II OSK 591/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Andrzej Wawrzyniak Sędziowie: sędzia NSA Roman Ciąglewicz (spr.) sędzia del. WSA Anna Klotz Protokolant: starszy asystent sędziego Tomasz Bogdan Godlewski po rozpoznaniu w dniu 23 października 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Polskich Kolei Państwowych S.A. z siedzibą w Warszawie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 czerwca 2022 r. sygn. akt VII SA/Wa 2420/21 w sprawie ze skargi Polskich Kolei Państwowych S.A. z siedzibą w Warszawie na decyzję Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu z dnia 15 września 2021 r. znak DOZ-OAiK.650.652.2021.MPU w przedmiocie odmowy skreślenia z rejestru zabytków 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego na rzecz Polskich Kolei Państwowych S.A. z siedzibą w Warszawie kwotę 1137 (tysiąc sto trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Uzasadnienie. Wyrokiem z dnia 3 czerwca 2022 r., sygn. akt VII SA/Wa 2420/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Polskich Kolei Państwowych Spółki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie, dalej: "skarżąca", na decyzję Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, dalej: "Minister" lub "organ", z dnia 15 września 2021 r., znak: DOZ-OAiK.650.652.2021.MPU, w przedmiocie odmowy skreślenia z rejestru zabytków. Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym. Opolski Wojewódzki Konserwator Zabytków decyzją z dnia 18 marca 2009 r., znak: ZN-EM-58-3/09 wpisał do rejestru zabytków, pod numerem A/85/2009, budynek lokomotywowni wachlarzowej wraz z obrotnicą w zespole stacji kolejowej w Kluczborku, położony przy ul. Sikorskiego 18. W uzasadnieniu decyzji Opolski Wojewódzki Konserwator Zabytków wskazał, że wpisanie budynku lokomotywowni wachlarzowej wraz z obrotnicą ma charakter interwencyjny wobec planów rozbiórki tego obiektu, który jest cennym przykładem zabytku techniki i architektury przemysłowej oraz rozwiązań inżynierii kolejowej, zachowanym w niemal niezmienionej formie architektonicznej, technicznej i funkcjonalnej. Pismem z 17 lutego 2020 r. skarżącą wniosła o skreślenie budynku lokomotywowni wachlarzowej wraz z obrotnicą z rejestru zabytków. Wnioskodawca powołując się na nowe ustalenia naukowe wynikające z Ekspertyzy technicznej wraz z analizą cech architektonicznych i historycznych, oceną przydatności konstrukcji i układu funkcjonalnego obiektów lokomotywowni wachlarzowej wraz z obrotnicą w zespole stacji kolejowej w Kluczborku, (dalej "Ekspertyza" lub "Analiza") z której wynika, że datowanie przedmiotowego obiektu, a także chronologia jego powstania oraz typ konstrukcji, nie odpowiadają ustaleniom poczynionym przez organ konserwatorski w momencie wydania decyzji wpisowej Opolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 18 marca 2009 r. Ponadto za skreśleniem z rejestru zabytków lokomotywowni wachlarzowej wraz z obrotnicą przemawiał także interes społeczny, wynikający z faktu bezpośredniego sąsiedztwa obiektu z czynną linią kolejową, w związku z zagrożeniem tworzonym przez ww. zabytek. Minister decyzją z 7 kwietnia 2021 r. sygn. DOZ-OAiK.650.421.2020.ML4, odmówił skreślenia z rejestru zabytków murowanej hali lokomotywowni wraz z obrotnicą (oznaczonej jako hala "A") w zespole stacji kolejowej w Kluczborku oraz skreślił z rejestru zabytków część ww. zabytku tj. szkieletową halę lokomotywowni (oznaczona jako hala "B"). Minister powołując się na - Ekspertyzę oraz opinię specjalistyczną Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddziału we Wrocławiu z 15 stycznia 2021 r. (dalej "opinia NID") sporządzoną w oparciu o przeprowadzone oględziny obiektu 6 października 2020 r. - wskazał, że pomimo wystąpienia niekorzystnych zjawisk prowadzących do miejscowej degradacji ścian i konstrukcji dachu w części lokomotywowni wachlarzowej oraz degradacji towarzyszącej jej obrotnicy, w odniesieniu do tych obiektów nie zachodzą przesłanki z art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, a zatem w świetle obowiązujących przepisów prawa konieczna jest odmowa ich skreślenia z rejestru zabytków. Uznał, że część lokomotywowni wraz z obrotnicą, zachowały wartości zabytkowe jako cenny dokument dawnej struktury zespołu stacji kolejowej w Kluczborku. Tym samym konieczne jest utrzymanie ochrony prawnej przedmiotowego