II OSK 884/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Tomasz Bąkowski Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak sędzia del. WSA Anna Szymańska (sprawozdawca) Protokolant starszy asystent sędziego Paweł Chyliński po rozpoznaniu w dniu 28 lipca 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 19 stycznia 2024 r., sygn. akt III SA/Łd 460/23 w sprawie ze skargi S. N. na decyzję Wojewody Łódzkiego z dnia 6 czerwca 2023 r., nr SO-II.6231.6.2023 w przedmiocie odmowy wydania odpisu zupełnego aktu urodzenia 1. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1, 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 4 maja 2023 r., znak USC.5362.2500.2023, 3. w pozostałej części oddala skargę kasacyjną, 4. zasądza od Wojewody Łódzkiego na rzecz S. N. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wyrokiem z 19 stycznia 2024 r., sygn. akt III SA/Łd 460/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi (dalej: WSA w Łodzi, sąd wojewódzki, sąd pierwszej instancji) po rozpoznaniu skargi S. N. (dalej: wnioskodawca, skarżąca, skarżąca kasacyjnie) na decyzję Wojewody Łódzkiego (dalej: Wojewoda) z 6 czerwca 2023 r. nr SO-II.6231.6.2023 w przedmiocie odmowy wydania odpisu zupełnego aktu urodzenia – oddalił skargę. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z 5 kwietnia 2023 r. skarżąca wystąpiła o wydanie odpisu zupełnego aktu urodzenia M. W. tj. biologicznej matki. W piśmie z 23 kwietnia 2023 r. wskazała, że wyłącznym interesem w sprawie jest to, że chce poznać swoje pochodzenie genetyczne, to jest wejść w posiadanie informacji, kim (głównie z pochodzenia etnicznego) są, bądź byli jej biologiczni dziadkowie, co wydaje się być możliwe jedynie od strony matki biologicznej. Podniosła, że nie jest w posiadaniu żadnych informacji dotyczących ojca biologicznego, które pozwalałyby na jego prawidłową identyfikację. Wskazała, że została przysposobiona przez W. N. i Z. N. Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w Piotrkowie Trybunalskim (dalej: Kierownik, organ pierwszej instancji) decyzją z 4 maja 2023 r. nr USC.5362.2500.2023 odmówił wydania odpisu zupełnego aktu urodzenia M. W. Wojewoda, zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Wyjaśnił, że materialnoprawną podstawę wydanej decyzji stanowi art. 45 ustawy z 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 1681 ze zm.; dalej: p.a.s.c.). Powołując treść tego przepisu, a także art. 121 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm., dalej: k.r.o.) stwierdził, że wnioskodawczyni jest podmiotem, który by uzyskać żądany odpis aktu stanu cywilnego powinna wykazać w tym własny interes prawny. Zaznaczono, że wyjaśnienia skarżącej nie są wystarczające dla uznania istnienia interesu prawnego w uzyskaniu wnioskowanego odpisu aktu stanu cywilnego. Podano, że sama chęć poznania swojego pochodzenia nie wypełnia istotnych elementów, na jakich oparty jest interes prawny. Bowiem, nie jest to interes aktualny, obiektywnie istniejący i konkretny, powiązany z istnieniem przepisu prawa powszechnie obowiązującego. WSA w Łodzi we wskazanym na wstępie wyroku stwierdził, że skarga jest niezasadna. Wyjaśniono, że z uwagi na orzeczenie przysposobienia skarżącej przez W. N. i Z. N. sporządzony został nowy akt urodzenia na imię i nazwisko S. N. Wskazano, że żądany akt urodzenia skarżąca mogłaby uzyskać jedynie w sytuacji wystąpienia w sprawie administracyjnej przesłanek z art. 45 p.a.s.c. Dalej, że mając na uwadze brzmienie art. 121 k.r.o., który stanowi, że na skutek czynności prawnej w postaci przysposobienia pełnego M. W. nie należy już względem skarżącej do kręgu osób wymienionych w art. 45 p.a.s.c. (wstępni, zstępni), bowiem przysposobienie pełne oznacza zerwanie więzi z rodziną naturalną