II GZ 81/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Robotowska po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 21 stycznia 2014 r. sygn. akt I SA/Ol 748/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Zarządu Województwa [...] z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie określenia przypadającej do zwrotu kwoty dofinansowania z budżetu Unii Europejskiej postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 21 stycznia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, po rozpoznaniu wniosku [...] o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Zarządu Województwa Warmińsko- Mazurskiego z dnia [...] września w przedmiocie zwrotu środków dofinansowania, odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, że [...] prowadząca działalność gospodarczą pod [...] (dalej jako skarżąca, wnioskodawczyni) w urzędowym formularzu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz w oświadczeniu z dnia [...] grudnia 2013 r. podała, że posiada następujące nieruchomości: dom mieszkalny, rok budowy 1960 położony przy ulicy [...], powierzchnia 200 m2 rozbudowany i remontowany w 1998r. obciążony dwoma kredytami hipotecznymi wysokość miesięcznych rat [...] i [...]; dom mieszkalny, rok budowy 1994, położony przy ulicy [...], powierzchnia użytkowa 220m2, obciążony kredytem hipotecznym rata miesięczna [...], który jest również zabezpieczeniem hipotecznym umowy pożyczki na budowę i wyposażenie zakładu fryzjersko-kosmetycznego, kwota miesięcznej raty wynosi [...] oraz budynek zakładu fryzjersko - kosmetycznego, rok budowy 2011, położony przy ulicy [...], który jest również zabezpieczeniem pożyczki - powyższe nieruchomości obciążone są kredytami, które skarżąca spłaca wraz z mężem. Łączna wysokość rat spłacanych kredytów wynosi [...]zł. Wnioskodawczyni oświadczyła również, iż nie posiada przedmiotów wartościowych, zasobów pieniężnych, oszczędności, papierów wartościowych oraz polis ubezpieczeniowych. Wnioskodawczyni przedstawiła również szczegółowo, miesięczne wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Wyjaśniła, iż wspólnie z mężem ponoszą wydatki z tytułu: zakupu gazu (butla) - [...] zł, opłat za energię elektryczną- [...]zł, wody - [...] zł, opału [...] zł, telefonu [...] zł, , TV i Internetu - [...] zł, wywozu odpadów [...] zł, wyżywienia [...] zł, odzieży [...] zł, środków czystości [...] zł, kosztów leczenia [...] zł, rat pożyczek i kredytów [...]zł, Sygn. akt II GZ 81/14 ubezpieczeń [...] zł, podatków [...] zł. Skarżąca wyjaśniła, iż nie korzysta z niczyjej pomocy finansowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając wniosek skarżącej stwierdził iż, nie wykazała ona, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji podniósł, iż z nadesłanych na wezwanie dokumentów (PIT-36) wynika, że: - w 2011 r. małżonkowie osiągnęli przychód z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej - mąż [...] zł, skarżąca [...] zł, - w 2012r. małżonkowie osiągnęli przychód z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej - mąż [...] zł, skarżąca [...] zł. Sąd pierwszej instancji podkreślił również, iż nie zasługuje na uwzględnienie twierdzenie, że nie należy łączyć kosztów utrzymania wnioskodawczyni z kosztami prowadzenia działalności gospodarczej, gdyż na sytuację majątkową strony składają się wszystkie osiągane przez nią (i przez osoby pozostające w nią we wspólnym gospodarstwie domowym) dochody jak i wydatki, w tym z prowadzonej działalności gospodarczej. WSA w Olsztynie wskazał, iż skarżąca jest współwłaścicielką majątku nieruchomego w postaci dwóch domów ( 200 m2 i 220 m2 ) oraz budynku zakładu usługowego a w orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie [...] wniosła o jego uchylenie oraz przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych Skarżąca podkreśliła, że środki jakimi dysponuje są niewystarczające do pokrycia kosztów sądowych bez narażenia jej i rodziny na niemożność zaspokojeni podstawowych potrzeb rodzinnych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest niezasadne i jako takie podlega oddaleniu. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane Sygn. akt II GZ 81/14 są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu (tak też m.in. NSA w postanowieniu z dnia 13 listopada 2013 r., sygn. akt II GZ 621/13). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j, Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. dalej cyt. jako p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z brzmienia powołanego przepisu jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać okoliczności stanowiące podstawę żądania. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że [...] nie wykazała, że znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej ją do przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do sytuacji, w których zdobycie przez stronę środków Sygn. akt II GZ 81/14 na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym musi wykazać, iż mimo poczynienia wszelkich możliwych oszczędności i ograniczenia wydatków do niezbędnych, nie może zgromadzić środków na poniesienie kosztów postępowania lub ich części, W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji trafnie stwierdził, że skarżąca nie zasługuje na dofinansowanie z budżetu państwa. Sąd bowiem dogłębnie, skrupulatnie i rzeczowo, opierając się na wyczerpującej dokumentacji przedłożonej w sprawie, przeanalizował sytuację skarżącej oraz jej męża i na tej podstawie podjął prawidłowe rozstrzygnięcie. Odnosząc się do kwestii zaciągniętych kredytów bankowych należy wskazać, że obowiązek spłacania obciążających stronę kredytów nie może przesądzać o jej zwolnieniu z obowiązku poniesienia kosztów sądowych. Zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa nad zobowiązaniami publicznoprawnymi, a jak wynika z oświadczenia strony skarżącej, spłaca ona raty kredytu, co oznacza, że dysponuje środkami finansowymi, które mogłaby przeznaczyć na opłaty sądowe. Dokonanej oceny nie zmienia również wykazana przez skarżącą strata, z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, bowiem powstaje ona wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Zatem, wykazanie jedynie straty nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Nie można natomiast zgodzić się z Sądem pierwszej instancji co do tego, że fakt korzystania przez skarżącą z pomocy profesjonalnego pełnomocnika automatycznie świadczy o możliwości poniesienia kosztów sądowych. Trafnie w tym zakresie podniesiono w zażaleniu, że okoliczność, iż strona korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika "z wyboru", nie może stanowić przesłanki odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. Ta wadliwość uzasadnienia Sądu pierwszej instancji, wobec uznania za prawidłową argumentacji tegoż Sądu w pozostałym zakresie, nie ma jednak wpływu na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ustalenia Sądu pierwszej instancji co do sytuacji majątkowej skarżącej i przyjęcia, że uiszczenie przez nią wpisu od Sygn. akt II GZ 81/14 skargi w wysokości [...] zł nie spowoduje uszczerbku w utrzymaniu jej i jej rodziny. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.