II OZ 342/26

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Chlebny po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.A. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 15 stycznia 2026 r. sygn. akt III SA/Lu 431/25 w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie ze skargi A.A. na czynność Komendanta Placówki Straży Granicznej w Terespolu z dnia 15 kwietnia 2025 r. w przedmiocie zawrócenia cudzoziemca do linii granicy państwowej postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. zwrócić A.A. ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie kwotę 100 (sto) złotych tytułem uiszczonego wpisu od zażalenia.

Postanowieniem 15 stycznia 2026 r., sygn. akt III SA/Lu 431/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie umorzył postępowanie w sprawie ze skargi A.A. (dalej: skarżący lub cudzoziemiec) na czynność Komendanta Placówki Straży Granicznej w Terespolu z 15 kwietnia 2025 r. w przedmiocie zawrócenia cudzoziemca do linii granicy państwowej. Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy: Pismem z 15 maja 2025 r. cudzoziemiec wniósł skargę na czynności materialno-techniczne podjęte w dniach 15 kwietnia 2025 r. oraz 16 kwietnia 2025 r. przez Komendanta Placówki Straży Granicznej w Terespolu, polegające na zawróceniu go do linii granicy państwowej z przejścia granicznego w Terespolu. Skarżący wniósł o stwierdzenie bezskuteczności zaskarżonych czynności, jako naruszających powołane szczegółowo w skardze przepisy prawa. W odpowiedzi na skargę Komendant Placówki Straży Granicznej w Terespolu wniósł o jej oddalenie. Organ wyjaśnił między innymi, że skarżący w dniu 15 kwietnia 2025 r. stawił się na drogowym przejściu granicznym w Terespolu na kierunku wjazdowym do Rzeczypospolitej Polskiej około godz. 10:47 i po przeprowadzeniu czynności został zawrócony do linii granicy państwowej na podstawie § 3 ust. 2b rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 13 marca 2020 r. w sprawie czasowego zawieszenia lub ograniczenia ruchu granicznego na określonych przejściach granicznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1403 ze zm.). Organ wskazał również, że w dniu 15 kwietnia 2025 r. o godz. 22:55 skarżący po raz kolejny stawił się na drogowym przejściu granicznym w Terespolu na kierunku wjazdowym do Rzeczypospolitej Polskiej i po przeprowadzeniu czynności ponownie został zawrócony do linii granicy państwowej. W piśmie z 10 września 2025 r. pełnomocnik skarżącego podniósł, że skarga dotyczyła czynności zawrócenia do linii granicy w dniach 15 kwietnia 2025 r. oraz 16 kwietnia 2025 r., co stanowi dwie odrębne czynności materialno-techniczne. W związku z tym pełnomocnik poddał pod rozwagę Sądu zasadność rozdzieleniu skargi na podstawie art. 57 § 3 p.p.s.a. Następnie w piśmie z 30 października 2025 r. organ wyjaśnił, że w dniu 15 kwietnia 2025 r. cudzoziemiec dwukrotnie podjął próbę przekroczenia granicy państwowej. Pierwsze czynności z jego udziałem zostały podjęte o godz. 10:45 i zostały zakończone o godz. 11:18. Natomiast kolejne czynności, związane z podjęciem drugiej próby przekroczenia granicy, rozpoczęły się o godz. 22:55 i zakończyły o godz. 23:54. W dniu 16 kwietnia 2025 r. Straż Graniczna nie podejmowała żadnych czynności wobec skarżącego. W piśmie z 30 października 2025 r. organ poinformował, że w dniu 1 sierpnia 2025 r. cudzoziemiec ponownie stawił się na granicy, deklarując zamiar ubiegania się o ochronę międzynarodową i wówczas zezwolono mu na wjazd na terytorium Polski oraz przyjęto stosowny wniosek o objęcie taką ochroną. Organ w piśmie z 1 grudnia 2025 r. wyjaśnił, że dane dotyczące czasu rozpoczęcia i zakończenia czynności zostały ustalone na podstawie wpisów zarejestrowanych w Centralnych Systemach Informatycznych Straży Granicznej. W związku z treścią pism organu oraz pełnomocnika skarżącego, wniesione jednym pismem skargi cudzoziemca na dwie czynności Komendanta Placówki Straży Granicznej w Terespolu podjęte w dniu 15 kwietnia 2025 r. zostały rozdzielone na podstawie art. 57 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Rozpoznawana sprawa dotyczy czynności zawrócenia cudzoziemca do linii granicy państwowej podjętej w dniu 15 kwietnia 2025 r. w godz. 10:45–11:18, natomiast czynności zawrócenia cudzoziemca do linii granicy państwowej podjętej w dniu 15 kwietnia 2025 r. w godz. 22:55–23:54 dotyczy sprawa o sygnaturze akt III SA/Lu 649/25 (zarządzenie Przewodniczącego III Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 9 grudnia 2025 r. w aktach sprawy III SA/Lu 649/25). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem 15 stycznia 2026 r., sygn. akt III SA/Lu 431/25, umorzył postępowanie w sprawie jako bezprzedmiotowe, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji wskazał, że z treści pisma organu z 30 października 2025 r. wynika, że skarżący w dniu 1 sierpnia 2025 r. stawił się na granicy, deklarując zamiar ubiegania się o ochronę międzynarodową i wówczas zezwolono mu na wjazd na terytorium Polski oraz przyjęto stosowny wniosek o objęcie taką ochroną (pismo k. 175v.). Okoliczność ta została przyznana przez pełnomocnika skarżącego w toku rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie. Pełnomocnik wskazał również, że skarżący od dnia 1 sierpnia 2025 r. przebywa legalnie w Polsce, w związku z objęciem procedurą udzielenia mu ochrony międzynarodowej, zaś postępowanie w tej sprawie jest prowadzone przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców (protokół rozprawy k. 248v.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie podkreślił, że zaskarżona czynność materialno-techniczna zawrócenia skarżącego w dniu 15 kwietnia 2025 r. do linii granicy państwowej, raz dokonana, w sensie faktycznym nie przestała wprawdzie istnieć w związku z okolicznością późniejszego – w dniu 1 sierpnia 2025 r. zezwolenia skarżącemu na wjazd na terytorium Polski oraz przyjęcia wniosku o objęcie ochroną międzynarodową. Jednakże w ocenie Sądu pierwszej instancji, uznać należy, że sytuacja ta skutkuje bezprzedmiotowością postępowania sądowego w rozpoznawanej sprawie. W następstwie bowiem czynności organu podjętych w dniu 1 sierpnia 2025 r. zaskarżona w tej sprawie czynność przestała wywoływać skutek prawny. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że celem postępowania sądowoadministracyjnego jest doprowadzenie do zgodności z prawem działań organu podlegających kognicji sądów administracyjnych, co w rozpoznawanej sprawie, wobec wniosków skargi miało wyrażać się w orzeczeniu o bezskuteczności zaskarżonej czynności stosownie do art. 146 § 1 p.p.s.a., w celu zezwolenia skarżącemu na wjazd na terytorium Polski i przyjęcia od niego wniosku o objęcie ochroną międzynarodową. Z bezspornych okoliczności sprawy wynika, że skarżący w dniu 1 sierpnia 2025 r. stawił się na granicy, deklarując zamiar ubiegania się o ochronę międzynarodową i wówczas zezwolono mu na wjazd na terytorium Polski oraz przyjęto od niego stosowny wniosek. Tym samym cel, któremu miało służyć wniesienie skargi w rozpoznawanej sprawie, został w toku postępowania, już po wniesieniu skargi, zrealizowany na skutek późniejszej czynności organu. Organ sam, poprzez czynność podjętą w dniu 1 sierpnia 2025 r. doprowadził do tego stanu rzeczy (poprzez zezwolenie skarżącemu na wjazd na terytorium Polski oraz przyjęcie od niego wniosku o ochronę międzynarodową), eliminując w ten sposób skutek prawny poprzedniej czynności polegającej na zawróceniu skarżącego do linii granicy państwowej, a w związku z czym przestał istnieć przedmiot sprawy sądowoadministracyjnej. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że w zaistniałych po wniesieniu skargi okolicznościach merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy stało się zbędne. Zauważył, że na skutek późniejszych czynności organu zaistniał stan, który powstałby w wyniku merytorycznego orzeczenia Sądu w przypadku, gdyby Sąd uwzględnił skargę. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i umorzenie postępowania w sytuacji w której postępowanie nie stało się bezprzedmiotowe. Cudzoziemiec na podstawie art. 197 § 2 w zw. z art. 185 § 2 p.p.s.a. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu zażalenia cudzoziemiec wskazał, że tożsame sprawy dotyczące zawrócenia do linii granicy były już przedmiotem rozpoznania przez Wojewódzkie Sądy Administracyjne (wyrok WSA w Białymstoku z dnia 15 września 2022 r. o sygn. akt II SA/Bk 492/22, II SA/Bk 493/22 i II SA/Bk 494/22). Sądy administracyjne rozpatrywały także podobne sprawy dotyczące postanowienia o opuszczeniu Rzeczypospolitej Polskiej wydane przez Komendanta Straży Granicznej (wyrok WSA w Warszawie z 26 kwietnia 2022 r., sygn. IV SA/Wa 420/22, wyrok WSA w Warszawie z 27 kwietnia 2022 r., sygn. IV SA/Wa 471/22, wyrok WSA w Warszawie z 20 maja 2022 r., sygn. IV SA/Wa 615/22, wyrok WSA w Warszawie z 27 maja 2022 r., sygn. IV SA/Wa 772/22). W wielu z tych spraw skarżący po pierwszym zawróceniu znaleźli się następnie na terytorium Polski i w żadnych z tych postępowań, sąd nie umorzył postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość. Co więcej, podstawy takiej również nie stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z 22 czerwca 2022 r. wydanym w sprawie sygn. akt II OZ 376/22 uchylił zażalenie na umorzenie postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość wobec rzekomego oświadczenia skarżącej o braku woli kontynuowania sprawy. NSA nie stwierdził przy tym, aby w sprawie zachodziła oddzielna podstawa do umorzenia postępowania. Skarżący wskazał, że w rozpoznawanej sprawie skarga dotyczyła zawrócenia ich do linii granicy, która to czynność wynikała z odmowy zarejestrowania jego wniosku o ochronę międzynarodową i tym samym uznania jego uprawnienia do pozostania na terytorium Polski do czasu rozpatrzenia wniosku. W takim stanie rzeczy, dokonując czynności zawrócenia skarżącego w dniu 15 kwietnia 2025 r., organ pozbawił go uprawnienia do pozostania po tej dacie na terytorium Polski oraz ochrony przed non-refoulement. Fakt pozbawienia tego uprawnienia nie może zostać "naprawiony" wobec przyjęcia od niego wniosku w dniu 1 sierpnia 2025 r., bowiem nie zmienia tego, że skarżącemu odmówiono tego uprawnienia w przeszłości. W rozpoznawanej sprawie nie mamy do czynienia z sytuacją, w której przestałą istnieć sprawa sądowoadministracyjna. Organ swoim działaniem w dniu 1 sierpnia 2025 r. nie zdołał bowiem rektyfikować swojego wcześniejszego działania. Nie jest bowiem możliwe następcze przywrócenie uprawnień skarżącego do złożenia w dniu 15 kwietnia 2025 r. wniosku o udzielenie ochrony i pozostania po tej dacie na terytorium Polski. Zasada non-refoulement chroni wnioskodawców w procedurze o udzielenie ochrony międzynarodowej przed zawróceniem ich do kraju, gdzie grozi im niebezpieczeństwo lub, tak jak w przypadku skarżącego, gdzie nie może liczyć na rzetelne rozpatrzenie jego wniosku uchodźczego. Zawrócenie skarżącego w dniu 15 kwietnia 2025 r. pozbawiło go w tamtym dniu tego uprawnienia. Nie sposób uznać, że można te czynność rektyfikować poprzez zezwolenie na wjazd w innej dacie – taka interpretacja byłaby w sposób oczywisty sprzeczna z istotą zasady non-refoulement. Zdaniem skarżącego orzeczenie sądu administracyjnego w przedmiocie czynności organu, jest jedyną możliwością uzyskania przez niego prejudykatu stwierdzającego bezprawność działania organu w rozumieniu art. 4171 § 2 lub 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 poz. 1071 ze zm.; dalej: k.c.). Zgodnie z tym przepisem, naprawienia szkody wynikającej z działania lub zaniechania organu władzy publicznej można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności działania organu z prawem. Opowiadając się za jak najpełniejszą kontrolą działań organu przez wojewódzkie sądy administracyjne, należy uznać, że postępowanie w rozpoznawanej sprawie nie stało się bezprzedmiotowe, a zażalenie powinno zostać uwzględnione. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 1. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. 