i zawiązanie więzi z nową rodziną, zatem warunkiem uzyskania żądanego w niniejszej sprawie aktu jest wykazanie przez wnioskującą istnienia po jej stronie interesu prawnego. Wskazano, że interesem nie może być chęć poznania swojego pochodzenia genetycznego, tj. uzyskanie informacji, kim (głównie z pochodzenia etnicznego) są bądź byli biologiczni dziadkowie skarżącej. Zdaniem sądu wojewódzkiego, stanowisko organów obu instancji jest w sprawie prawidłowe. Wobec powołania się przez stronę skarżącą na Konwencję o prawach dziecka przyjętą przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. nr 120, poz. 526 ze zm.; dalej: Konwencja o prawach dziecka) oraz Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284 ze zm.; dalej: Konwencja lub EKPCz) wskazano, że ww. aktach prawnych brak jest przepisu, który wprost przyznawałby adoptowanemu dziecku prawo do uzyskania informacji na temat swoich biologicznych krewnych. W ocenie sądu wojewódzkiego polski ustawodawca - działając w ramach marginesu przyznanego przez Konwencję o prawach dziecka oraz EKPCz, jak również mając na uwadze regulacje zawarte w Europejskiej Konwencji o przysposobieniu dzieci posiadał uprawnienie do stworzenia regulacji prawnych takich jak art. 45 p.a.s.c. w związku z art. 121 § 3 k.r.o. Wskazano, że wyłączenie przysposobionego z jego rodziny naturalnej i włączenie go do rodziny z przysposobienia jest w wypadku przysposobienia pełnego całkowite, w tym sensie, że to nowe pochodzenie dziecka eliminuje pochodzenie dotychczasowe (naturalne). Konsekwencją tego jest definitywna i całkowita utrata przez przysposobionego jego naturalnego stanu cywilnego. Podano, że art. 73 p.a.s.c., zapewniają możliwie pełną tajemnicę takiego przysposobienia. Dalej, że dotychczasowego aktu urodzenia przysposobionego nie skreśla się, ale wpisuje się do niego wzmiankę dodatkową o sporządzeniu nowego aktu urodzenia; dotychczasowy akt urodzenia przysposobionego nie podlega ujawnieniu i nie wydaje się z niego odpisów, chyba że zażąda tego sąd w związku ze sprawą. Zauważono, że również w przypadku przysposobienia pełnego jest możliwość zapoznania się przez dziecko z danymi rodziców biologicznych. Wyjaśniono, że zgodnie z art. 73 ust. 3 p.a.s.c., jest możliwe udostępnienie odpisu zupełnego dotychczasowego aktu urodzenia oraz dokumentów z akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego dotyczących dotychczasowego aktu urodzenia, którego to ujawnienia może żądać przysposobiony po uzyskaniu pełnoletności (z akt sprawy wynika, że skarżąca z takiego uprawnienia skorzystała). Podano, że wprowadzona regulacja ma na celu zachowanie w tajemnicy przysposobienia, ale z drugiej strony stanowi gwarancję realizacji prawa dziecka do poznania rodziców. Ochrona tajemnicy przysposobienia nie ma zatem w polskim prawie charakteru bezwzględnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca, zaskarżając go w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, to jest art. 8 ust. 1 i 2 EKPCz w zw. z art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 8 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka. Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Pismem z 25 marca 2024 r. wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA) zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. Skarga kasacyjna okazała się zasadna. Podstawą prawną żądania przez skarżącą odpisu aktu urodzenia biologicznej matki jest art. 45 ust. 1 p.a.s.c. Przepis ten ustanawia zasadę ograniczenia jawności aktów stanu cywilnego, enumeratywnie wskazując podmioty, które mogą efektywnie ubiegać się o wydanie odpisu aktu cywilnego danej osoby fizycznej. Wśród precyzyjnie wymienionych podmiotów wykazujących więzi rodzinne, czy prawne oraz instytucji - przepis