II OSK 1927/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny Sędziowie: sędzia NSA Zdzisław Kostka (spr.) sędzia del. WSA Mirosław Gdesz Protokolant: starszy asystent sędziego Beata Zborowska-Guziuk po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Stowarzyszenia [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 stycznia 2022 r. sygn. akt IV SA/Wa 1195/21 w sprawie ze skargi F. O. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 24 maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. zasądza od Rady do Spraw Uchodźców na rzecz Stowarzyszenia [...] kwotę 650 (sześćset pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 27 stycznia 2022 r., sygn. akt IV SA/Wa 1195/21, oddalił skargę obywatela Tadżykistanu F. O. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z 24 maja 2021 r., którą utrzymano w mocy decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z 7 grudnia 2016 r., obejmującą także żonę oraz czworo małoletnich dzieci skarżącego, o odmowie nadania skarżącemu statusu uchodźcy i udzielenia ochrony uzupełniającej. Skargę kasacyjną od wskazanego wyroku wniosło dopuszczone do udziału w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji Stowarzyszenie [...] w W. podnosząc, na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie następujących przepisów postępowania. Po pierwsze, art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na wadliwym sporządzeniu uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Po drugie, art. 15zzs4 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) w zw. z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.U. UE. C. z 2007 r. nr 303, str. 1 ze zm.) polegające na rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym zamiast na rozprawie, w tym na rozprawie przeprowadzonej z użyciem urządzeń umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość. Po trzecie, art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit c w zw. z art. 153 p.p.s.a. polegające na oddaleniu skargi, mimo że organ odwoławczy nie uwzględnił wskazań co do dalszego postępowania sformułowanych przez WSA w Warszawie w uzasadnieniu wyroku z 11 kwietnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 1605/17, którym uchylono wydaną w rozpoznawanej sprawie decyzję Rady do Spraw Uchodźców z 11 kwietnia 2017 r. Po czwarte, art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) oraz w zw. z art. 42 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1108 ze zm.) polegające na oddaleniu skargi, mimo że w postępowaniu administracyjnym organy administracji nie przeprowadziły prawidłowo postępowania dowodowego, w szczególności wadliwie oceniły wiarygodność zeznań skarżącego i jego żony, nie uwzględniły przedłożonych opinii psychologicznych, wyroku Sądu Apelacyjnego w W. z 3 grudnia 2020 r., sygn. akt [...] oraz sytuacji panującej w 2016 r. na przejściu granicznym w Terespolu. Po piąte, art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi, mimo że w postępowaniu administracyjnym nie zebrano aktualnych informacji o kraju pochodzenia, istotnych z uwagi na wskazywane przez skarżącego przyczyny jego opuszczenia. Po szóste, art. 106 § 3 p.p.s.a. oraz art. 46 ust. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej (wersja przekształcona) (Dz.U. UE. L. z 2013 r. nr 180, str. 60) w zw. z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej polegające na nieprzeprowadzeniu dowodu z pisma Rzecznika Praw Obywatelskich z 18 czerwca 2020 r. do Sądu Apelacyjnego w W. We wnioskach skargi kasacyjnej zażądano uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania. Organ administracji w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie. Rozpoznając skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna podlega uwzględnieniu z uwagi na nieważność postępowania wynikającą z pozbawienia skarżącego i organu administracji możności obrony ich praw (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.). Wskazane strony zostały pozbawione możności obrony swych praw na skutek następujących okoliczności. Skarżący oraz organ administracji zostali zawiadomieni, odpowiednio 10 grudnia 2021 r. i 7 grudnia 2021 r., o rozprawie, która miała się odbyć 27 stycznia 2022 r. przy pomocy urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość. Postanowieniem z 26 stycznia 2022 r. Sąd pierwszej instancji, uwzględniając wniosek z 25 stycznia 2022 r., dopuścił do udziału w sprawie skarżące kasacyjnie Stowarzyszenie. Przewodnicząca Wydziału IV zarządzeniem z 27 stycznia 2022 r., powołując się na art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, z uwagi na brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z powodu bliżej wskazanych w zarządzeniu przyczyn organizacyjnych, zarządziła przeprowadzenie posiedzenia niejawnego w składzie trzech sędziów w dniu 27 stycznia 2022 r. i odwołanie wyznaczonego na ten dzień posiedzenia jawnego (rozprawy). 27 stycznia 2022 r. Sąd pierwszej instancji wydał na posiedzeniu niejawnym zaskarżony wyrok. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że rozpoznanie sprawy, wbrew przepisom prawa, na posiedzeniu niejawnym zamiast na rozprawie powoduje, że strony postępowania są pozbawione możności obrony swych praw (tak m.in. w wyroku NSA z 6 marca 2018 r., sygn. akt II OSK 3262/17 i w powołanych tam orzeczeniach Sądu Najwyższego). W związku z tym w takim przypadku zachodzi podstawa nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. W rozpoznawanej obecnie sprawie podstawą prawną rozpoznania sprawy przed Sądem pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym miał być, jak wynika ze wskazanego wyżej zarządzenia Przewodniczącej Wydziału IV, art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Zgodnie z tym przepisem w brzmieniu obowiązującym w chwili wydania powołanego zarządzenia i tym samym rozpoznania sprawy przed Sądem pierwszej instancji, przewodniczący mógł zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uznał rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można było przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Powołany przepis ustanawia szeroki margines uznania zasadności rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest on co do zasady uznawany za podstawę prawną rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym. Z tego powodu rozpoznanie na jego podstawie sprawy na posiedzeniu niejawnym nie stanowi samo w sobie podstawy nieważności postępowania określonej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Jednakże w niektórych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego uznano, że zastosowanie powołanego przepisu powinno być połączone z przedsięwzięciem środków mających na celu zmniejszenie negatywnych dla realizacji prawa do obrony skutków pozbawienia strony prawa do jawnego rozpoznania sprawy. W szczególności przyjęto, że strony powinny być uprzedzone o rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym oraz pouczone o możliwości przedstawienia dodatkowego stanowiska na piśmie (np. wyroki NSA z 2 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 3462/21 oraz z 28 czerwca 2022 r., sygn. akt II OSK 1442/21). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną ten sposób wykładni art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych podziela przede wszystkim ze względu na wagę jawności rozpozna sprawy przez sąd dla prawa do obrony. Uwzględniając powyższe zauważyć należy, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy skarżący oraz organ administracji nie tylko nie zostali uprzedzeni o rozpoznaniu ich sprawy na posiedzeniu niejawnym, ale wręcz przeciwnie - zostali zawiadomieni o rozpoznaniu sprawy na rozprawie i następnie w dniu, w którym miała się odbyć rozprawa, ich sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. Istotne jest przy tym, że żadna z tych stron w jakikolwiek sposób nie wyraziła zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. W tych okolicznościach strony te zostały zaskoczone rozpoznaniem sprawy na posiedzeniu niejawnym. Taka sytuacja w ocenie NSA rozpoznającego skargę kasacyjną wyczerpuje przesłankę nieważności postępowania określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., jako pozbawienie strony możności obrony jej praw. Podstawy nieważności Naczelny Sąd Administracyjny, jak wynika z art. 183 § 1 p.p.s.a., uwzględnienia z urzędu. Nie jest więc istotne, że w skardze kasacyjnej wprost nie sformułowano zarzutu nieważności postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw. Zauważyć jednakże należy, że w drugiej podstawie kasacyjnej przytoczono zarzuty naruszenia przepisów postępowania, mającego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, odpowiadające okolicznościom uzasadniającym przyjęcie dostrzeżonej z urzędu przez NSA podstawy nieważności postępowania. Stwierdzenie podstawy nieważności postępowania polegającej na pozbawieniu strony możności obrony jej praw powoduje konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Ponowne rozpoznanie sprawy przez Sąd pierwszej instancji jest konieczne w celu usunięcia wady postępowania, która spowodowała jego nieważność. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji powinien zatem przeprowadzić rozprawę, w której udział będą mogły wziąć wszystkie strony postępowania. Taki cel ponownego rozpoznania sprawy powoduje, że Sąd drugiej instancji nie może odnieść się do przytoczonych w skardze kasacyjnej podstaw kasacyjnych. Odniesienie się do tych podstaw i tym samym ich prawna ocena powodowałoby, że Sąd pierwszej instancji związany byłby dokonaną przez NSA wykładnią prawa (art. 190 p.p.s.a.), co z kolei sprawiałoby, że przeprowadzenie ponownego postępowania z zapewnieniem stronom możności obrony swych praw na rozprawie w istocie byłoby nic nie znaczącą czynnością. Niemniej, nie oceniając zasadności przytoczonych w skardze kasacyjnej skarżącej organizacji społecznej podstaw kasacyjnych, zauważyć należy, że Sąd pierwszej instancji podczas ponownego rozpoznania sprawy powinien mieć je na uwadze. Stanowią one bowiem wskazówkę możliwych ewentualnych uchybień przepisom postępowania w postępowaniu administracyjnym oraz przed Sądem pierwszej instancji. Mając powyższe na uwadze NSA na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Nadto, wobec tego, że uwzględniając skargę kasacyjną uchylono wyrok Sądu pierwszej instancji, którym oddalono skargę, na podstawie art. 203 pkt 1, art. 205 § 2 i art. 207 § 1 p.p.s.a. zasądzono od organu administracji na rzecz skarżącego kasacyjnie zwrot poniesionych przez niego kosztów postępowania kasacyjnego.