II OSK 1895/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zdzisław Kostka Sędziowie: Sędzia NSA Roman Ciąglewicz Sędzia del. WSA Jan Szuma (spr.) po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 23 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Sz 49/24 w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 1 grudnia 2023 r., nr [...] w przedmiocie wydania odpisu aktu zupełnego zgonu oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 23 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Sz 49/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę M.S. na decyzję Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 1 grudnia 2023 r., nr SO-1.6231.25.2023.KS, utrzymującą w mocy decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w S. z dnia 9 października 2023 r., nr USCIV.5362.2.4.8830.2023.ET, o odmowie wydania skarżącemu odpisu zupełnego aktu zgonu M.S.1, sporządzonego w Urzędzie Stanu Cywilnego w Z.. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący M.S., zarzucając naruszenie: 1. art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (na dzień zaskarżonej decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1378, dalej "P.a.s.c.") poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżący nie wykazał interesu prawnego, pomimo istniejącego zagrożenia posiadanych przez siebie dóbr osobistych w postaci prawa do kultywowania pamięci osoby zmarłej oraz prawa do poznania tożsamości; 2. art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (na dzień zaskarżonej decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1610, dalej "K.c.") przez błędną wykładnię i przyjęcie, że posiadane przez skarżącego dobra osobiste w postaci prawa do kultywowania pamięci osoby zmarłej oraz prawa do poznania tożsamości nie są zagrożone – w sytuacji istnienia niepewności co do osób będących rodzicami zmarłego. Wskazując na powyższe, M.S. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie. Wystąpił również o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, a także o zasądzenie kosztów udzielonej mu z urzędu pomocy prawnej w postępowaniu kasacyjnym. Wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. W motywach skargi kasacyjnej reprezentujący M.S. pełnomocnik, przytoczywszy art. 30, art. 47 i art. 61 Konstytucji RP oraz art. 23 K.c., zaznaczył, że nie można sprowadzać argumentacji skarżącego oraz jego działań – mających na celu ochronę przysługujących mu dóbr osobistych, które są w jego ocenie zagrożone – jedynie do zamiaru badania dziejów rodziny i przez taki pryzmat ujmować je w kategoriach realizacji interesu faktycznego. Na podstawie Konstytucji RP oraz K.c. skarżący ma prawo chronić swoje dobra osobiste w sytuacji ich zagrożenia, przy czym nie może być to prawo iluzoryczne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 193 zd. drugie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.) uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej i nie relacjonuje się w nim ustaleń faktycznych oraz argumentacji prawnej przedstawionych przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 P.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania sądowego (art. 183 § 2 pkt 1-6 P.p.s.a.), stąd należy ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów skargi kasacyjnej. Art. 45 ust. 1 P.a.s.c. wymienia katalog osób uprawnionych do uzyskania odpisu aktu zgonu wskazanej osoby. Są to między innymi: osoba, której akt dotyczy, lub jej małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy, opiekun, osoba, która wykaże w tym interes prawny, a także instytucje i organy wymienione we wskazanym przepisie. Wśród tych podmiotów nie uwzględniono wstępnych z linii bocznych, a wniosek