stanowi, że wydaje się taki odpis osobie, która wykaże w tym tj. w uzyskaniu takiego aktu, interes prawny. Oznacza to, że prawodawca krajowy zagwarantował możliwość uzyskania takiego dokumentu niesprecyzowanym podmiotom jednakże pod warunkiem, tj. wykazania, że ubiegający się wykaże ów interes prawny. Tym samym nie ma ani potrzeby, ani tym bardziej konieczności posiłkowania się przepisami unijnymi, czy umowami międzynarodowymi, bowiem w polskim prawodawstwie istnieje norma prawa, która umożliwia uzyskanie aktu stanu cywilnego. Przy czym norma ta wymaga uzupełnienia o przepisy odrębne, jak w tym wypadku Konstytucję RP oraz umowę międzynarodową. Prawo krajowe tym samym zapewniło mechanizm umożliwiający wyważenie prawa skarżącej do poznania swego pochodzenia i interesu matki biologicznej do pozostania anonimową. Mechanizm ten opiera się zatem na dekodowaniu w każdej indywidualnej sprawie znaczenia pojęciowego owego "interesu prawnego". Nie występuje bowiem żaden automatyzm w prawie do uzyskania tego dokumentu przez biologiczne dziecko. Kluczowe w sprawie zatem jest to, czy córka biologiczna podając swoje racje jak w przedmiotowym wniosku, wykazała ów interes prawny w żądaniu aktu urodzenia matki biologicznej. Przypomnieć wszak należy, że wnioskowała ona ze względu na kwestie genetyczne i etniczne swoich przodków oraz poznanie własnej tożsamości. Użyte w art. 45 ust. 1 p.a.s.c. sformułowanie "interes prawny" odnosi się do związku między sferą indywidualnych praw i obowiązków określonego podmiotu, a sprawą w której może nastąpić konkretyzacja tych praw i obowiązków. Jego podstawą mogą być wszystkie normy, istniejące w obowiązującym stanie prawnym, w oparciu o które można wywieść obowiązek uzyskania informacji znajdujących się w aktach stanu cywilnego. Wykazanie interesu prawnego w uzyskaniu odpisu aktu stanu cywilnego ma polegać na wskazaniu okoliczności, które w świetle przepisów prawa materialnego kreują ten interes prawny, a nie na wskazaniu przepisu z którego wprost wynikałby obowiązek przedłożenia aktu stanu cywilnego. Przez normy prawa materialnego należy rozumieć normy zawarte w przepisach prawa powszechnie obowiązującego, które określają treść praw i obowiązków tych podmiotów, do których w ramach danego stosunku prawnego przepisy te mogą mieć zastosowanie. Interes prawny nie jest tożsamy z interesem faktycznym. Dopiero wówczas, gdy subiektywne przekonanie żądającego ma swoje odzwierciedlenie w przepisach prawa, możemy mówić o interesie prawnym. Tym samym interes prawny jest kwalifikowanym interesem faktycznym, który wynika z określonego przepisu prawa materialnego odnoszącego się wprost do sytuacji danego podmiotu i pojawia się wówczas, gdy istnieje związek między obowiązującą normą prawa materialnego, a sytuacją prawną tegoż podmiotu (vide wyrok NSA z 6 grudnia 2016 r., sygn. akt II OSK 595/15). Takim przepisem prawa materialnego, który kreuje interes prawny strony w powiązaniu z okolicznościami podanymi przez skarżącą przy wnioskowaniu o rzeczony akt stanu cywilnego - jest art. 47 Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 1 EKPCz. Innymi słowy nie oznacza to, że sam fakt pokrewieństwa kreuje interes prawny w rozumieniu art. 45 ust. 1 p.a.s.c. Interesu tego nie można bowiem wywieść z art. 61.9 k.r.o., zgodnie z którym matką dziecka jest kobieta, która je urodziła. W przypadku skarżącej nastąpiło bowiem rozerwanie więzi biologicznej i rodzicielskiej i pozostawienie jedynie więzi biologicznej. Ze względu bowiem na skutki przysposobienia pełnego, tj. ustania praw i obowiązków przysposobionego wynikających z pokrewieństwa względem jego krewnych i odwrotnie (art. 121 § 3 k.r.o.), osoba, która została oddana do adopcji została wyłączona z kręgu określonych podmiotów, które