II OZ 1324/17

Dnia 8 listopada 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Miładowski, , , po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] z siedzibą w R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 października 2016 r., sygn. akt IV SA/Po 291/16 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia i umorzenia postępowania odwoławczego postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 11 października 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił Stowarzyszeniu [...] z siedzibą w R. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd I instancji, powołując się na treść art. 214 § 1, art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wskazał, że skarżące Stowarzyszenie, przybierając formę stowarzyszenia zwykłego, nałożono na członków obowiązek uiszczania składek członkowskich, które przy takiej formie działania są podstawowym źródłem finansowania działalności stowarzyszenia. W sytuacji braku egzekwowania od członków stowarzyszenia obowiązku uiszczana składek członkowskich, przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby więc do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Sąd wskazał, że Stowarzyszenie jest organizacją nie przynoszącą dochodu podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu, nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może jednak przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Ponadto, przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, co stanowiłoby zaprzeczenie zasady, że organizacja społeczna winna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe i majątek. Zażalenie na ww. postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy wniosło skarżące Stowarzyszenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przytoczonego powyżej przepisu wynika, że ubiegającego się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, że znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że nie jest uzasadnione przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Przedstawione przez skarżące Stowarzyszenie sytuacja finansowa i kwestie organizacyjne nie przemawiają za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Kwestia dochodów stowarzyszeń została uregulowana w art. 42 ustawy – Prawo o stowarzyszeniach. Stowarzyszenie zwykłe, a z takim stowarzyszeniem mamy do czynienia w niniejszej sprawie, nie może prowadzić ani działalności gospodarczej, ani przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej (art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5). Stowarzyszenie zwykłe uzyskuje zaś środki na swoją działalność ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2). Wynika z tego, że stowarzyszenie zwykłe powinno zapewnić środki na prowadzenie swojej działalności przez utrzymanie wysokości składek członkowskich na odpowiednim poziomie, na co prawidłowo zwrócił uwagę Sąd I instancji. W tej zaś sprawie, skarżące Stowarzyszenie, składając wniosek, wskazało, że wydatki na korespondencję pochodzą ze składek członkowskich, które nie są obowiązkowe; ponadto Stowarzyszenie prowadzi działalność "non profit". Z tak przedstawionego oświadczenia nie wynika, czy uzyskiwana wielkość środków finansowych ze składek członkowskich jest wystarczająca dla wykonywanej działalności statutowej Stowarzyszenia. Jednak właśnie w związku z celami statutowymi skarżące Stowarzyszenie powinno liczyć się z konsekwencjami podejmowanych działań. W tym zakresie za nieuprawnione należy uznać stanowisko strony skarżącej, zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy warunkuje to, że Stowarzyszenie nie ma majątku i wykonuje swoją działalność bezpłatnie, jak i to, że składki członkowskie nie są obowiązkowe. Skarżące Stowarzyszenie powinno przewidzieć skutki swojej działalności tak aby zapewnić odpowiednie środki finansowe na prowadzenie swojej działalności statutowej. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi pomoc państwa dla osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej – gdy wykażą, że nie mają żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Stowarzyszenie ubiegające się o taką pomoc powinno najpierw poczynić kroki celem skutecznego uzyskania odpowiednich środków finansowych od jego członków. Z taką sytuacją z całą pewnością nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, ponieważ skarżące Stowarzyszenie takich działań nie poczyniło, zakładając z góry, że składki członkowskie są nieobowiązkowe, co w zasadzie wykazuje na brak możliwości realizacji swojej działalności statutowej z tego właśnie względu. Takie stanowisko strony skarżącej nie świadczy o wystąpieniu nadzwyczajnych okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, tym bardziej, że w oparciu o informacje zawarte we wniosku nie można ustalić jak kształtują się wpływy ze składek członkowskich. Jednocześnie skarżące Stowarzyszenie, mając wiedzę co do obowiązkowości wykazania swojej sytuacji finansowej, na co wskazał w tej sprawie Naczelny Sądu Administracyjny w postanowieniu o sygn. akt II OZ 791/15, nie przedstawiło dokładnej informacji o stanie swoich finansów. Poza tym w ww. postanowieniu NSA wskazało, że Stowarzyszenie powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. W tych warunkach brak było podstaw do wzywania Stowarzyszenia przez Sąd I instancji do złożenia dodatkowych wyjaśnień. Z tych względów, na podstawie 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w postanowieniu.