II OZ 532/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia [...] Towarzystwa [...] im. [...] z siedzibą w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 2124/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] Towarzystwa [...] im. [...] z siedzibą w K. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] sierpnia 2014 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 2124/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w sprawie ze skargi [...] Towarzystwa [...] im. [...] z siedzibą w K. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] sierpnia 2014 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania, odmówił Towarzystwu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że Towarzystwo złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych poprzez obniżenie kosztów wpisu od skargi do kwoty 50 zł. Nadto podał, że Towarzystwo jest stowarzyszeniem rejestrowym, liczącym 27 członków i dodatkowo 3 członków wspierających. Wysokość podstawowej składki opłacanej w cyku miesięcznym wynosi 5 zł, natomiast składki ulgowe wynoszą 3 zł dla studentów i uczniów lub 1,50 zł dla emerytów, rencistów, osób bezrobotnych, a także innych osób pozostających w trudnej sytuacji życiowej. Z kolei w cyklu rocznym podstawowa składka wynosi 50 zł, natomiast składki ulgowe odpowiednio 25 zł lub 12 zł. Składka rodzinna – możliwa do opłacenia jedynie w cyklu rocznym – wynosi 80 zł. Wedle przedstawionego przez stronę wyliczenia, przychód ze składek członków zwykłych może wynieść 1.191 zł (21 x składka normalna 50 zł + 1 x składka rodzinna 80 zł + 3 x składka ulgowa 12 zł + 1 x składka studencka 25 zł). Jak podał skarżący, realny dochód z tytułu składek w 2014 r. wyniósł 1.900 zł. Sześć osób zalega ze składkami za ubiegły rok. Saldo rachunku bankowego stowarzyszenia na 26 listopada 2014 r. wyniosło 9,21 zł. Zaś działalność Towarzystwa z założenia opiera się na pracy społecznej. Wskazano także, że wynik organizacji za 2012 r. wyniósł -6.295,66 zł, zaś wynik za 2013 r. zamknął się stratą: wpływy ze składek wyniosły 1.220,00 zł, wydatki zaś 7.114,67 zł. Nadto podniesiono, że względu na ideowy charakter działań Towarzystwa, organizacja nie jest w stanie prowadzić działalności gospodarczej. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżące Towarzystwo nie wykazało, aby podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Zdaniem Sądu, jeżeli działalność stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (§ 8 statutu Towarzystwa), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Nadto Sąd dodał, że organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. A zatem skarżące Towarzystwo, którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Towarzystwo powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. W ocenie Sądu, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, skarżący zdecydował się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, powinien był tak zaplanować wydatki, by mieć możliwość pokrycia kosztów postępowania (np. poprzez zwiększenie składki członkowskiej). Dlatego, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a.", Sąd odmówił Towarzystwu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło skarżące Towarzystwo podnosząc, że domaga się zwolnienia tylko od części wpisu. Ponadto zauważyło, że nie działa w imieniu własnym, ale w sprawie dotyczącej środowiska przyrodniczego, będącego dobrem wspólnym. Zdaniem Towarzystwa składka członkowska kształtuje się na poziomie typowym dla organizacji pozarządowych, które oscylują od 35 do 60 zł rocznie. Zaś teoretyczny budżet roczny stowarzyszenia wynosi około 1.200 zł. Wydatki stowarzyszenia obejmują: opłaty bankowe, administracyjne, pocztowe, sądowe i koszty przejazdów. W 2014 r. dochód stowarzyszenia wyniósł 1.900 zł ze względu na pozyskanie członków wspierających. Zaś zobowiązania stowarzyszenia wynoszą aktualnie ponad 25.000 zł. Jednocześnie Towarzystwo nie jest w stanie pozyskać środków ze spadków czy darowizn. Ponadto w natłoku prac związanych z ochroną przyrody niemożliwe jest podjęcie dodatkowych działań mających na celu pozyskiwanie funduszy. Organizacja powołała się także na międzynarodową Konwencję o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, wskazując, że bariera finansowa nie powinna stać na przeszkodzie dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym normuje art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że prawo pomocy takiemu podmiotowi może być przyznane w zakresie częściowym jedynie wówczas, gdy wykaże on, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Redakcja art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. wskazuje też jednoznacznie, że ciężar dowodu w zakresie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie wnioskującej, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "gdy wykaże". W świetle powyższego strona, która chce skorzystać z prawa pomocy powinna nie tylko podać we wniosku okoliczności wskazujące na brak środków niewystarczających na pokrycie kosztów związanych z jej uczestnictwem w postępowaniu sądowym, ale również zaprezentować we własnym zakresie lub na żądanie sądu dowody potwierdzające takie twierdzenie, jak również to, iż podjęła skuteczne działania zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania. Takich okoliczności, jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, Towarzystwo nie zdołało wykazać. Podkreślić trzeba, iż obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie (art. 199 P.p.s.a.). Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Nadto wyjaśnić należy, iż celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt II OZ 1166/12 czy z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II OZ 316/14). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego trafnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, by podejmowało działania mające na celu pozyskanie środków na finansowanie swojej działalności. Stowarzyszenie działając aktywnie w zakresie ochrony środowiska winno również zadbać o zwiększenie źródeł finansowania. Nie można bowiem przerzucać ciężaru finansowania stowarzyszenia na Państwo, a więc finansowania działania podmiotów prywatnych ze środków publicznych. Zasadą pozostaje bowiem prowadzenie działalności osób prawnych, jak i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, na bazie ich majątku własnego, co również słusznie eksponował Sąd pierwszej instancji. Okolicznością przemawiającą za uwzględnieniem zażalenia nie może być również podnoszony przez Stowarzyszenie argument, że zaangażowanie w realizację statutowych celów Towarzystwa powoduje niemożność działania organizacji celem pozyskania środków na prowadzoną działalność. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Ocena ta nie została podważona w rozpoznawanym zażaleniu. Prawidłowo bowiem Sąd pierwszej instancji przyjął, że Towarzystwo w tym konkretnym postępowaniu nie wykazało, by przesłanka z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. została spełniona. Dlatego, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniesione zażalenie.