budynku wraz z obrotnicą. Z kolei pozostała część omawianej lokomotywowni oznaczona jako hala "B" uległa zniszczeniu, w stopniu niepozwalającym na wykonanie remontu, którego celem byłoby utrzymanie wartości zabytkowych tej partii obiektu. W opinii NID przywołano historię i opis ww. zabytku, a następnie odniesiono się do jego stanu zachowania. Podstawą ustaleń w tym zakresie była Ekspertyza oraz jej weryfikacja w terenie podczas oględzin obiektu. We wnioskach wskazano, że decyzja wpisująca halę wachlarzową lokomotywowni w Kluczborku powiela błędy zawarte w karcie ewidencyjnej: odwraca chronologię powstania obu hal i błędnie je datuje. Wobec czego jako pierwsza powstała murowana hala "A". Do hali "A" dostawiono po około 25 latach użytkowania halę "B" o dłuższych stanowiskach, co wynikało ze zwiększonej długości nowszych lokomotyw. Ponadto hala "A" została rozbudowana o pomieszczenia po jej południowej stronie. Pozostałe dobudówki do obu hal nie są objęte wpisem do rejestru zabytków. Podkreślono, że od 2009 r. hala "B" uległa dalszemu zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jej dotychczas uznawanych wartości w stopniu nieodwracalnym. Biorąc pod uwagę zaawansowany stopień destrukcji budynku hali "B" uznano, że utracił on wartości zabytkowe i zaproponowano częściowe skreślenie z rejestru zabytków budynku lokomotywowni, obejmujące budynek hali, "B". Jego zachowanie w obecnym stanie technicznym nie jest możliwe, a odbudowa wiązałaby się z koniecznością jego odtworzenia, co nie jest postępowaniem konserwatorskim. Organ stwierdził, że utrata walorów użytkowych zabytku nastąpiła wraz z postępem technologicznym i zmianą potrzeb w kolejnictwie. Okoliczność ta nie przesądza jednak o braku wartości zabytkowych omawianego obiektu, a jego złożona struktura odzwierciedla ww. zmiany. Nowe ustalenia naukowe w tym zakresie dotyczą weryfikacji datowania poszczególnych części lokomotywowni, a także systematyzują dane na temat kolejnych jej rozbudów i przekształceń oraz precyzują dane techniczne dotyczące konstrukcji tego obiektu, co pozostaje bez wpływu na ocenę wartości zabytkowych lokomotywowni wachlarzowej wraz z obrotnicą, która nadal jest dokumentem historii linii kolejowych Śląska Opolskiego oraz struktury zespołu stacji kolejowej w Kluczborku. Jest oryginalnym elementem dawnego układu architektonicznego ww. stacji oraz typowym budynkiem kolejowym, o formach wynikających z wymogów technicznych obsługi dawnej linii kolejowej. Jest więc obiektem o czytelnej funkcji historycznej, chociaż aktualnie nieużytkowanym. Walor typologiczny ww. obiektu nie przesądza o braku jakichkolwiek wartości artystycznych, wpisując ten budynek w szerszy zasób obiektów o funkcjach lokomotywowni, które powtarzając ogólny schemat architektoniczny posiadają odmienne formy i detale. Lokomotywownia reprezentuje architekturę utylitarną, a zatem projektowaną w celu zaspokojenia konkretnych potrzeb obsługi technicznej dawnej linii kolejowej, a jej formy i skromny detal odzwierciedlają warunki, w których były wznoszone poszczególne jej części. Budynek ten zachował podstawowe elementy wyposażenia technicznego, w tym zintegrowaną z nim obrotnicę, co również pozwala na jasne ustalenie jego funkcji. Brak pełnego ciągu technicznego obsługi parowozów i lokomotyw był uwzględniony już w momencie wpisywania ww. lokomotywowni do rejestru zabytków, więc w toku obecnego postępowania nie ma kluczowego znaczenia. Pismem z 28 kwietnia 2021 r. skarżącą zwróciła się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, zaskarżając tiret 1 decyzji, zarzucając mu naruszenie: 1) art. 7 i 77 K.p.a. poprzez niewyjaśnienie okoliczności istotnych w sprawie, tj. czy murowana hala lokomotywowni wraz z obrotnicą ze względu na swój stan i usytuowanie wymaga rozbiórki, remontu i/lub wzmocnienia, czy jest możliwa przeprowadzenie remontu i/lub wzmocnienia przy zachowaniu autentyczności tego obiektu, czy przeprowadzenie remontu i/lub wzmocnienia usunie niebezpieczeństwo dla ruchu kolejowego oraz samego obiektu, 2) art. 78 K.p.a. poprzez nieuwzględnienie wniosku strony o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczność: czy jest możliwe przeprowadzenie remontu i/lub wzmocnienia przy zachowaniu autentyczności tego obiektu, czy przeprowadzenie remontu i/lub wzmocnienia usunie niebezpieczeństwo dla ruchu kolejowego