II OSK 1700/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zofia Flasińska Sędziowie Sędzia NSA Włodzimierz Ryms (spr.) Sędzia del. NSA Jerzy Stankowski Protokolant starszy asystent sędziego Beata Zborowska-Guziuk po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej [...] w R. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 marca 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 102/15 w sprawie ze skargi [...] w R. P. na decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego oddala skargę kasacyjną.

Na skutek wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2014 r., sygn. akt II OSK 200/13, którym został uchylony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 645/12, po ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym wyrokiem z dnia 6 marca 2015 r. , sygn. akt I SA/Wa 102/15 oddalił skargę [...] w R. P. na decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] lutego 2012 r. o umorzeniu postępowania administracyjnego z wniosku [...] w RP w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji Ministra z dnia 30 lipca 2009 r. o wpisaniu do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych związku wyznaniowego [...] W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zostały przytoczone następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy. Decyzją z dnia 30 lipca 2009 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wpisał do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych, na podstawie art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 2005 r., Nr 231, poz. 1965 ze zm.) związek wyznaniowy [...]. O stwierdzenie nieważności decyzji wystąpił [...] RP na tej podstawie, że wpis do Rejestru [...] narusza przepisy ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczpospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014 r., poz. 1798), ponieważ ta ustawa reguluje status gmin wyznaniowych żydowskich i wyłącza stosowanie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, w zakresie tworzenia i rejestrowania gmin wyznaniowych żydowskich jako związków wyznaniowych. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 16 lipca 2010 r. umorzył postępowanie w sprawie, ponieważ wnioskodawca [...] w RP nie ma interesu prawnego i nie jest stroną w sprawie dotyczącej rejestracji innego związku wyznaniowego, zaś zarejestrowany związek wyznaniowy [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, do której mają zastosowanie przepisy ustawy o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich. Po rozpoznaniu sprawy na skutek wniosku o ponowne rozpoznanie Minister Administracji i Cyfryzacji decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia 16 lipca 2010 r. W ocenie Ministra osoby wyznania mojżeszowego mogą tworzyć związek wyznaniowy, który nie jest gminą wyznaniową żydowską objętą uregulowaniami ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państw do gmin wyznaniowych żydowskich w RP, na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. [...] jest innym związkiem wyznaniowym niż gmina wyznaniowa żydowska, do której mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 20 lutego 1997 r., ponieważ wynika to z porównania statutu związku wyznaniowego [...] z zasadami zrzeszenia osób wyznania mojżeszowego w gminach wyznaniowych żydowskich, których dotyczy ustawa z 20 lutego 1997 r. Skoro [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, o której mowa w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r., to inny związek wyznaniowy jakim jest [...] w RP nie ma interesu prawnego w sprawie o rejestrację i stwierdzenie nieważności decyzji o wpisaniu do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych związku wyznaniowego [...]. Wyrokiem z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 645/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę [...] w RP i uchylił decyzję Ministra z dnia 2 lutego 2012 r. i z dnia 16 lipca 2010 r. Na skutek skargi kasacyjnej [...] Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 14 października 2014 r., II OSK 200/13 uchylił wyrok WSA w Warszawie z dnia 11 października 2012 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi. W ocenie NSA Sąd pierwszej instancji wadliwie przyjął, iż utworzenie nowej jednostki organizacyjnej wyznawców religii mojżeszowej określonej jako "gmina", z pominięciem regulacji prawnych zawartych w ustawie z dnia 20 lutego 1997 r., dotyczy interesu prawnego [...] w RP Sąd I instancji błędnie powołał się na wyrok NSA z dnia 3 marca 2010 r., sygn. akt II OSK 498/09, który dotyczył [...] w G., która została utworzona w miejsce rozwiązanej wcześniej gminy wyznaniowej żydowskiej należącej do [...] w RP, ponieważ wyrok ten został wydany w sprawie, w której były inne okoliczności faktyczne. Ponadto Sąd pierwszej instancji w ogóle nie odniósł się do uzasadnienia prawnego zaskarżonej decyzji, jak również a priori przyjął, że [...] jest gminą wyznaniową żydowską w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. W ocenie NSA, uwzględniając zasady konstytucyjne wynikające z art. 25 i 53 Konstytucji RP, należy przyjąć, że ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. nie może być rozumiana w ten sposób, że osoby wyznania mojżeszowego nie mogą tworzyć odrębnych związków wyznaniowych na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, ponieważ ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. "nie wprowadziła przymusu przynależności Żydów ani osób wyznania mojżeszowego do związku wyznaniowego podlegającego tej ustawie, gdyż "rozwiązanie przeciwne sprzeczne byłoby z określonymi w Konstytucji zasadami wolności sumienia, wyznania i religii. Oznacza to, że ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. nie dotyczy pozostałych związków wyznaniowych żydowskich, a ich byt prawny może być regulowany na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 6 marca 2015 r., po ponownym rozpoznaniu sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę [...] w RP W ocenie Sądu I instancji, stanowisko wyrażone w wyroku NSA z dnia 14 października 2014 r., sygn. akt II OSK 200/13, ma znaczenie wiążące, z uwagi na treść art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.". Nie mogą mieć natomiast takiego znaczenia wyroki wydane w innych sprawach, na które powołuje się skarżący Związek, w których stan faktyczny był inny. Z art. 25 i art. 53 Konstytucji RP wynikają zasady wolności religijnej, w tym zasada poszanowania przez państwo autonomii oraz wzajemnej niezależności kościołów i związków wyznaniowych, co oznacza, że jeden związek wyznaniowy nie może ingerować w korzystnie z tych wolności przez inny związek wyznaniowy. W ocenie Sądu I instancji związek wyznaniowy [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r., ponieważ zrzesza osoby, które są pominięte w art. 2 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. (osoby niepełnoletnie, osoby nieposiadające obywatelstwa polskiego). Skarżący [...], utworzony na podstawie ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. nie ma prawa kwestionować powstania innego związku wyznaniowego osób wyznania mojżeszowego, zarejestrowanego na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Sąd I instancji podzielił w tym zakresie stanowisko Ministra przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i stwierdził, że decyzja ta nie narusza prawa. W skardze kasacyjnej [...] w RP podniósł zarzuty naruszenia art. 134 § 1, art. 153 i art. 190 P.p.s.a. w związku z art. 28 i art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. oraz art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1 i 2, art. 5, art. 6, art. 18, art. 24, art. 31, art. 32 ust. 2 pkt 1 i art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, a także art. 3, art. 4, art. 7 i art. 24 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunkach Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich oraz art. 2, art. 25 i art. 48 Konstytucji. Zarzuty te sprowadzają się w zasadzie do tego, że Sąd I instancji nie dokonał własnej oceny stanu faktycznego sprawy, lecz powielił oceny stanu faktycznego dokonane w uzasadnieniu wyroku NSA z dnia 14 października 2014 r., sygn. akt II OSK 200/13, które nie stanowią oceny prawnej i są nieprawidłowe. Sąd nie dysponował statutem [...] w RP, a więc nie mógł porównać postanowień tego statutu ze statutem [...] oraz nieprawidłowo wskazał różnice pomiędzy [...] i skarżącym [...], a wobec tego wadliwe jest stanowisko, iż [...] nie jest wyznaniową gminą [...], do której nie odnosi się przepis art. 24 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. Oceny dotyczące [...] powinny odnosić się do stanu z daty wydania decyzji o wpisaniu do Rejestru, kiedy to [...] tworzyła jedna gmina [...], co oznacza, że [...]nie był związkiem gmin, a nie z daty orzekania przez Sąd, gdy [...] tworzyły trzy gminy [...]. Zdaniem skarżącego [...] pominięty został materiał dowodowy w postaci opinii biegłych i konieczne było uzupełnienie materiału dowodowego przez zasięgnięcie opinii niezależnego biegłego z zakresu religioznawstwa, co uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji jako wydanej z naruszeniem art. 75 § 1 i art. 84 K.p.a. Ponadto podniesiony został zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 2 i art. 32 Konstytucji RP przez to, że w podobnych sprawach, w podobnym stanie faktycznym i prawnym, zostały wydane wyroki NSA z dnia 3 marca 2010 r., sygn. akt II OSK 498/09 i WSA w Warszawie z dnia 8 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 85/12, w których wyrażono odmienne stanowisko niż w wyroku NSA z dnia 14 października 2014 r., sygn. akt II OSK 200/13, co narusza prawo do rzetelnego procesu sądowego oraz zasadę równości przez odmienne traktowanie skarżącego [...] w podobnych sprawach. Zdaniem skarżącego [...] rozbieżności