mogą uzyskać odpis aktu urodzenia swej biologicznej matki. W konsekwencji konieczne jest rozróżnienie skutków na gruncie stosunków rodzinnych i cywilnych oraz praw podmiotowych, jakim jest prawo do ochrony życia prywatnego. Innymi słowy skarżąca wywodzi swój interes prawny w uzyskaniu odpisu aktu urodzenia matki biologicznej nie z racji stosunku rodzicielstwa, lecz wyłącznie z racji obiektywnej więzi biologicznej i przeniesienia skutków tej więzi na życie prywatne. Art. 47 Konstytucji RP stanowi: "Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz decydowania o swoim życiu osobistym". Z użytego przez ustrojodawcę terminu "każdy" wynika, że jest to prawo dotyczące wszystkich osób fizycznych, gdyż tylko one zdolne są do posiadania życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia. Poszczególne elementy tego prawa Konstytucja RP konkretyzuje również w innych przepisach (art. 45, art. 48-52 Konstytucji RP). Postanowienia te zawierają rozwinięte sformułowanie dotyczące różnych sfer prywatności. Artykuł 47 Konstytucji RP jest więc swoistą lex generalis dla pozostałych norm konstytucyjnych dotyczących prywatności i regulujących niektóre jej aspekty. Użyte w art. 47 Konstytucji RP określenia "życie prywatne", "życie rodzinne" i "życie osobiste" nie są pojęciami o ściśle rozgraniczonym zakresie i wzajemnie się przenikają (P. Sarnecki [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz II, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016, komentarz do art. 47, s. 150). Prawo do prywatności odnosi się generalnie do życia: osobistego, towarzyskiego, nienaruszalności mieszkania, tajemnicy korespondencji i ochrony informacji dotyczących danej osoby (zob. B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, komentarz do art. 47, s. 295-296). Jak zauważa Trybunał Konstytucyjny, istnieje szczególnie bliski związek prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego z nakazem poszanowania i ochrony godności ludzkiej. W wypadku prywatności, która na poziomie konstytucyjnym jest chroniona wieloaspektowo, poprzez kilka praw i wolności, związek ten jest szczególny, jakkolwiek nie taki sam w wypadku każdej z tych konstytucyjnych wolności i praw. Zachowanie przez człowieka godności wymaga bowiem, niejako w pierwszej kolejności poszanowania jego sfery czysto osobistej, gdzie nie jest narażony na konieczność "bycia z innymi" czy "dzielenia się z innymi" swoimi przeżyciami czy doznaniami o intymnym charakterze (wyrok TK z 12 grudnia 2005 r., sygn. akt K 32/04). Zasada poszanowania godności człowieka została wyrażona w art. 30 Konstytucji RP. Zgodnie z jego treścią: "Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych". Godność człowieka przynależy do pojęć aksjologicznych, a tym samym definiowana jest różnie, w zależności od ogólnego systemu religijnego bądź filozoficznego, w ramach którego występuje. Pluralizm tych systemów powoduje wielorakość ujmowania pojęcia godności (zob. L. Garlicki [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz II, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016, komentarz do art. 30, s. 32). Pojęcie to nie zostało natomiast zdefiniowane zarówno w samej Konstytucji RP, jak i przepisach rangi niższej. Godność traktowana jest w Konstytucji RP jako dobro przyrodzone i niezbywalne, stanowiące źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Uznanie godności za dobro przyrodzone oznacza akceptację dla jej prawnonaturalnego charakteru, nadrzędności w stosunku do woli ustawodawcy (por. wyroki TK z: 15 listopada 2000 r., sygn. akt P 12/99; 15 października 2002 r., sygn. akt SK 6/02) oraz przynależności każdej osobie ludzkiej niezależnie od etapu rozwoju jej życia (zob. orzeczenie TK z 28 maja 1997 r., K 26/96). Godność