oraz samego obiektu, 3) art. 84 § 1 K.p.a. poprzez samodzielne, bez pomocy biegłego, rozstrzyganie zagadnień wymagających wiedzy specjalistycznej z zakresu budownictwa, a więc czy występuje konieczność rozbiórki zabytku ewentualnie jego remontu, a jeśli tak to, w jakim zakresie; 4) art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez odmowę skreślenia z rejestru zabytków murowanej hali lokomotywowni wraz z obrotnicą, mimo, że ich walory zabytkowe nie zostały potwierdzone w nowych ustaleniach naukowych, jak również faktu, iż zabytek ten ze względu na niebezpieczeństwo, jakie stwarza dla otoczenia oraz ruchu pociągów wymaga rozbiórki, a ewentualny remont tego zabytku jest niemożliwy z jednoczesnym zachowaniem jego autentyczności. Minister decyzją z 15 września 2021 r. znak: DOZ-OAiK.650.652.2021.MPU po rozpatrzeniu wniosku skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy skreślenia z rejestru zabytków budynku lokomotywowni wachlarzowej wraz z obrotnicą w zespole stacji kolejowej w Kluczborku, położonych na działce nr ewid. 169/5 przy ul. Sikorskiego 18 w Kluczborku, działając na podstawie art. 13 ust. 1, 2, 5 i 6, art. 89 pkt 1 oraz art. 93 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2021 r., poz. 710, dalej: "u.o.z.") oraz art. 18 pkt 1, art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. orzekł o utrzymaniu w mocy własnej decyzji z 7 kwietnia 2021 r. Organ wskazał, że skreślenie z rejestru zabytków powinno być traktowane w kategoriach wyjątku, a nie każdy uszczerbek w substancji zabytkowej może zostać zakwalifikowany jako urzeczywistniający przesłankę z art. 13 ust. 1 u.o.z. Po ponownej analizie materiału dowodowego Minister uznał, że żaden z zawartych w aktach sprawy dokumentów nie stwierdza, aby część murowana lokomotywowni wraz z obrotnicą w zespole stacji kolejowej w Kluczborku, w obecnym stanie zachowania utraciły w sposób trwały wartości zabytkowe, stanowiące podstawę wydania decyzji z 18 marca 2009 r. Nie ma też żadnych nowych ustaleń naukowych, które podważyłyby te wartości, W omawianej sprawie nie zaszły również nowe okoliczności prawne lub faktyczne pozwalające na skreślenie ww. nieruchomości z rejestru zabytków. Z Ekspertyzy wynika, iż technicznie możliwe jest przeprowadzenie prac remontowych budynku murowanego lokomotywowni. W ocenie Ministra wykonanie tych prac nie wpłynie negatywnie na zachowane wartości lokomotywowni, ponieważ obiekt ten nie zostanie całkowicie pozbawiony autentycznej substancji zabytkowej, jak również utrzyma historyczną bryłę i wyraz architektoniczny. Z kolei stan szkieletowej hali lokomotywowni, oznaczonej jako "B" wskazuje na całkowitą utratę wartości zabytkowych, a jej ewentualny remont wiązałby się z jej odtworzeniem, wskutek takich działań powstałby zupełnie nowy budynek. W związku z powyższym zasadne jest skreślenie tej części lokomotywowni z rejestru zabytków. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła skarżącą. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie następujących przepisów: 1. art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r, o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez jego niezastosowanie i odmowę skreślenia murowanej hali lokomotywowni (oznaczonej na załączniku graficznym literą "A") z rejestru zabytków, 2. art. 7 i 80 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, a także zastosowanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, a w konsekwencji odmowę skreślenia murowanej hali lokomotywowni (oznaczonej na załączniku graficznym literą "A") z rejestru zabytków. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Powołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę. Sąd nie podzielił argumentacji skarżącej, a tym samym uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż Minister wydając zaskarżoną decyzję nie naruszył przepisów prawa. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów w niniejszej sprawie stanowił art. 13 ust. 1 u.o.z., zgodnie z którym, zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość, będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru, nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Zgodnie z treścią art. 13 ust. 2 u.o.z., przepis art. 13 ust. 1 stosuje się także w przypadku skreślenia z rejestru części zabytku. Na tej właśnie podstawie Minister decyzją z dnia 7 kwietnia 2021 r., działając jako organ I instancji, skreślił z rejestru część przedmiotowego zabytku, a mianowicie szkieletową halę lokomotywowni oznaczoną w załączniku graficznym symbolem "B". W tej części decyzja Ministra, nie była kwestionowana. Podkreślono, że przy ocenie przesłanek określonych w art. 13 ust, 1 u,o.z. będących podstawą do skreślenia zabytku z rejestru, pamiętać należy również o wynikającym z art. 4 u,o.z, obowiązku podejmowania przez organy konserwatorskie działań służących zachowaniu wartości zabytkowych przy wykorzystaniu przysługujących im środków i instrumentów o charakterze władczym. Skreślenie zabytku z rejestru do którego został uprzednio wpisany, powinno więc ograniczać się do sytuacji wyjątkowych, przy spełnieniu łącznie dwóch przesłanek, tj. zniszczenia obiektu i równoczesnej utraty przez tenże wartości wymienionych w art. 13 ust, 1 u.o.z, (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 kwietnia 2017 r., sygn. akt II OSK 2037/15, LEX nr 2283118). W ocenie Sądu I instancji, w opinii NID wskazano na okoliczności przemawiające w jego ocenie za skreśleniem z rejestru zabytków budynku hali oznaczonego symbolem "B". W odniesieniu natomiast do spornej hali oznaczonej symbolem "A", utrzymano, że nadal posiada ona wartości zabytkowe i wraz z obrotnicą powinna pozostać w rejestrze zabytków. Zatem wbrew argumentacji przedstawionej w skardze, nowe ustalenia naukowe w rozumieniu art. 13 ust. 1 u.o.z., wynikające z opinii wyspecjalizowanego organu, nie przemawiają za wykreśleniem z rejestru części lokomotywowni oznaczonej symbolem "A". Z ekspertyzy technicznej przedłożonej przez skarżącą, wynika, że technicznie możliwe jest przeprowadzenie prac remontowych budynku murowanego lokomotywowni oznaczonego jako hala "A" - zakres prac koniecznych do wykonania został opisany na stronie 56 Ekspertyzy. Konieczność ich przeprowadzenia, nie może z kolei w ocenie Sądu I instancji być argumentem przemawiającym za skreśleniem hali "A" z rejestru zabytków. Dotyczy to także wskazywanej przez skarżącą konieczności odpowiedniego zabezpieczenia wykonywanych prac przed ryzykiem osunięcia się torowiska przebiegającej obok czynnej linii kolejowej. Zdaniem Sądu I instancji, Minister posiada niezbędną wiedzę specjalistyczną z zakresu ochrony zabytków, pozwalającą na dokonanie samodzielnej oceny danego obiektu pod względem posiadanych wartości historycznych, artystycznych czy naukowych i na dokonanie własnej oceny przesłanek określonych w art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków, przez co jest w stanie ocenić, w oparciu o zebrany materiał dowodowy, czy zabytek uległ zniszczeniu w takim stopniu, że nie przedstawia już żadnych wartości zabytkowych. Skargę kasacyjną od powołanego wyroku wniosła skarżąca, zaskarżając go w całości. W skardze kasacyjnej zarzucono Sądowi I instancji naruszenie: 1. prawa materialnego, tj.: a) art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568 ze zm.) poprzez jego niezastosowanie i odmowę skreślenia murowanej hali lokomotywowni (oznaczonej na załączniku graficznym literą "A") z rejestru zabytków, pomimo tego, że zaktualizowały się dwie z przesłanek przewidzianych w tym przepisie, pozwalające na skreślenie z listy zabytków, tj. zabytek uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej, a ponadto jego wartość, będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru, nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych; b) art. 6 ust. 1 in principio ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568 ze zm.)poprzez jego błędną wykładnię w zakresie pojęcia względu na stan zachowania zabytku, przejawiającą się w uznaniu, że nawet w przypadku budynków w stanie daleko posuniętej degradacji, które utraciły już wartość historyczną, artystyczną i naukową, brak jest możliwości skreślenia ich z listy zabytków; 2. przepisów postępowania, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2021 r., poz. 329), dalej: "P.p.s.a.", w związku z art. 7 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, dalej: "K.p.a.", poprzez ich niezastosowanie i niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, a także zastosowanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, a w konsekwencji odmowę skreślenia murowanej hali lokomotywowni (oznaczonej na załączniku graficznym literą "A") z