w wymienionych orzeczeniach wskazują na konieczność przedstawienia zagadnienia prawnego dotyczącego interesu prawnego [...] w RP do rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, w trybie art. 187 § 1 P.p.s.a. Wskazując takie podstawy kasacyjne skarżący [...] wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. Uczestnik postępowania [...], w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu. Przytoczone w podstawach kasacyjnych zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji wskazanych przepisów kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich RP, ustawy z dnia17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, a także Konstytucji RP w związku z art. 153 i art. 190 P.p.s.a. dotyczą przede wszystkim tego jakie znaczenie prawne w rozpoznawanej sprawie ma wydany w tej sprawie prawomocny wyrok NSA z dnia 14 października 2014 r., sygn. akt II OSK 200/13. Wyrokiem tym NSA uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 645/12 i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Odnośnie tej kwestii, która ma zasadnicze znaczenie z uwagi na zarzuty przytoczone w skardze kasacyjnej, [...] w RP prezentuje stanowisko, że w wyroku tym NSA przedstawił ocenę okoliczności faktycznych sprawy, która jest nieprawidłowa i niepełna, a Sąd I instancji ponownie rozpoznając sprawę powielił jedynie tę ocenę i nie dokonał własnej oceny stanu faktycznego. Dotyczy to zarówno stwierdzenia, że [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, o której mowa w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r., jak i tego jakie są różnice między gminą wyznaniową żydowską a [...]. Stanowisko [...] nie jest trafne. Z uzasadnienia wyroku NSA z dnia 14 października 2014 r. wynika wprost, że wyrok ten zawiera ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, a nie tylko odnosi się do oceny okoliczności faktycznych sprawy. Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania zawsze są powiązane z określonymi istotnymi okolicznościami sprawy i nie ma podstaw do oddzielania oceny prawnej od okoliczności faktycznych sprawy, albowiem wykładnia prawa i stosowanie prawa są dokonywane w konkretnej sprawie, której dokonuje sąd, a przedmiot sprawy wyznaczają jej okoliczności faktyczne. Nie jest więc prawidłowe przedstawianie stanowiska NSA wyrażonego w wyroku z dnia 14 października 2014 r. jedynie jako oceny okoliczności faktycznych, które nie zostały w pełni wyjaśnione albo zostały ustalone i ocenione nieprawidłowo. Problem prawny w tej sprawie nie ograniczał się do tego, czy ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych [...] w RP jest ustawa szczególną w stosunku do ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, ale dotyczył przede wszystkim tego, czy ustawa z 1997 r. wyłącza możliwość tworzenia w Polsce związków wyznaniowych przez osoby wyznania mojżeszowego, innych niż gminy wyznaniowe żydowskie, których status prawny reguluje ustawa z 1997 r., a zwłaszcza czy ustawa z 1997 r. wyłącza stosowanie ustawy z 1989 r. wobec osób wyznania mojżeszowego, których zamiarem jest utworzenie związku wyznaniowego innego niż gminy wyznaniowe żydowskie tworzące [...] w RP. Co do tego zagadnienia prawnego, które jest oceną prawną, NSA w wyroku z dnia 14 października 2014 r., sygn.. akt II OSK 200/13 zajął jednoznaczne stanowisko, uwzględniając także art. 25 ust. 1 i art. 53 Konstytucji RP, że osoby wyznania mojżeszowego mogą tworzyć wspólnoty religijne, zakładane w celu wyznawania i szerzenia wiary religijnej, posiadające własny ustrój, doktrynę, obrzędy religijne, na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, inne niż gminy wyznaniowe żydowskie, których sytuacja prawna jest uregulowana ustawą z dnia 20 lipca 1997 r. o stosunkach Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP. Konsekwencją tego stanowiska było stwierdzenie, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 645/12 w sposób nieuprawniony zakwestionował stanowisko Ministra, ze [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, do której mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji Ministra zostały wskazane w wystarczający sposób różnice potwierdzające, że [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, o której mowa w ustawie z 1997 r. Minister trafnie zwrócił uwagę, że zasadnicze znaczenie ma wola osób, które korzystając z wolności sumienia i wyznania, tworzą niezależną wspólnotę religijną. To, że w aktach sprawy nie ma statutu [...] w RP, nie może mieć w tej sprawie istotnego znaczenia, ponieważ zasadnicze uregulowania dotyczące gmin wyznaniowych żydowskich wynikają z ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. Oznacza to, że do oceny, ze związek wyznaniowy [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, do której stosuje się ustawę z dnia 20 lutego 1997 r., wystarczające było porównanie statusu tego związku wyznaniowego z przepisami