skarżącego M.S. dotyczył wydania aktu zgonu brata jego dziadka – M.S.1. W okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy należało zatem zbadać interes prawny skarżącego w wydaniu żądanego odpisu aktu zgonu. Skarżący uważa, że interes ten znajduje umocowanie w art. 23 K.c. i wobec wywodzonego z tego przepisu prawa do kultywowania pamięci osoby zmarłej oraz prawa do poznania własnej tożsamości. Organy w tym zakresie trafnie uznały, co zasadnie zaaprobował Wojewódzki Sąd Administracyjny, że choć w świetle art. 23 K.c. kult pamięci osoby zmarłej stanowi dobro osobiste człowieka, które podlega ochronie, to jednak nie skutkuje istnieniem "interesu prawnego" wymaganego na gruncie art. 45 ust. 1 P.a.s.c. Samo odwołanie się do uprawnień wywodzonych z art. 23 K.c. nie jest bowiem wystarczające. Przepis ten wiązać należy z określonymi działaniami, które zmierzałyby do ochrony określonego dobra w przypadku jego naruszania oraz wykazaniu określonej sytuacji w związku z toczącym się przed sądem lub innym organem administracji publicznej postępowaniem. W orzecznictwie konsekwentnie wskazuje się, że z prawa do kultu pamięci osoby zmarłej nie można wywieść automatycznie konkretnego obowiązku lub uprawnienia, którego realizacji można dochodzić w postępowaniu administracyjnym. Artykuł 23 K.c. sam w sobie nie kreuje prawa, ale wskazuje na określone dobra osobiste, których istnienie wiąże się z człowieczeństwem i które są dopiero podstawą wszelkich praw i obowiązków. Dobra te podlegają ochronie ("pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach"), co aktualizuje się w sytuacji wystąpienia zagrożenia bądź naruszenia. Posiadanie dobra osobistego w postaci kultu pamięci zmarłego nie determinuje więc interesu prawnego co do wydania odpisu aktu zgonu. Wnioskodawca, który nie został wprost wymieniony w katalogu wskazanych w przepisie podmiotów, musi mieć interes prawny w uzyskaniu dokumentu, który ma mu służyć do realizacji dających się skonkretyzować praw. Strona musi zatem wykazać, że posiadanie wnioskowanego dokumentu służy ochronie jej prawa do kultu pamięci zmarłego krewnego (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 grudnia 2023 r., sygn. akt II OSK 517/23, II OSK 1761/22 oraz II OSK 1762/22, orzeczenia.nsa.gov.pl). We wskazanym wyżej orzecznictwie wywiedziono też, że badanie dziejów rodziny nie stanowi interesu prawnego, a zatem nie uzasadnia dostępu do dokumentów w zakresie P.a.s.c. (wymienione judykaty dotyczyły dostępu do dokumentacji związanej z dowodami osobistymi – analogicznie uregulowanej). Interes prawny nie jest tożsamy z interesem faktycznym. Jedną z podstawowych cech interesu prawnego, w odróżnieniu do interesu faktycznego, jest oparcie go na obowiązującej normie prawa materialnego. Może to być norma należąca do jakiejkolwiek gałęzi prawa (nie tylko prawa administracyjnego), na podstawie której w postępowaniu administracyjnym podmiot w określonym stanie faktycznym może domagać się konkretyzacji swoich uprawnień lub obowiązków. Obiektywizm, indywidualizm, konkretyzacja, aktualność i rzeczywistość interesu prawnego determinują konieczność przyznania przez przepis prawa materialnego konkretnego i indywidualnego uprawnienia, bądź nałożenia obowiązków o takim samym charakterze. W przeciwieństwie do interesu faktycznego – który występuje wówczas, gdy dany podmiot jest wprawdzie bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, ale nie może wskazać przepisu prawa powszechnie obowiązującego, który stanowiłby podstawę jego roszczenia i w konsekwencji uprawniałby go do żądania stosownych czynności organu administracji – interes prawny musi znajdować potwierdzenie w okolicznościach faktycznych