rejestru zabytków, pomimo tego, że utraciła ona już walory zabytku, a za czym przemawiają dowody wskazane w sprawie, to jest w szczególności ekspertyza techniczna z marca 2019 r., znajdująca się w aktach sprawy. Mając na uwadze wskazane zarzuty skarżąca wniosła o: 1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; 2. zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych. W piśmie z dnia 2 lutego 2023 r., stanowiącym odpowiedź na wezwanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca oświadczyła, iż zrzeka się przeprowadzenia rozprawy w niniejszej sprawie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, otrzymaną w dniu 22 lutego 2023 r., organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od skarżącej na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Ponad powyższe wniesiono o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Przedmiotowe pismo procesowe zostało nadane w urzędzie pocztowym w dniu 8 marca 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W myśl art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. Nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 – 6 P.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów wyartykułowanych w podstawach skargi kasacyjnej. W pierwszej kolejności należy rozważyć zasadność zarzutu naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7 i 80 K.p.a., poprzez ich niezastosowanie i niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, a także zastosowanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, a w konsekwencji odmowę skreślenia murowanej hali lokomotywowni (oznaczonej na załączniku graficznym literą "A") z rejestru zabytków, pomimo tego, że utraciła ona już walory zabytku. Okoliczność polegająca na utracie przez halę "A" walorów zabytku jest istotna z punktu widzenia prawa materialnego. Zgodnie bowiem z art., 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Minister ustalił, że budynek murowanej hali lokomotywowni, oznaczony na załączniku graficznym symbolem "A", zachowuje wartość zabytkową. Zdaniem organu, negatywna ocena stanu technicznego budynku nie stanowi przesłanki do skreślenia zabytku z rejestru. Stwierdził, że technicznie możliwe jest przeprowadzenie prac remontowych budynku murowanego. Ustalił, że zakres koniecznych prac został opisany na stronie 56 ekspertyzy przedłożonej przez wnioskodawcę. Ocenił, że wykonanie tych prac nie wpłynie negatywnie na zachowane wartości lokomotywowni, ponieważ obiekt ten nie zostanie całkowicie pozbawiony autentycznej substancji zabytkowej, jak również utrzymana historyczną bryłę i wyraz architektoniczny. Wskazał, że technologicznie najtrudniejsze, ale możliwe do wykonania będzie przeprowadzenie prac związanych z prawidłowym odprowadzaniem wód opadowych i izolacji fundamentów, związane z bliskim sąsiedztwem nasypu kolejowego. Według Ministra, również obrotnica zachowała wartości zabytkowe związane z historyczną funkcją lokomotywowni, jako część jej układu technicznego. Wypowiedź ta świadczy o tym, że organ ustalił istotną okoliczność faktyczno-prawną, tj. to, czy budynek hali lokomotywowni oznaczony symbolem "A" uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej. Odnotować można, że rozważania organu zawarte w zaskarżonej decyzji nie są w pełni spójne. Analizując przesłanki z art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, organ podkreślił, że według ustawy, ochronie podlegają obiekty bez względu na stan ich zachowania. Następnie, powołał się na stanowisko wyrażone w orzecznictwie, zgodnie z którym, art. 13 ust. 1 nie wiąże wykreślenia z rejestru zabytku z możliwością jego naprawy i usunięcia powstałych zniszczeń. Stwierdził nadto, nawiązując do orzecznictwa, że chociaż zużycie techniczne obiektu zawsze oddziałuje na jego wartość zabytkową, redukując ją nawet dość znacznie, to jednak dopóki istniejącym elementom tego obiektu da się przypisać to, iż stanowią one nadal nośnik wartości, mających znaczenie dla historii i kultury, brak jest podstaw do skreślenia obiektu uosabiającego dzieło architektury i budownictwa, lecz znajdującego się aktualnie w złym stanie technicznym, z rejestru zabytków. W związku z tym należy zgodzić się, że wykładając treść normy z art. 13 ust. 1 nie można abstrahować od zasady wyrażonej w art. 6 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Jednak przepis art. 