2. Podstawą orzekania przez Sąd pierwszej instancji był art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., który stanowi, że sąd umarza postępowanie, gdy z innych przyczyn stało się ono bezprzedmiotowe. Postępowanie sądowoadministracyjne staje się bezprzedmiotowe, jeżeli w jego toku wystąpią zdarzenia, w których następstwie zakończy się sprawa sądowoadministracyjna, co oznacza, że przed wydaniem wyroku wygaśnie przedmiot zaskarżenia (por. wyrok NSA z 1 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 3086/21). Przy badaniu wystąpienia przesłanek bezprzedmiotowości postępowania chodzi generalnie o brak przedmiotu postępowania, który najczęściej występuje wówczas, gdy zaskarżona decyzja została wyeliminowana z obrotu prawnego. Bezprzedmiotowość postępowania zamyka drogę do oceny legalności działania organu administracyjnego. Jest to okoliczność występująca wtedy, kiedy brak jest któregoś z elementów stosunku prawnego, z przyczyn podmiotowych lub przedmiotowych, co wyłącza wydanie wyroku w sprawie (por. wyrok NSA z 7 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1814/16). Nie można zasadnie twierdzić, że postępowanie przed sądem administracyjnym stało się bezprzedmiotowe i z tego powodu je umorzyć na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jeżeli nadal istnieje sprawa sądowoadministracyjna w rozumieniu art. 1 p.p.s.a., czyli istnieje przedmiot sądowej kontroli działania lub zaniechania organów administracji publicznej. Umorzenie postępowania sądowowoadministracyjnego jest wyjątkiem od ogólnej zasady, zgodnie z którą postępowanie sądowe powinno zakończyć się merytorycznym rozstrzygnięciem. Celem postępowania sądowoadministracyjnego jest zbadanie zgodności z prawem zaskarżonego rozstrzygnięcia lub zaskarżonej czynności. Dopóki istnieją one w obrocie prawnym, czyli nie zostaną wyeliminowane przez organ administracyjny w stosownej procedurze, czy też nie wygasną z mocy prawa, sąd administracyjny nie może uchylać się od dokonania kontroli zgodności takiego rozstrzygnięcia lub takiej czynności z przepisami prawa, na podstawie których zostały one wydane lub podjęte. Zgodnie z art. 184 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.; dalej: Konstytucja RP) Naczelny Sąd Administracyjny oraz inne sądy administracyjne sprawują, w zakresie określonym w ustawie, kontrolę działalności administracji publicznej. Istotą sądowej kontroli administracji jest ochrona wolności i praw jednostki (podmiotów prawa) w stosunkach z administracją publiczną oraz budowanie i utrwalanie zasady państwa prawnego. Podstawową funkcją sądownictwa administracyjnego jest ochrona praw podmiotowych jednostki. Wypływa ona z założeń przyjętego systemu weryfikacji administracji publicznej, co ma ścisły związek z realizacją zasady praworządności (por. J. Trzciński, Sądownictwo administracyjne jako gwarant ochrony wolności i praw jednostki /w:/ Trzecia władza. Sądy i trybunały w Polsce, Gdańsk 2008, s. 128–129; M. Haczkowska, M. Masternak-Kubiak /w:/ R. Balicki i in., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2014, art. 184.). 3. W rozpoznawanej sprawie nie ma podstaw prawnych do twierdzenia, że zezwolenie skarżącemu na wjazd na terytorium Polski oraz przyjęcie od niego wniosku o ochronę międzynarodową w dniu 1 sierpnia 2025 r. doprowadziło do bezprzedmiotowości postępowania sądowoadministracyjnego w przedmiocie zawrócenia cudzoziemca do linii granicy państwowej. Nie zostały bowiem wyeliminowane wynikające z zaskarżonej czynności skutki prawne i określone konsekwencje dla sfery praw i obowiązków skarżącego. Może on wobec tego domagać się skontrolowania jej legalności w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi do sądu administracyjnego. W świetle powyższego za błędne uznać należy stwierdzenie Sądu pierwszej instancji, że postępowanie w rozpoznawanej sprawie stało się bezprzedmiotowe. Cudzoziemiec w zażaleniu słusznie zauważył, że orzeczenie sądu administracyjnego w przedmiocie czynności organu, jest jedyną możliwością uzyskania przez niego prejudykatu stwierdzającego bezprawność działania organu w rozumieniu art. 4171 § 2 lub § 3 k.c. Zgodnie z tym przepisem, naprawienia szkody wynikającej z działania lub zaniechania organu władzy publicznej można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności działania organu z prawem. 4. Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., uchylił zaskarżone postanowienie. O zwrocie wpisu od zażalenia orzeczono na podstawie art. 232 § 1 pkt 2 p.p.s.a.