będących przesłankami zastosowania przepisu prawa materialnego (M. Romańska (w:) H. Knysiak-Sudyka (red.), Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2019 r., s. 244). Jego stwierdzenie wymaga więc ustalenia związku między powszechnie obowiązującą normą prawa o charakterze materialnoprawnym a sytuacją prawną konkretnego podmiotu, polegającego na tym, że akt stosowania tej normy może mieć wpływ na sytuację prawną tego podmiotu. Pojęcie interesu prawnego jest powszechnie wiązane z obiektywną, czyli rzeczywiście istniejącą potrzebą ubiegania się o udzielenie ochrony prawnej. Interes ten musi być osobisty, własny, indywidualny i konkretny, dający się obiektywnie stwierdzić oraz aktualny, a nie ewentualny (M. Romańska, jw. s. 242). O takim interesie nie świadczy podnoszony przez skarżącego stan, który wyraża się w posiadaniu dobra osobistego w postaci prawa do kultywowania pamięci osoby zmarłej oraz prawa do poznania tożsamości. W kontekście powyższego warto zwrócić uwagę na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2025 r., sygn. akt II OSK 372/24 (orzeczenia.nsa.gov.pl), w którym rozważano właśnie, czy można motywować interes prawny wnioskodawcy do ubiegania się o wydanie odpisu aktu stanu cywilnego z powołaniem na art. 23 K.c. W uzasadnieniu przywołanego orzeczenia przekonująco wywiedziono, że prawo do kultywowania pamięci osoby zmarłej można wprawdzie wywieść z art. 23 K.c., ale nie może być ono rozumiane w postępowaniu administracyjnym inaczej niż w orzecznictwie sądów powszechnych. Każde dobro osobiste musi być immanentnie związane z osobą człowieka, jej godnością i wartościami oraz przeżywaniem uczuć, a przy tym musi być powszechnie rozpoznawane i akceptowane, jako takie przez społeczeństwo. Należy zauważyć, że kult pamięci osoby zmarłej składa się z różnych uprawnień – należących do strefy funeralnej, to jest prawa do pochówku i żałoby oraz sfery symbolicznej – w postaci szacunku dla wspomnień i pamięci o zmarłym, to jest pamięci prawdziwej i dobrej pamięci. Kształtuje się niemal wyłącznie ze względu na bezpośrednie relacje międzyludzkie nawiązane za czasów, gdy osoba, której pamięć ma być kultywowana, jeszcze żyła. Natomiast przy braku takich bezpośrednich relacji międzyludzkich może istnieć ze względu na deklarowaną emocjonalną więź z tą osobą, której powstanie i trwanie można wykazać. Przenosząc powyższe na realia niniejszej sprawy podkreślić trzeba, że prawem do kultu osoby zmarłej nie jest każde odwołanie się do biologicznego faktu pochodzenia od siebie konkretnych osób. Analiza orzecznictwa Sądu Najwyższego (zob. wyrok z dnia 15 listopada 1979 r., sygn. akt I CR 232/79, Lex nr 63839) wskazuje, że omawiane prawo wymaga po pierwsze identyfikacji, a i to jest podporządkowane konkretnemu celowi – uzyskaniu w sferze prawa cywilnego ochrony wobec naruszenia pamięci i czci osoby zmarłej przez osobę legitymującą się bliskim stosunkiem ze zmarłym. Mając to wszystko na uwadze należy stwierdzić, że M.S., powołując się na art. 23 K.c., nie wykazał interesu prawnego w rozumieniu art. 45 ust. 1 P.a.s.c. Skarżący eksponuje w skardze kasacyjnej tezę o zagrożeniu pamięci osoby zmarłej i zaznacza, że jego działania nie zmierzają tylko do badania dziejów rodziny. Twierdzenia te są jednak nadal ogólne w sferze tak deklarowanego zagrożenia, gdyż skarżący nie umotywował, w jaki sposób jego dobro osobiste, jako kult pamięci osoby zmarłej, jest realnie zagrożone i w jakiej relacji rzekome naruszenie tej pamięci mogłoby po jego stronie uzasadniać zaistnienie interesu prawnego w zakresie czynności w sferze administracyjnej – uzyskania odpisu aktu zgonu M.S.1. Z uwagi na brak w skardze kasacyjnej, poza zacytowaniem przepisów