13 ust. 1 ma charakter szczególny. W świetle zawartej w nim hipotezy, zniszczenie obiektu skutkuje skreśleniem obiektu z rejestru, z tym, że chodzi o zniszczenie w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych. Od razu skonstatować można, że w dalszych rozważaniach należy najpierw skupić się na tym, czy zniszczenie budynku hali "A" spowodowało utratę jego wartości historycznej. Rozważania te należy rozpocząć od uwagi, że nie podważając ocen wyrażonych w orzecznictwie, w tym także przywołanych przez Ministra wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 2008 r., sygn. akt II OSK 234/07 oraz z dnia 7 lutego 2018 r., sygn. akt II OSK 896/16, należy pamiętać o indywidualnych okolicznościach sprawy. W niniejszej sprawie zaś, jak ostatecznie zauważył sam organ, nie można ograniczać się do konstatacji, że mimo zniszczenia budynek podlega ochronie. Nie wystarczy także ustalenie, że mimo zniszczenia istniejącym elementom da się przypisać reprezentowanie wartości mających znaczenie dla historii i kultury. Oceniając przesłankę "zniszczenia w stopniu powodującym utratę wartości historycznej" nie można abstrahować od norm ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (w dacie wydania zaskarżonej decyzji: Dz. U. z 2020 r. poz. 1333 ze zm.), dalej: "Prawo budowlane", regulujących utrzymanie obiektów budowlanych. W tej mierze konieczne jest uwzględnienie przepisów statuujących obowiązek bezpiecznego użytkowania obiektów budowlanych (art. 62 ust. 1 i 2 i nast. Prawa budowlanego). Podkreślić warto, że jakkolwiek działania organów nadzoru budowlanego przewidziane w art. 67 ust. 1 Prawa budowlanego nie mogą być stosowane do obiektów wpisanych do rejestru zabytków (art. 67 ust. 2 Prawa budowlanego), to już środki zabezpieczające podejmowane w razie konieczności podejmowania działań mających na celu usunięcie niebezpieczeństwa dla ludzi lub mienia, nie są uwarunkowane brakiem wpisu do rejestru. Nie rozstrzygając kwestii stosowania norm Prawa budowlanego, gdyż nie jest to przedmiotem niniejszego postępowania, nie można pomijać niepodważonej w trakcie postępowania oceny wyrażonej w Ekspertyzie przedłożonej przez skarżącą, według której: "Elementy konstrukcyjne są w tak złym stanie, że wymagają albo rozbiórki i wybudowania od nowa (hala "B"), albo zaawansowanych działań naprawczych mających na celu wzmocnienie tych elementów, które nie spełniają wymagań wytrzymałościowych, a więc zagrażają katastrofą budowlaną". W dalszej części Oceny przydatności konstrukcji, autorzy Ekspertyzy określili roboty, które mają dorowadzić konstrukcję do stanu zgodnego z wymaganiami obowiązujących przepisów techniczno-budowlanych oraz zasadami wiedzy technicznej, tak aby nie zagrażały życiu lub zdrowiu użytkowników. Przyjmując zatem konieczność wykonania tych działań w stosunku do obiektu usytuowanego obok torowiska, na którym odbywa się ruch pociągów od osobowej stacji kolejowej Kluczbork, rozważyć należy, jaki będzie stan zabytku po wykonaniu tych robót budowlanych. Podkreślić trzeba, że organ nie zakwestionował zakresu tych robót, wprost stwierdzając, że zostały one wymienione w Ekspertyzie na stronie 56. Rozbieżność w stanowiskach skarżącej i organu dotyczy tego, czy zniszczenie budynku hali "A" skutkuje utratą wartości zabytkowych. Zauważając zaś, że w odniesieniu do tego budynku nie jest kwestionowana przez organ konieczność wykonania robót wskazanych w Ekspertyzie, skonstatować można, że istota kontrowersji tkwi w tym, czy po wykonaniu tych robót budynek zachowa wartości zabytkowe. Należy podzielić tezę zarzutu, że w tej mierze stanowisko organu i Sądu pierwszej instancji jest oparte o niewyczerpująco zebrany i rozpatrzony materiał dowodowy. Skarżąca przedstawiła Ekspertyzę, zawierającą, na stronach 58, 59, 60 i 61, Analizę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. Po przedstawieniu szczegółowych ustaleń stanu technicznego obu hal, a także określeniu swego stanowiska co do wartości historycznej, artystycznej i naukowej, autorzy Analizy stwierdzili, że wadliwie wykonane i silnie zużyte elementy konstrukcyjne wymagają zaawansowanych działań naprawczych, które de facto całkowicie zmienią historyczny układ konstrukcyjny tego obiektu i jego substancję materialną. Utrata cech fizyczno-wytrzymałościowych jest tak znaczna, że uniemożliwia dalszą bezpieczną