ustawy z 1997 r. Stanowiska, że [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską nie podważa w niczym ani to, że członkami [...] mogą być osoby, które nie posiadają obywatelstwa polskiego, ani to, że w dacie rejestracji [...] tworzyła jedna gmina ani nawet to, że członkami [...] mogą być osoby innego wyznania, które są małżonkami osób wyznania mojżeszowego. Nie poważa tego stanowiska również to, że niezależny związek wyznaniowy przyjmuje ustrój organizacyjny w formie gmin żydowskich. W tym stanie rzeczy nie jest trafny zarzut, że kwestia, czy [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską nie została wystarczająco wyjaśniona. Nie było w szczególności konieczne dalsze wyjaśnianie tej kwestii z udziałem biegłego z zakresu religioznawstwa, skoro w materiale zgromadzonym w tej sprawie są już takie opinie, na które powołuje się skarga kasacyjna. W skardze kasacyjnej pomija się jednak, że z tych opinii wynika także, że osoby wyznania mojżeszowego mogą tworzyć związki wyznaniowe inne niż gminy wyznaniowe [...], których dotyczy ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. Przedmiotem postępowania jest rozstrzygnięcie o umorzeniu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 30 lipca 2009 r. o wpisie do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych [...], z tego powodu, że [...] w RP nie jest stroną w tej sprawie, ponieważ sprawa nie dotyczy interesu prawnego tego [...]. Stosownie do przepisów ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania prawo tworzenia wspólnot religijnych i ich niezależność oznacza, że żaden związek wyznaniowy nie może ingerować w prawa innego związku wyznaniowego. W szczególności, co do zasady, jeden związek wyznaniowy nie może kwestionować tworzenia i działania innego związku wyznaniowego, a więc nie ma interesu prawnego w rozumieniu art. 28 K.p.a. w sprawie o zarejestrowanie innego związku wyznaniowego, czy w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o wpisie do Rejestru innego związku wyznaniowego, wydanej na podstawie art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. W skardze kasacyjnej powołano się na to, ze w innej sprawie dotyczącej [...] z siedzibą w G., Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 marca 2010 r., sygn. akt II OSK 498/09 stwierdził, że [...] w RP ma interes prawny w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o wpisie do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych [...] w G. Należy więc zwrócić uwagę, że w uzasadnieniu tego wyroku wskazano na szczególne okoliczności, które przemawiały za takim stanowiskiem, a mianowicie, że [...] w G. powstała w miejsce rozwiązanej wcześniej gminy wyznaniowej żydowskiej należącej do [...] w RP i zgłaszała roszczenia do majątku zlikwidowanej gminy wyznaniowej [...]. Nie jest trafne stanowisko Związku, że wyrok NSA z dnia 14 października 2014 r., sygn. akt II OSK 200/13 oraz wyrok NSA z dnia 3 marca 2010 r., sygn.. akt II OSK 498/09 zostały wydane w podobnych sprawach i są ze sobą sprzeczne, co narusza zasadę rzetelnego procesu sądowego. Po pierwsze, wyrok z dnia 3 marca 2010 r., II OSK 498/09 został wydany w sprawie, w której za uznaniem interesu prawnego [...] w RP w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o wpisie do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych Niezależnej Gminy Wyznania Mojżeszowego w Gdańsku przemawiały szczególne okoliczności w postaci powstania Niezależnej Gminy Wyznania Mojżeszowego w Gdańsku w miejsce rozwiązanej wcześniej gminy wyznaniowej żydowskiej oraz zgłaszania przez Niezależną Gminę Wyznania Mojżeszowego w Gdańsku roszczeń do majątku zlikwidowanej gminy. Po drugie, wyrok z dnia 14 października 2014 r. sygn. akt II OSK 200/13 został wydany w sprawie, w której nie ma szczególnych okoliczności, które przemawiałyby za odstąpieniem od zasady, że jeden związek wyznaniowy nie może ingerować w tworzenie i działanie innego związku wyznaniowego. Natomiast wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 827/13, który dotyczył Izraelickiej Niezależnej Gminy Wyznaniowej w Poznaniu nie został zaskarżony skargą kasacyjną, a wobec tego można jedynie stwierdzić, ze Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym inną sprawę nie podziela ocen prawnych wyrażonych w uzasadnieniu tego wyroku. Z tych względów brak jest również podstaw do wystąpienia o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przez skład siedmiu sędziów NSA na podstawi art. 187 § 1 P.p.s.a., ponieważ kwestia, czy związek wyznaniowy ma interes prawny w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o wpisie do Rejestru innego związku wyznaniowego nie jest zagadnieniem, które budzi poważne wątpliwości. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd nie orzekł, ponieważ art. 204 P.p.s.a nie dotyczy kosztów poniesionych przez uczestników postępowania i ma do nich zastosowanie art. 199 P.p.s.a.