II OSK 1438/20

Dnia 10 maja 2023 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) sędzia NSA Zdzisław Kostka sędzia del. WSA Grzegorz Antas po rozpoznaniu w dniu 10 maja 2023 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej N. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 grudnia 2019 r. sygn. akt IV SA/Wa 2154/19 w sprawie ze skargi N. G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 26 lipca 2019 r. nr DOiR-I-6270-112/2019/AK w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 13 grudnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 2154/19, oddalił skargę N. G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 26 lipca 2019 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia obywatelstwa polskiego. Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Rozpoznając wniosek, obywatelki [...], N. G. (dalej również: skarżąca lub wnioskodawczyni) Wojewoda Mazowiecki (dalej również: Wojewoda lub organ pierwszej instancji) decyzją z 4 kwietnia 2019 r., odmówił stwierdzenia posiadania przez wnioskodawczynię obywatelstwa polskiego. Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej zaskarżoną decyzją z 26 lipca 2019 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej również: Minister lub organ drugiej instancji) utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego. W uzasadnieniu organ drugiej instancji wskazał, że w trakcie postępowania administracyjnego ustalono, że skarżąca urodziła się [...] r. jako dziecko pochodzące ze związku małżeńskiego A. i R. Z dniem urodzenia nabyła ona obywatelstwo [...]. Rozstrzygnięcie wniosku o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego, w świetle art. 8 w związku z art. 9 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25), było uzależnione od ustalenia, że przynajmniej jedno z rodziców wnioskodawczyni było obywatelem polskim w dniu jej narodzin. Minister wskazał, że ojciec skarżącej urodził się w dniu [...] r. w [...] jako A. R., gdzie mieszkał do [...] r., kiedy wyjechał na stałe do [...], jednocześnie zmieniając nazwisko na V. Z dniem [...] r. nabył obywatelstwo [...]. W ocenie Ministra, ojciec skarżącej nabył obywatelstwo polskie i posiadał je co najmniej do dnia [...] r. Organ rozważył następnie, czy ojciec wnioskodawczyni nie utracił obywatelstwa polskiego. W chwili nabycia obywatelstwa [...] ojciec skarżącej miał [...] lat, zatem podlegał obowiązkowi wojskowemu w Polsce na podstawie przepisów obu ustaw o powszechnym obowiązku wojskowym (ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym - Dz. U. Nr 25, poz. 220 ze zm. - obowiązującą do dnia 29 maja 1950 r. oraz ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym - Dz. U. Nr 6, poz. 46). W związku z tym ojciec wnioskodawczyni mógł utracić obywatelstwo polskie dopiero po uzyskaniu zwolnienia od powszechnego obowiązku wojskowego. W rozpoznawanej sprawie brak było dowodów na uzyskanie takiego zwolnienia, w związku z powyższym nabycie przez niego w [...] r. obywatelstwa [...] nie skutkowało utratą obywatelstwa polskiego. W dalszej kolejności organ zbadał, czy ojciec skarżącej odbył służbę wojskową w armii [...], co skutkowałoby utratą obywatelstwa polskiego na podstawie art. 11 pkt 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. R.P. Nr 7, poz. 44 ze zm., dalej: ustawa o obywatelstwie z 1920 r.). W tej kwestii wnioskodawczyni przedłożyła zaświadczenie wydane przez Siły Obronne [...] w dniu 28 lutego 2018 r., z którego wynika, że ojciec wnioskodawczyni nie odbywał czynnej służby rezerwowej. W zaświadczeniu znajduje się jednak informacja wskazująca, że zgodnie z przepisami ustawy każdego obywatela [...] i stałego mieszkańca, który nie zalicza się do sił regularnych, należy zaliczyć do sił rezerwowych. Organ wskazał, że pełnomocnik strony był wzywany do przedłożenia dokumentu wystawionego przez wojsko [...], który powinien odnosić się do wszystkich rodzajów służby: czynnej, zawodowej, rezerwowej, ochotniczej oraz odnosić się do kwestii zarejestrowania ojca skarżącej przez armię [...]