egzystencję budynków. Ewentualne doprowadzenie hal do poziomu wymaganej niezawodności będzie skutkować nieuchronną utratą autentyzmu w zakresie materiału, w efekcie czego powstaną jedynie repliki budynków. Według zaś Ministra, analiza robót koniecznych do przeprowadzenia upoważniła organ prowadzący postępowanie do uznania, że realizacja zalecanych prac nie wpłynie negatywnie na zachowane wartości zabytkowe lokomotywowni wachlarzowej w części oznaczonej jako hala "A". Obiekt nie zostanie bowiem całkowicie pozbawiony historycznej tkanki, utrzyma czytelną bryłę oraz wyraz architektoniczny, a także podstawowe cechy obiektu techniki, jako przykład budynku kolejowego o dziewiętnastowiecznej metryce. Dopełnieniem waloru dokumentacyjnego tego obiektu jest zachowana obrotnica. Przeprowadzenie koniecznych prac remontowych i naprawczych, w szczególności dotyczących prawidłowego odprowadzenia wód opadowych i izolacji fundamentów, będzie wymagało złożonej technologii wobec bliskiego sąsiedztwa nasypu kolejowego. Utrudnienie to może nieść dodatkowe koszty, jednakże zachowanie zabytku o czytelnych wartościach dokumentacyjnych jest technicznie możliwe, zatem nie można stwierdzić, że w aktualnym stanie zachowania przedmiotowa część zabytku w sposób trwały i nieodwracalny utraciła wartości historyczne, artystyczne i techniczne. Zdaniem Ministra, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego należy nadto stwierdzić, że pomimo degradacji materiałowej, również obrotnica nie utraciła przypisywanych jej wartości. Nadal bowiem wiąże się z historyczną funkcją budynku lokomotywowni, jako część jej układu technicznego. Zgromadzony przez organ materiał dowodowy to opinia Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy w Opolu z dnia 10 czerwca 2015 r., opinia Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy we Wrocławiu z dnia 15 stycznia 2021 r. oraz Ekspertyza techniczna z marca 2019 r., przedłożona przez wnioskodawcę. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że wskazane w opinii NID z 2015 r. negatywne zjawiska niszczące strukturę lokomotywowni pogłębiły się. Jest niewątpliwe, że aktualny w okresie rozpoznania wniosku stan zabytku organ ustalił na podstawie opinii NID z 15 stycznia 2021 r., sporządzonej na podstawie oględzin dokonanych 6 października 2020 r. W opinii z 15 stycznia 2021 r. opisano, z częściowym powołaniem się na ustalenia Ekspertyzy przedłożonej przez skarżącą, na stan techniczny budynków obu hal lokomotywowni. Podsumowując stan zachowania, wskazano, że od czasu wpisu do rejestru zabytków, czyli od 2009 r. nie podjęto prac remontowo-konserwatorskich w obiekcie oraz nie znaleziono dla niego programu użytkowego. Długotrwałe nieużytkowanie doprowadziło do powolnej i nieuchronnej utraty pierwotnej materii i cech decydujących o indywidualności tego zabytku. Stan zachowania lokomotywowni stanowi zagrożenie dla znajdującej się w bezpośrednim sąsiedztwie czynnej linii kolejowej. Natomiast we wnioskach opinii NID z 2021 r. potwierdzono, że decyzja wpisująca halę wachlarzową lokomotywowni w Kluczborku powiela błędy zawarte w karcie ewidencyjnej, odwraca chronologię powstania obu hal i błędnie ją datuje. Autor opinii stwierdził, że błędne rozwarstwienie chronologiczne zostało krytycznie omówione w opracowanej przez A. R.-S. ekspertyzie z 2019 r., stanowiąc punkt wyjścia do nowych ustaleń naukowych. W dalszym fragmencie wniosków opinii z 2021 r. stwierdzono, że z uwagi na zaawansowany stopień destrukcji budynku hali "B", utracił on wartości zabytkowe. Zaproponowano skreślenie tego budynku z rejestru zabytków. Kończąc wypowiedź stanowiącą wnioski, autor opinii NID z 2021 r. nawiązał do stanu budynku "A", uzasadniając dopuszczalność rozbiórki budynku hali "B". Stwierdził, że: "Budynek ten (tj. budynek "B") jest dostawiony do solidnie wykonanej hali murowanej i rozbiórka jego reliktów nie wpłynie na statykę konstrukcji hali "A", która nadal posiada wartości zabytkowe i wraz z obrotnicą powinna pozostać w rejestrze zabytków". Dostrzec trzeba także wcześniejszy opis stanu technicznego hali "A". Wskazano na silne nieszczelne pokrycie dachowe, zawilgocenie murów obwodowych, zbieranie się wody w kanałach rewizyjno-remontowych, poniżej poziomu posadzki, niezabezpieczone otwory okienne, samosiejki, ślady przemurowań ściany domykającej na krótszej