II GZ 1014/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 13 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 czerwca 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 266/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 10 czerwca 2016 r. (sygn. akt V SA/Wa 266/15) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącemu J. G. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym - w sprawie ze skargi z dnia 16 grudnia 2014 r. na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] października 2014 r. (nr [...]) w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania. Wskazane postanowienie zostało wydane po ponownym rozpoznaniu wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, co było wynikiem uchylenia przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 21 stycznia 2016 r. (sygn. akt II GZ 367/15) poprzedniego postanowienia Sądu pierwszej instancji z dnia 11 czerwca 2015 r. o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Ponownie rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż skarżący: 1) jest po rozwodzie i ma córkę, 2) posiada udział w mieszkaniu o powierzchni 60 m², siedlisko o powierzchni około 150 m² i nieruchomość rolną o powierzchni 10 ha, 3) utrzymuje się z dochodu z działalności rolniczej w wysokości 1000 - 1500 zł miesięcznie, 4) nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych, 5) korzysta z pomocy udzielanej przez matkę i brata, 6) jest powadzone przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne o zwrot dopłat pobranych w latach 2007 - 2011 w łącznej kwocie około 200 000 zł. W odpowiedzi na wezwanie wystosowane na podstawie art. 255 p.p.s.a. wnioskodawca wskazał, że: 1) wydzierżawił nieodpłatnie gospodarstwo rolne, 2) nie posiada majątku o znacznej wartości, 3) prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, 4) udzielane mu corocznie dopłaty do gruntów rolnych podlegają zajęciu w związku z wydaniem decyzji o cofnięciu dopłat za lata 2007 - 2011, 5) posiada jeden rachunek bankowy, 6) nie posiada lokat i oszczędności pieniężnych, 7) utrzymuje się z prac polowych oraz okazyjnie udzielanych lekcji jazdy konnej. Skarżący wymienił także miesięczne wydatki, do których zaliczył: 1) alimenty wobec córki (500 zł), 2) żywność (700 zł), 3) składka ubezpieczenia kosztów leczenia (164 zł), 4) opłaty związane z utrzymaniem (600 zł), 5) podatek rolny, 6) opłata za wywóz śmieci, 7) dodatkowe koszty leczenia. W odpowiedzi na kolejne wezwanie wystosowane na podstawie art. 255 p.p.s.a. skarżący wyjaśnił, że dochód z dzierżawy gospodarstwa rolnego wynosi 1 kwintal owsa tj. równowartość ok. 50 zł rocznie. Potwierdził ponadto, że jego dochody w ciągu miesiąca kształtują się w wysokości od 1000 zł do 1500 zł oraz że podana wcześniej szacunkowa wartość wydatków znajduje odzwierciedlenie również w chwili obecnej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, przedstawione przez skarżącego wyjaśnienia oraz nadsyłane dokumenty nie pozwalają stwierdzić, że wnioskodawca wykazał niemożność poniesienia kosztów postępowania zarówno w całości, jak też w części. Pomimo licznych wyjaśnień nadal nie jest wiadome, czy skarżący ponosi koszty podatku gruntowego i innych należności względem Państwa (z przedstawionych umów dzierżawy wynika bowiem, że nie ma takiego obowiązku, natomiast ze złożonych oświadczeń i pokwitowań wynika, że uiszcza te należności). Sąd uznał, że w związku z umowami dzierżawy należy uznać, że skarżący nie ponosi kosztów utrzymania gospodarstwa (a jeśli takie wydatki ponosi, to są to wydatki nieracjonalne i nie należące do kosztów niezbędnego utrzymania). Sąd pierwszej instancji zwrócił również uwagę, że przedstawione przez skarżącego wydatki wynoszą łącznie około 2255 zł. Za niewiarygodne uznał Sąd wyjaśnienia skarżącego, że nie zbierał żadnych rachunków za zakupy wyżywienia i ubrania, gdyż nie zakładał, że tak szczegółowe dane będą wymagane. Ponadto skarżący przedstawił faktury za wywóz odpadów, za sprzedaż energii elektrycznej i za zużycie gazu - przy czym dotyczą one różnych lokali, a więc nie mogą zostać uznane za niezbędne wydatki ponoszone przez skarżącego. Sąd stwierdził, że skarżący nie udokumentował - a nawet nie próbował udokumentować - uzyskiwanych dochodów (które oszacował na kwotę 1000 - 1500 zł miesięcznie), a mógł to uczynić przedstawiając np. pokwitowania otrzymywanych środków pieniężnych, oświadczenia zleceniodawców. W ocenie Sądu pierwszej instancji, oświadczenia skarżącego należało uznać za nierzetelne, budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na ich podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej skarżący się znajduje. Wskazane przez niego kwotowo wydatki przewyższają bowiem deklarowany dochód. Sąd podkreślił, że poniesienie przez Skarb Państwa wydatków związanych ze zwolnieniem od kosztów sądowych oraz ustanowieniem zastępstwa procesowego jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zostanie ustalone w sposób niewątpliwy, że strona uczestnicząca w postępowaniu sądowym - pomimo poczynienia oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania - nie jest w stanie finansowo podołać ciężarowi uiszczenia kosztów sądowych oraz wynajęcia zawodowego pełnomocnika. Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie brak jest jednak podstaw, aby takie ustalenie mogło zostać w sposób uzasadniony przyjęte. W konsekwencji Sąd uznał, że wnioskodawca nie wykazał wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."). Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył J. G., zaskarżając to orzeczenie w całości. Wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w całości, ewentualnie o zmianę postanowienia poprzez zwolnienie częściowe z kosztów sądowych. Wnoszący zażalenie zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie: 1. art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka poprzez ograniczenie prawa do sądu, 2. art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez odmowę udzielenia pomocy prawnej, w sytuacji gdy wnioskodawca wykazał, ze nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ewentualnie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, 3. art. 245 p.p.s.a. poprzez nieudzielanie prawa pomocy w zakresie częściowym, w sytuacji gdy Sąd uznał, że brak jest podstaw do przyznania prawa pomocy w całości, pomimo zawarcia we wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) wniosku alternatywnego o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu skarżący stwierdził w szczególności, że w toku postępowania przedstawił na żądania Sądu szereg posiadanej dokumentacji, obrazującej jego sytuację majątkową oraz wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów procesu. Zaznaczył, że składając wyjaśnienia dochował należytej staranności. Ocenił, że błędne jest stanowisko WSA, przyjmujące że skarżący nie udowodnił zaistnienia przesłanek przyznania pomocy prawnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tych przepisów wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd ma obowiązek dokonania oceny - na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów - czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, uznając że złożone przez wnioskodawcę oświadczenia i dokumentacja przedłożona na ich poparcie są częściowo niepełne, a częściowo niewiarygodne. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że J. G. nie wykazał w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek lub choćby pełnych kosztów postępowania. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże trafnie Sąd pierwszej instancji uznał, że twierdzenia strony są niepełne, a sytuacja majątkowa strony została przedstawiona w sposób, który powoduje uzasadnione wątpliwości co do rzetelności złożonych w tym zakresie oświadczeń. Wątpliwości wzbudza przede wszystkim brak przekonującego udokumentowania ponoszonych przez skarżącego wydatków (np. wskazywanie faktur za poszczególne media, wystawianych na różne osoby i adresowanych na różne adresy) oraz dochodów (brak przedstawienia jakichkolwiek dowodów potwierdzających twierdzenia skarżącego w tym zakresie, jak choćby oświadczeń osób zlecających skarżącemu wykonanie prac polowych czy przeprowadzenie lekcji jazdy konnej). Nadto szacowane przez skarżącego wydatki znacznie przewyższają deklarowane przez niego miesięczne dochody, co - z uwagi na oświadczenie o braku oszczędności pieniężnych - budzi tym bardziej uzasadnione wątpliwości co do prawdziwości tych danych. Powyższe okoliczności uniemożliwiały Sądowi pierwszej instancji ocenę, czy w przypadku skarżącego wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy. Podkreślenia wymaga przy tym, że wspomniane wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego wykluczały możliwość udzielenia stronie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. Przejrzyste wykazanie przez wnioskodawcę swojej sytuacji majątkowej jest bowiem tak samo niezbędne przy domaganiu się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, jak i w zakresie częściowym. W okolicznościach niniejszej sprawy za prawidłowe zatem należy uznać stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek lub choćby pełnych kosztów postępowania. Wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, w niniejszej sprawie nie można przyjąć, że odmowa przyznania skarżącemu prawa pomocy narusza prawo dostępu do sądu określone w art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść wówczas, gdyby sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy w sytuacji ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił Sądowi pierwszej instancji dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej (zaś same te oświadczenia budziły uzasadnione wątpliwości), a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. PG