. W odpowiedzi pełnomocnik skarżącej wskazał, że załączone do wniosku zaświadczenie z Wojska Obrony [...] przedstawia pełną informację o przebiegu służby wojskowej ojca wnioskodawczyni. W oparciu o powyższe Minister uznał, że materiał dowodowy nie pozwala na ustalenie, czy ojciec skarżącej utracił, czy też nie, obywatelstwo polskie, w związku z wstąpieniem lub nie do służby wojskowej w państwie obcym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę stwierdził, że w związku z objęciem obowiązkiem służby wojskowej w armii [...] wszystkich obywateli i rezydentów [...], wywołującym skutki od daty powstania tego państwa w [...] r., zachodziła konieczność ustalenia, czy ojciec skarżącej został objęty takim obowiązkiem, bez zezwolenia właściwej władzy polskiej. Ustalenie to było niezbędne w celu wyjaśnienia, czy utracił on obywatelstwo polskiego na podstawie art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1920 r. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że z zaświadczenia wojskowego A.R. (w [...] A. V.), wydanego dnia 28 lutego 2018 r. przez Siły Obrony [...] wynika, że nie odnaleziono dokumentów wskazujących, że ojciec skarżącej w okresie od [...] r. do 19 stycznia 1951 r. nie odbywał czynnej służby rezerwowej, ani w innych rodzajach służby w Siłach Obrony [...]. Na zaświadczeniu znajduje się również informacja wskazująca, że zgodnie z przepisami ustawy każdego obywatela [...] i stałego mieszkańca, który nie zalicza się do sił regularnych, należy zaliczyć do sił rezerwy. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, organy trafnie przyjęły, że wykazanie, iż ojciec skarżącej nie podlegał powszechnemu obowiązkowi wojskowemu w [...] musi opierać się na stosownym dokumencie urzędowym, który jednoznacznie rozstrzygałby tę kwestię. Zgromadzony materiał dowodowy, w tym w szczególności przedłożone przez pełnomocnika skarżącej zaświadczenie z dnia 28 lutego 2018 r., nie pozwala na ustalenie, że do dnia 19 stycznia 1951 r. ojciec skarżącej nie pełnił służby w wojsku [...], w tym że nie został zaliczony w poczet sił rezerwy. Nieprzedłożenie przez pełnomocnika, pomimo kierowanych do niego wezwań, dokumentu stwierdzającego taką okoliczność w sposób jednoznaczny, uniemożliwiało rozpatrzenie sprawy na korzyść skarżącej. Sąd pierwszej instancji stwierdził również, że organy trafnie przyjęły, iż rozstrzygnięcie powstałych w związku z treścią zaświadczenia z dnia 28 lutego 2018 r. wątpliwości bezwzględnie wymaga przedłożenia przez skarżącą jednoznacznie sformułowanego zaświadczenia właściwego organu [...] co do pełnego przebiegu służby wojskowej jej ojca, z którego musi w sposób nie pozostawiający wątpliwości wynikać to, czy odbywał on służbę wojskową jakiegokolwiek rodzaju, w tym, czy został zaliczony w poczet sił rezerwy armii [...], czy też nie. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie ma znaczenia dla wyniku rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy fakt, że wskazane w skardze inne, pojedyncze sprawy administracyjne o podobnym przedmiocie i stanie faktycznym zostały pozytywnie rozstrzygnięte na rzecz osób trzecich (chodzi o dwie decyzje organu pierwszej instancji, co do których prowadzone jest obecnie przez Ministra postępowanie wyjaśniające). Sąd zwrócił uwagę, że z formalnego punktu widzenia rozstrzygnięcia te nie miały żadnej mocy wiążącej w toku kontrolowanego obecnie postępowania administracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że organy trafnie wywiodły, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na wykluczenie takiej ewentualności, że ojciec skarżącej utracił nabyte wcześniej obywatelstwo polskie, co skutkowało brakiem nabycia obywatelstwa przez skarżącą. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła N. G., zaskarżając wyrok w całości. Sądowi pierwszej instancji zarzuciła naruszenie: 1. art. 141 § 4, art. 134, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151 p.p.s.a. oraz art. 7, art. 8 § 2, art. 76 § 1, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 10 ust. 3 w zw. z art. 55 w zw. z art. 66 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej: ustawa o obywatelstwie z 2009 r.) poprzez uznanie, że załączone zaświadczenie z Wojska Obrony [...] jest niepełne i nie pozwala na jednoznaczne ustalenie, czy ojciec skarżącej A.R. spełnił przesłankę utraty obywatelstwa polskiego z mocy art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1920 r. oraz poprzez nieuzasadnione zróżnicowanie sytuacji prawnej skarżącej i wyciągnięcie dla niej negatywnych konsekwencji procesowych z powodu nie przedłożenia nowego zaświadczenia z Wojska Obrony [...] pomimo faktu uznawania w innych analogicznych postępowaniach, że załączone do wniosku identycznej treści zaświadczenie jest pełne i pozwala na jednoznaczne ustalenia, iż dana osoba nie wstąpiła do wojska w państwie obcym; 2. art. 56 ust. 2 ustawy o obywatelstwie z 2009 r. z powodu wyciągnięcia dla strony negatywnych skutków procesowych pomimo braku obiektywnych możliwości załączenia przez skarżącą zaświadczenia z Wojska Obrony [...] o innej treści zgodnej z żądaniem organu. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji. Wniesiono również o przyznanie kosztów postępowania. Skarżąca w skardze kasacyjnej oświadczyła, że wnosi o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 1. Skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych podstaw. 2. Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sprawa skierowana została do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału II Izby Ogólnoadministracyjnej z 1 lutego 2023 r. Podstawę tego zarządzenia stanowił art. 15zzs4 ust. 1 i 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID - 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.). Strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, co oznacza, że standardy ochrony praw stron i uczestników zostały zachowane. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy na posiedzeniu niejawnym było więc dopuszczalne. 3. Analiza zarzutów skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że kwestią wymagającą oceny jest to, czy zaświadczenie z Wojska Obrony [...] z dnia 28 lutego 2018 r. jest pełne i czy pozwala na jednoznaczne ustalenie, czy ojciec skarżącej A.R. spełnił przesłankę utraty obywatelstwa polskiego z podstawie art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1920 r. Z zaświadczenia tego wynika, że nie odnaleziono dokumentów wskazujących, że ojciec skarżącej w okresie od [...] r. do 19 stycznia 1951 r. nie odbywał czynnej służby rezerwowej, ani w innych rodzajach służby w Siłach Obrony [...]. W zaświadczeniu znajduje się również informacja wskazująca, że zgodnie z przepisami ustawy każdego obywatela [...] i stałego mieszkańca, który nie zalicza się do sił regularnych, należy zaliczyć do sił rezerwy. Zdaniem skarżącej, przedstawione przez nią zaświadczenie jest pełne i dowodzi, że jej ojciec jest osobą, która nie wstąpiła do służby wojskowej w państwie obcym, stosownie do art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1920 r., wobec czego nie można mówić o utracie przez niego obywatelstwa polskiego. Stanowisko skarżącej nie zasługuje jednak na uwzględnienie. 