art. 30, art. 47 i art. 61 Konstytucji RP, w zasadzie jakichkolwiek bliższych wywodów konkretyzujących stanowisko skarżącego w aspektach faktycznym i prawnym, co do omawianych tu kwestii, Naczelny Sąd Administracyjny, orzekający w graniach podstaw skargi kasacyjnej (które powinny być także uzasadnione – zob. art. 176 § 1 pkt 2 P.p.s.a.), nie mógł nawet rozwinąć szerzej wywodu prawnego. Sąd może jedynie stwierdzić, że nie podziela tezy o zaistnieniu zagrożenia dóbr osobistych M.S. w postaci kultu pamięci osoby zmarłej M.S.1, które to zagrożenie wyrażać miałoby się tylko w tym, że skarżącemu uniemożliwia się poznanie własnych przodków i poznanie w ten sposób własnej tożsamości. Skarga kasacyjna, lakonicznie prezentująca stanowisko skarżącego jest nieprzekonująca także w zakresie wywodzonego z art. 23 K.c. prawa osobistego w postaci prawa do poznania własnej tożsamości. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono jedynie, że zamiary skarżącego nie powinny być sprowadzane jedynie do "badania dziejów rodziny". Pomimo tak stanowczo prezentowanego zastrzeżenia M.S. nie wykazał jednak, w jaki inny sposób, konkretnie w relacji do złożonego przez niego wniosku o wydanie odpisu aktu zgonu M.S.1, miałoby się materializować eksponowane przez niego prawo do poznania tożsamości. W istocie rzeczy, poza tezą o możliwości wyprowadzenia takiego prawa osobistego z art. 23 K.c. i uwagami, że w danym przypadku nie sprowadza się ono do badania dziejów rodziny, z treści skargi kasacyjnej nie zaprezentowano argumentów prawnych uzasadniających realizację prawa do poznania tożsamości przez M.S. właśnie poprzez ubieganie się o odpis aktu zgonu brata jego dziadka. W tym miejscu warto uzupełniająco zaznaczyć, że nie jest tak, że każde ogólne odwołanie się do art. 23 K.c. i wyrażenie woli poznania własnej tożsamości, stanowić będzie skonkretyzowany interes prawny w rozumieniu przepisów prawa administracyjnego – w rozważanym przypadku art. 45 ust. 1 P.a.s.c. Nie można również przechodzić bezrefleksyjnie do porządku nad znaczeniem katalogu osób bliskich bezwarunkowo uprawnionych do pozyskania odpisów aktów stanu cywilnego. Skoro ustawodawca przyznał to prawo małżonkowi, wstępnemu, zstępnemu, rodzeństwu, przedstawicielowi ustawowemu, opiekunowi, a inne osoby muszą legitymować się interesem prawnym, to oznacza, że interes ten musi zostać dostatecznie skonkretyzowany, znajdując umocowanie w normie prawa materialnego. Przedstawione w skardze kasacyjnej rozumowanie wskazujące na prawo osobiste z art. 23 K.c., które skarżący chce postrzegać między innymi jako poznanie tożsamości w postaci wiedzy o przodkach, nie może zyskać akceptacji. Przy takim ujęciu każdy członek rodziny z łatwością mógłby pozyskać odpisy aktów stanu cywilnego dowolnych wstępnych, twierdząc, że ma to znaczenie z punktu widzenia jego tożsamości. Prowadziłoby to do wypaczenia sensu art. 45 ust. 1 P.a.s.c. Podsumowując należy stwierdzić, że M.S. nie wykazał interesu prawnego, o którym mowa w art. 45 ust. 1 P.a.s.c., do uzyskania odpisu aktu zgonu brata jego dziadka M.S.1. Przywołanie prawa do kultywowania pamięci osoby zmarłej oraz prawa do poznania tożsamości, bez dalszego skonkretyzowania prezentowanych tez, nie mogło być uznane za przekonujące. W tym stanie rzeczy, uznając, że skarga kasacyjna M.S. nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł o jej oddaleniu na podstawie art. 184 P.p.s.a. Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 182 § 2 P.p.s.a. Jednocześnie, odnośnie sformułowanego w skardze kasacyjnej wniosku o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że wynagrodzenie za udzieloną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a.