II OZ 264/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 27 stycznia 2014 r., sygn. akt II SA/Gl 1578/13, oddalające wniosek o przyznanie S. K. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu w sprawie ze skargi S. K. na postanowienie Śląskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Katowicach z dnia [...] sierpnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania w sprawie umorzenia postępowania dotyczącego wykonanych robót budowlanych postanawia: oddalić zażalenie

Skarżący S. K. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100,00 zł wystąpił na urzędowym formularzu druku PPF z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu. Oświadczył w nim, że nie dysponuje środkami finansowymi na związane z postępowaniem opłaty sądowe. Wnioskodawca opisując swój stan rodzinny, majątek i dochody wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i pełnoletnim synem. Zeznał, że posiada budynek mieszkalny o pow. 200 m² oraz lokal mieszkalny o pow. 100 m². Zadeklarował jednocześnie, że nie posiada jakiegokolwiek majątku, oszczędności, papierów wartościowych ani też przedmiotów, których wartość przekraczałaby 3.000 euro. Poinformował, że nie uzyskuje żadnych dochodów oraz świadczeń, podobnie jak i członkowie jego rodziny. Skarżący j jego syn są bezrobotni, bez prawa do zasiłku, natomiast żona wnioskodawcy nie posiada statusu bezrobotnego. Nadto skarżący oświadczył, że brak środków finansowych uniemożliwił synowi podjęcie nauki na studiach. Pismem z dnia 7 listopada 2013 r. referendarz sądowy zobowiązał skarżącego do uprawdopodobnienia okoliczności podniesionych we wniosku poprzez przedłożenie kopii rachunków (faktur) za media. Jednocześnie wezwał wnioskodawcę do jednoznacznego wskazania źródła utrzymania (gdyż z treści formularza wynika, że ani skarżący ani też inny członek najbliższej rodziny nie uzyskują jakiegokolwiek dochodu), jak również wyjaśnienia, czy skarżący jako osoba bezrobotna, pozbawiona źródeł dochodów korzysta z jakiejkolwiek formy wsparcia ze środków pomocy społecznej. Odpowiadając na wezwanie skarżący podniósł, że jest ono nieuzasadnione i nie znajduje oparcia w treści art. 258 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." Zaznaczył, że nieświadomie podał zbyt wiele informacji na temat swojego stanu majątkowego i rodzinnego. Stwierdził, że dowiódł on, że od dwóch lat nie osiągnął żadnych dochodów, zaś oświadczenie potwierdzające taki stan jest wystarczające. Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2013 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sadzie Administracyjnym w Gliwicach oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie skarżący ponowił argumentację co do bezprawnego w jego przekonaniu wezwania referendarza z dnia 7 listopada 2013 r. Postanowieniem z dnia 27 stycznia 2014 r. Wojewódzki Sad Administracyjny w Gliwicach oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd stwierdził, że skarżący wbrew przesłankom z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślił, że przyznając lub odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd weryfikuje sytuację materialną wnioskodawcy. Warunkiem przyznania prawa pomocy jest wyjaśnienie wszelkich okoliczności dotyczących sytuacji materialnej osoby występującej z takim wnioskiem. Pozbawienie Sądu możliwości jej oceny wobec niedostarczenia przez skarżącego rzetelnych i adekwatnych danych uzasadnia odmowę udzielenia prawa pomocy. Sąd stwierdził, że, wbrew temu co twierdził skarżący, wezwanie mające na celu należyte wykazanie przez stronę okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy jest uzasadnione, jeśli w oparciu o dotychczasowe oświadczenia i dokumentację nie można dokonać oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego skarżącego lub ocena ta budzi wątpliwości co do rzetelności przekazanych danych. Sąd zaznaczył, że wezwanie takie może także odnosić się do osób trzecich pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym treść ich oświadczeń bowiem może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku. Wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. Dalej Sąd stwierdził, że samo oświadczenie o braku dochodów i majątku, przy jednoczesnym braku uprawdopodobnienia i wykazania przywołanej okoliczności, jest niewystarczające. Ogólnikowe twierdzenia obrazujące sytuacje majątkową, nie poparte stosownymi dokumentami - w żaden sposób nie tłumaczą skąd wnioskodawca czerpie środki na utrzymanie się. Taka postawa skarżącego uniemożliwia prawidłową ocenę jego sytuacji majątkowej, jak również jego możliwości finansowych, co prowadzi do wniosku, że skarżący nie wykazał dostatecznie, że spełnia przesłanki do całkowitego uwzględnienia jego żądania. Sąd zaznaczył, że uchylanie się od przedstawienia rzetelnych informacji i ich obrazowanie w sposób wybiórczy, przy jednoczesnym akcentowaniu tych z nich, które mogłyby świadczyć o trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy nie mogą spotkać się z aprobatą Sądu. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Powyższe postanowienie zostało zaskarżone zażaleniem do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Argumentacja skarżącego nie uległa zasadniczej zmianie w stosunku do prezentowanej poprzednio. Podtrzymuje, że oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zupełności opisują jego sytuację materialną i uzasadniają przyznanie zawnioskowanej pomocy. Informacje dotyczące członków jego rodziny nie mają znaczenia dla rozpatrzenia przedmiotowego wniosku. Naczelny Sad Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym osobie fizycznej następuje, jeśli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zgodnie z art. 252 § 1 i 2 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy, będący urzędowym formularzem, powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnianiu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym, jeżeli wniosek składa osoba fizyczna. W oparciu o art. 255 p.p.s.a. jeżeli powyższe oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu majątkowego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W myśl § 4 rozporządzenia z dnia 16 grudnia 2003 r. Rady Ministrów w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (Dz. U. Z 2003 r. Nr 227, poz. 2245), dalej rozporządzenie, dokumentami źródłowymi potwierdzającymi dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, mogą być w szczególności: odpisy zeznań podatkowych za ostatnie 2 lata kalendarzowe, wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, wypisy z rejestrów urzędowych, odpis aktualnych bilansów, zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat, zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Jak wyżej wspomniano, wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie kosztów postępowania nie jest możliwe. Jednakże, gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. Należy również wziąć pod uwagę, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem, w związku z tym należy ją stosować wyjątkowo. Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. ma więc umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Twierdzenia strony o niezasadności wezwania do złożenia wyjaśnień, które służyć mają dokonaniu prawidłowej oceny jej faktycznej sytuacji materialnej i rodzinnej przez pryzmat stanu majątkowego wszystkich członków tworzących gospodarstwo domowe są chybione. W okolicznościach niniejszej sprawy, jeżeli strona nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z Sądem, trudno jest oczekiwać by Sąd bazując na ogólnych twierdzeniach, niepopartych żadnymi dokumentami źródłowymi wydał postanowienie w sprawie prawa pomocy. Nie można oczekiwać, by Sąd udzielając wsparcia ze środków publicznych podejmował czynności, do których nie jest przekonany albowiem zajęcie stanowiska uniemożliwiła mu strona odmawiając podania danych niezbędnych do oceny oświadczeń zawartych we wniosku o prawo pomocy. Sytuacja taka prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie strona nie wskazała okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W zażaleniu nie przedstawiła popartych dowodami faktów, które wskazywałyby na konieczność wsparcia ze strony budżetu Państwa. Do zażalenia nie dołączyła żadnych załączników. Nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku przedstawienia swojej sytuacji materialnej, nie zareagowała na wezwanie Sądu odnośnie nadesłania dokumentów mogących stanowić podstawę oceny jej sytuacji finansowej i rodzinnej. Stanowisko strony sprowadzające się do kwestionowania zasadności wezwania do uzupełnienia pierwotnych oświadczeń i odmowa przedstawienia dokumentów źródłowych potwierdziła, że wątpliwości Sądu co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego były uzasadnione. Niepodjęcie współpracy w tym zakresie oznacza, że strona nie zrealizowała swojej powinności wynikającej z art. 255 p.p.s.a., czym uniemożliwiła ewentualne przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skoro bowiem strona uważa, że jej sytuacja jest inna niż to przedstawił WSA, to powinna przedstawić takie dokumenty, które potwierdzałby jej tezy. Wydając zaskarżone postanowienie Sąd pierwszej instancji wziął pod uwagę oświadczenia strony opisujące jej stan rodzinny, majątkowy i źródła dochodu, a także wskazał na wątpliwości co do rzeczywistych możliwości płatniczych strony. Dokonanie oceny, czy dla strony wpis w określonej wysokości to dużo czy mało i czy jest ona w stanie go uiścić potrzebna jest pełna wiedza o sytuacji strony skarżącej. To samo dotyczy przyznania profesjonalnej pomocy prawnej. W przypadku wątpliwości, które nie zostaną wyjaśnione przez stronę, Sąd nie może przyznać prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.