4. W dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie budzi wątpliwości twierdzenie, że w stanie prawnym wyznaczonym przepisami ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego sformułowania "wstąpienie do służby wojskowej" nie można ograniczać jedynie do wypełniania przez obywatela polskiego w państwie obcym obowiązków wojskowych w sposób "czynny" (por. wyrok NSA z 14 lutego 2023 r., II OSK 335/20; wyrok NSA z 26 maja 2020 r., II OSK 2512/19; wyrok NSA z 16 czerwca 2011 r. sygn. II OSK 1245/10; wyrok NSA z 11 października 2012 r. sygn. II OSK 1778/11; wyrok NSA z 30 listopada 2010 r. sygn. II OSK 1846/09; wyrok NSA z 21 grudnia 2007 r. sygn. II OSK 1783/06). Interpretacja analizowanego pojęcia powinna być dokonywana z uwzględnieniem przepisów prawa polskiego regulujących powszechny obowiązek wojskowy (obowiązujących w dacie wstąpienia do służby wojskowej w państwie obcym), z tym jednakże zastrzeżeniem, że podleganie przez daną osobę obowiązkom wojskowym w państwie trzecim w formie nieznanej prawu polskiemu nie wyłączało możliwości stwierdzenia utraty przez nią obywatelstwa. Omawiane zastrzeżenie odnoszone jest do sytuacji, gdy rodzaj służby, zasady jej odbywania, a przede wszystkim zobowiązania, jakie na siebie nakłada dana osoba, wstępując do struktur wojska innego państwa, kreuje pomiędzy tymi podmiotami stosunek wymuszający posłuszeństwo i zależność takiej osoby od władz państwa trzeciego a nie Polski (por. wyrok NSA z 21 grudnia 2007 r. sygn. II OSK 1783/06; wyrok NSA z 28 października 2010 r. sygn. II OSK 1700/09). W wyroku z 17 lutego 2012 r., sygn. akt II OSK 1470/11, Naczelny Sad Administracyjny stwierdził, że nie można automatycznie uznać, że osoba, która nie została powołana do czynnej służby wojskowej nie mogła odbywać służby wojskowej w innej formie. Odbywanie służby wojskowej, w świetle prawa polskiego, zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym, jak i art. 10 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym - było tylko jedną z form podlegania powszechnemu obowiązkowi wojskowemu. Powołanie do służby wojskowej przepisy wyżej wymienionych ustaw traktowały jako jeden ze sposobów wykonania powszechnego obowiązku wojskowego, odnosząc je do powołania do zasadniczej służby wojskowej oraz służby wojskowej w rezerwie (art. 36 ust. 1), do powołania w warunkach zarządzenia mobilizacji lub w czasie wojny (art. 56), co dotyczyło w tym przypadku także kobiet (art. 61 ust. 1 ustawa). Stwierdzić zatem należy, że skarżąca nie przedstawiła wystarczających dowodów, w oparciu o które zostałoby ustalone, iż jej ojciec nie odbywał służby wojskowej w żadnej formie. Z treści przedłożonego zaświadczenia, jak słusznie zauważyły organy i Sąd pierwszej instancji, w żaden sposób nie wynika, aby ojciec skarżącej, spełniając warunki przewidziane prawem [...] do odbywania służby wojskowej, takiej służby nie odbywał. Przedstawione w toku postępowania zaświadczenie ma charakter zbyt ogólny, co czyni niemożliwym stwierdzenie, że ojciec skarżącej nie utracił obywatelstwa polskiego na podstawie art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1920 r. Podkreślić należy, że to na stronie skarżącej spoczywał ciężar udowodnienia dostępnymi jej środkami dowodowymi, iż jej ojciec, pomimo że nabył obywatelstwo [...], nie wykonywał w siłach zbrojnych [...] obowiązków wojskowych w żadnej formie. Fakt niepodjęcia obowiązków wojskowych w państwie obcym powinien zostać wykazany przez obywatela tego państwa. Wojsko obcego państwa nie wyda bowiem polskiemu organowi administracji zaświadczenia dotyczącego przebiegu służby wojskowej obywatela tego państwa. Biorąc zatem pod uwagę, że w rozpoznawanej sprawie przedstawiono zaświadczenie w stosunku do którego organ administracji miał uzasadnione wątpliwości, że jego treść jest wystarczająca (pełna) dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, a uzyskanie dokumentów obejmujących wszystkie informacje pozwalające prawidłowo rozstrzygnąć sprawę jest możliwe wyłącznie na wniosek skarżącej, to