elewacji, bez właściwych przewiązań elementów murowych, wypłukana zaprawa w strefie fundamentowej, cegła skorodowana z ubytkami). Autor opinii odnotował zachowany układ i kształt otworów okiennych na ścianach obwodowych, z zarysowaniami w partiach cokołu, zachowanie pozostałości ościeżnic bram stalowych wraz z zawiasami, tory wjazdowe prowadzące z obrotnicy do każdej z bram porośnięte samosiejkami w stopniu uniemożliwiającym ich dokładne rozpoznanie. Obrotnica nie zmieniła stanu zachowania od 2015 r., jest silnie skorodowana i częściowo zdewastowana a mechanizm obracający jest nieczynny. Podstawowym wnioskiem wynikającym z lektury wniosku opinii z 2021 r. jest brak argumentacji dla przyjęcia wniosku o posiadaniu przez halę "A" wartości zabytkowych. Opiniujący, jako specjalista z zakresu ochrony zabytków jest oczywiście uprawniony do wyrażenia własnego zdania na temat zachowania wartości zabytkowych. Jednak stanowisko to powinno być na tyle skonkretyzowane aby możliwa była weryfikacja opinii jako dowodu przez organ oraz sąd administracyjny. Nie chodzi nawet o to, by ta konkretyzacja miała miejsce w części opinii zawierającej wnioski. Uzasadnienie może wynikać z całości ustaleń faktycznych i ocen specjalistycznych zawartych w dokumencie. W odniesieniu do analizowanej opinii z 2021 r. jednak takiej argumentacji obrazującej sposób rozumowania w odniesieniu do hali "A" zabrakło. Po pierwsze, z opisu stanu zachowania, zamieszczonego na stronie 3 opinii nie można wywnioskować które elementy tego stanu mają świadczyć o zachowaniu wartości zabytkowych budynku hali "A". Po drugie, w opinii nie określono czy roboty proponowane w Ekspertyzie z 2019 r. w odniesieniu do budynku hali "A" doprowadzą do zachowania autentyzmu konstrukcji. Po trzecie, w takiej sytuacji procesowej, w której w postępowaniu wyjaśniającym strona przedłożyła obszerne opracowanie specjalistyczne kolejny rzeczoznawca powinien odnieść się do merytorycznej argumentacji poprzednika. Dysponując opinią NID z 2021 r., o opisanej powyżej treści, a także Ekspertyzą przedłożoną przez skarżącą, organ powinien uzupełnić materiał dowodowy, bądź to poprzez uzyskanie uzupełniającej opinii NID, bądź to poprzez powołanie innego biegłego. Podjęcie stosownej, konkretnej czynności procesowej należy do organu prowadzącego postępowanie administracyjne. Nie kwestionując uprawnienia organu do swobodnej oceny materiału dowodowego, a także pamiętając o specjalistycznym charakterze organów ochrony zabytków, przyjąć jednak należy, że nie było w świetle treści opinii NID, podstaw do odmowy uznania wiarygodności Ekspertyzy przedłożonej przez skarżącą. Podkreślić należy, że Ekspertyza wykonana przez dr inż. A. R., mającej uprawnienia budowlane do projektowania i kierowania robotami budowlanymi bez ograniczeń w specjalności konstrukcyjno-budowlanej, drogowej, mostowej i hydrotechnicznej, została sprawdzona przez rzeczoznawcę budowlanego dr hab. inż. D. B., uprawnionego do projektowania i kierowania robotami budowlanymi w specjalności konstrukcyjnej budowlanej bez ograniczeń oraz w zakresie konstrukcji zabytkowych. Zarówno z punktu widzenia merytorycznego, jak i formalnego, nie było podstaw do pominięcia wniosków tej Ekspertyzy, bez merytorycznego odniesienia się do jej wniosków w zakresie okoliczności, o których mowa w art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece na zabytkami oraz pominięcia wniosku skarżącej o powołanie biegłego na okoliczność aktualnej oceny wartości historycznej, artystycznej i naukowej przedmiotowego obiektu. To, że jako biegły został przez skarżącą wskazany biegły z zakresu budownictwa a nie biegły z zakresu ochrony zabytków lub obiektów zabytkowych, nie dyskwalifikuje tego wniosku dowodowego. Istotne jest, że skarżącej chodziło o rzeczoznawcę będącego uprawnionym do dokonania powyższej oceny. W tej sytuacji, przedwczesne jest odniesienie się do zarzutu materialnego niezastosowania dyspozycji z art. 13 ust. 1 (zarzut oznaczony nr 1 lit. a) skargi kasacyjnej. W odniesieniu do zarzutu oznaczonego w kasacji jako zarzut nr 1 lir. B już w poprzedzających uwagach wskazano na czym polega relacja norm z art. 6 ust. 1 oraz art. 13 ust. 1. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję. Na podstawie art. 203 pkt 1 P.p.s.a. zasądzono od organu na rzecz skarżącej koszty postępowania kasacyjnego.