człowieka ma właśnie ów walor prawa naturalnego i tym samym prawo stanowione może podlegać ograniczeniom na rzecz realizacji tego dobra. Prawo do poszanowania życia prywatnego zostało także zagwarantowane w 8 ust. 1 Konwencji. Orzecznictwo ETPCz co prawda podkreślało, że każdy ma prawo znać swoje pochodzenie i uzyskać informacje konieczne do poznania i zrozumienia dzieciństwa, jednak jako wartość silniejszą uznawało prawo matki biologicznej do zachowania anonimowości (tak wyrok ETPCz z 13 lutego 2003 r. skarga nr 42326/98 Odievre przeciwko Francji). Przy czym wydając powyższe orzeczenie Trybunał był mocno podzielony. Zapadło ono stosunkiem głosów dziesięć do siedmiu. Natomiast w wyroku ETPCz z 25 września 2012 r. nr skargi 33783/09 Godelli v Włochy skonkretyzowano, że prawo do życia prywatnego obejmuje prawo do poznania tożsamości osobistej, do której należy tożsamość rodziców. Jakkolwiek art. 8 Konwencji ma zasadniczo na celu ochronę osoby przed arbitralnymi ingerencjami ze strony organów publicznych, nie ogranicza się ona jedynie do nakazania państwu powstrzymania się od takich ingerencji. Do takiego obowiązku negatywnego można ponadto dołączyć obowiązki pozytywne wpisane w skuteczne poszanowanie życia prywatnego. Chodzi w tym wypadku o wypracowanie sprawiedliwej równowagi między konkurującymi ze sobą interesami. Przy czym bezspornie art. 8 Konwencji chroni prawo do tożsamości oraz rozwijania relacji z innymi osobami. Na taki rozwój składa się ustalenie tożsamości zainteresowanej osoby oraz ważny interes, w postaci uzyskania informacji niezbędnych dla odkrycia prawdy dotyczącej ważnego aspektu tej tożsamości, na przykład tożsamości jej przodków. Prawo do poznania własnej tożsamości biologicznej ma na celu ochronę ściśle osobistego interesu w poznaniu i rozumieniu swojej osoby, w prawidłowym rozwoju osobowości (vide wyrok Sądu Najwyższego z 14 września 2023 r. sygn. akt II CSKP 312/23). Prawo to jest konstytucyjnym prawem osobistym i w zasadzie nie podlega ograniczeniom (vide wyrok Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2022 r. sygn. akt I NSNc 52/21). Mieści się zatem w pełni w prawie do poszanowania życia prywatnego. Własna tożsamość bezspornie jest wynikiem tożsamości naszych przodków i w rozumieniu zarówno genetycznym, jak i etnicznym uzasadnia poznanie tych osób. Na obecnym etapie rozwoju nauki w szczególności jako ważkie jawią się predyspozycje genetyczne, kody genetyczne i inne kwestie medyczne, które mogą znaleźć wyłącznie potwierdzenie przy uzyskaniu danych od biologicznych przodków. Przy czym owo prawo należy postrzegać wyłącznie w ujęciu podmiotowym osoby, która ubiega się o takie informacje, bez jakiegokolwiek rozszerzenia tego prawa czy wykreowania obowiązku na osoby trzecie (w tym wypadku matkę biologiczną). W konsekwencji jako źródła interesu prawnego w rozumieniu art. 45 ust. 1 p.a.s.c. należy upatrywać w normie prawa materialnego tj. zarówno art. 30 i 47 Konstytucji RP, jak i art. 8 ust. 1 Konwencji. Normy te prawidłowo realizowane w przypadku żądania postawionego przez skarżącą winny skutkować wydaniem odpisu aktu urodzenia biologicznej matki. Wykazała ona bowiem swój interes prawny w żądaniu tego dokumentu. Uznając zatem zasadność skargi kasacyjnej NSA na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok w części (pkt 1) i uznając zasadność skargi uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody Łódzkiego i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Piotrkowie Trybunalskim z 4 maja 2023 r. - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. ze względu na ustanowienie pełnomocnika z wyboru. Na etapie postępowania przed sądem I instancji skarżąca była zwolniona od kosztów sądowych i ustanowiono dla niej pełnomocnika.