nie można przypisać organowi administracji naruszenia zasad postępowania administracyjnego wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zakresie żądania wyjaśnienia pełnego przebiegu służby wojskowej w [...] ojca skarżącej. Sąd pierwszej instancji słusznie uznał, że nie ma znaczenia dla wyniku rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy fakt, iż wskazane w skardze inne, pojedyncze sprawy administracyjne o podobnym przedmiocie i stanie faktycznym zostały pozytywnie rozstrzygnięte na rzecz osób trzecich (chodzi o dwie decyzje organu pierwszej instancji, co do których prowadzone jest obecnie przez Ministra postępowanie wyjaśniające). Rozstrzygnięcia te nie miały żadnej mocy wiążącej w toku kontrolowanego obecnie postępowania administracyjnego. 5. Za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 56 ust. 2 ustawy o obywatelstwie z 2009 r. z powodu wyciągnięcia dla strony negatywnych skutków procesowych, pomimo braku obiektywnych możliwości załączenia przez skarżącą zaświadczenia z Wojska Obrony [...] o innej treści zgodnej z żądaniem organu. Wyjaśnić należy, że stosownie do art. 56 ust. 2 ustawy o obywatelstwie z 2009 r. podmiot, który występuje z wnioskiem o potwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego ma obowiązek dołączyć dokumenty potwierdzające dane i informacje zawarte we wniosku. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy uzyskanie tych dokumentów napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Nieprzedłożenie przez zainteresowaną stronę dokumentów potwierdzających treść wniosku wywołuje negatywne konsekwencje dla niej. W rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie ma okoliczność, że organy obu instancji wzywały pełnomocnika strony do przedłożenia dokumentu wystawionego przez wojsko [...], który powinien odnosić się do wszystkich rodzajów służby: czynnej, zawodowej, rezerwowej, ochotniczej oraz odnosić się do kwestii zarejestrowania ojca skarżącej przez armię [...] (wezwania z dnia 10.01.2019 r. - k. 22, z dnia 6.05.2019 r. i z dnia 27.05.2019 r. - brak numerów kart). W odpowiedzi na powyższe wezwania profesjonalny pełnomocnik skarżącej informował organy, że wnioskodawczyni nie będzie uzupełniać wniosku. W rozpoznawanej sprawie, w świetle art. 56 ust. 2 ustawy o obywatelstwie z 2009 r., nie zostało wykazane, że uzyskanie zaświadczenia napotykało trudne do przezwyciężenia przeszkody. Podkreślić należy, że skarżąca nie podjęła nawet próby uzyskania zaświadczenia o treści żądanej przez organ. Nie przedstawiła również żadnych dowodów, z których wynikałoby, że uzyskanie tego dokumentu napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Brak jest zatem podstaw do uznania, że skarżąca nie miała obiektywnych możliwości załączenia zaświadczenia z Wojska Obrony [...] o treści zgodnej z wezwaniem organu. Podkreślić należy, że to zainteresowana strona powinna przedstawić organowi dowody, na podstawie których organ będzie mógł w sposób nie budzący wątpliwości ustalić rzeczywisty stan rzeczy. Brak przedstawienia przez skarżącą dokumentu wystawionego przez wojsko [...], które powinno odnosić się do wszystkich rodzajów służby, jak słusznie uznał Minister, uniemożliwiło rozpatrzenie sprawy na korzyść strony. 6. Na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiadało wymogom określonym w art. 141 § 4 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji przedstawił w nim zarówno dotychczasowy przebieg postępowania, jak i stan faktyczny, który przyjął za podstawę wyrokowania. Wskazał także podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz wyjaśnił znaczenie zastosowanych przepisów. Na podstawie uzasadnienia można prześledzić tok rozumowania Sądu, który doprowadził go do podjęcia rozstrzygnięcia. 7. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.