku ubiegłym, natomiast w obecnym 3000 zł. Wnioskodawca pomija całkowicie istotę działania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania stowarzyszenia. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a.", Sąd odmówił Stowarzyszeniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie, podnosząc że nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu, iż organizacja nie podejmuje działań dla poprawy swojej sytuacji majątkowej. W I półroczu bieżącego roku Stowarzyszenie poniosło wydatki sądowe w wysokości 4.085 zł – średnio 53,3 zł na członka Stowarzyszenia miesięcznie. Zaś dzięki uczciwej działalności organizacja pozyskała nowych członków. Pozyskała również radcę prawnego, który świadczy usługi na rzecz organizacji bezpłatnie. W ocenie Stowarzyszenia Sąd nie wziął pod uwagę, że organizacja może nie mieć środków finansowych, a członkowie Stowarzyszenie nie mogą w nieskończoność zwiększać wydatków na jego działalność. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym normuje art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że prawo pomocy takiemu podmiotowi może być przyznane w zakresie częściowym jedynie wówczas, gdy wykaże on, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Redakcja art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. wskazuje też jednoznacznie, że ciężar dowodu w zakresie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie wnioskującej, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "gdy wykaże". W świetle powyższego strona, która chce skorzystać z prawa pomocy powinna nie tylko podać we wniosku okoliczności wskazujące na brak środków niewystarczających na pokrycie kosztów związanych z jej uczestnictwem w postępowaniu sądowym, ale również zaprezentować we własnym zakresie lub na żądanie Sądu dowody potwierdzające takie twierdzenie, jak również to, iż podjęła skuteczne działania zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania. Takich okoliczności, jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, Stowarzyszenie nie zdołało wykazać. Podkreślić trzeba, iż obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Takiej sytuacji z pewnością nie może stanowić okoliczność, iż skarżące Stowarzyszenie prowadzi liczne sprawy w sądach powodujące konieczność ponoszenia kosztów z tym związanych. Wyjaśnić należy, iż celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt II OZ 1166/12 czy z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II OZ 316/14). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego trafnie Sąd pierwszej instancji wymienił działania, jakie skarżące Stowarzyszenie winno było podjąć celem zwiększenia swych dochodów oraz trafnie też Sąd zauważył, iż były one wskazywane stronie skarżącej przy okazji wcześniej rozpoznawanych wniosków o przyznanie prawa pomocy i do których konsekwentnie Stowarzyszenie się nie stosuje. Stowarzyszenie zwiększając zakres swojej aktywności, na co wskazywano zarówno w treści wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i w treści rozpoznawanego zażalenia, winno zadbać również o zwiększenie źródeł finansowania. Nie można bowiem przerzucać ciężaru finansowania Stowarzyszenia na Państwo, a więc finansowania działania podmiotów prywatnych ze środków publicznych. Zasadą pozostaje bowiem prowadzenie działalności osób prawnych, jak i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, na bazie ich majątku własnego, co również słusznie eksponował Sąd pierwszej instancji. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem. Ocena ta nie została również podważona w rozpoznawanym zażaleniu. Prawidłowo bowiem Sąd pierwszej instancji przyjął, że Stowarzyszenie w tym konkretnym postępowaniu nie wykazało, by przesłanka z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. została spełniona. Dlatego, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniesione zażalenie.