II GSK 613/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marcin Kamiński (spr.) Sędzia NSA Dorota Dąbek Sędzia del. WSA Jacek Boratyn Protokolant Marcin Bubiński po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. Sp. z o.o. w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 października 2020 r. sygn. akt VI SA/Wa 708/20 w sprawie ze skargi M. Sp. z o.o. w K. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 29 listopada 2019 r. nr 1337/2019/Ub w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od M. Sp. z o.o. w K. na rzecz Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wyrokiem z 20 października 2020 r., sygn. akt VI SA/Wa 708/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalił skargę M. w K. (strona skarżąca, skarżąca, spółka, płatnik) na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 29 listopada 2019 r. nr 1337/2019/Ub w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy. Pismem z 20 grudnia 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ostrowie Wielkopolskim (ZUS) zwrócił się do Wielkopolskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z wnioskiem o rozpatrzenie sprawy w zakresie objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym I. O. (uczestniczka, zainteresowana) z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej z płatnikiem w okresie od 1 stycznia 2013 r. do 30 marca 2013 r. ZUS wskazał, że przedmiotem umowy były następujące prace: oklejanie insertów w ilości 6554 szt.; pakowanie celulozy w kart. zb. + oklejanie w ilości 1980 szt. Decyzją z dnia 22 czerwca 2017 r. Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia stwierdził, że zainteresowana podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu, jako osoba wykonująca we wskazanym okresie umowę o świadczenie usług w rozumieniu art. 750 k.c. zawartą z płatnikiem składek. Zaskarżoną decyzją z dnia 29 listopada 2019 r. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W ocenie Prezesa NFZ, zarówno z treści umowy łączącej płatnika z uczestniczką, jak i z zebranego materiału dowodowego wynika, że rzeczywistą wolą stron było zawarcie umowy o świadczenie usług, ponieważ zamawiający wiązał oczekiwany rezultat z wykonaniem czynności faktycznych w czasie oznaczonym w celu uzyskania określonego efektu. Zaskarżonym wyrokiem Sąd I instancji (WSA) oddalił ww. skargę, podzielając stanowisko organów, że od uczestniczki wymagano wykonania szeregu powtarzalnych czynności, potrzebnych w procesie produkcyjnym. Czynnościom tym nie można przypisać konstytutywnych cech umowy o dzieło. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie wykazał, aby umowa zmierzała do osiągnięcia indywidualnego rezultatu. Już samo określenie przedmiotu umowy eksponuje wyraźnie, że znaczenie miało samo staranne wykonanie określonych elementów, według udostępnionego wzorca. W stosunku do każdej z wyodrębnionych w umowie czynności, ich ilość sięgała od kilku tysięcy do kilkudziesięciu tysięcy, należało więc uznać, że strony umówiły się na wykonanie szeregu powtarzających się czynności, zaś takie czynności nie posiadały cech oryginalności. Dlatego też wykonywanie takich czynności powtarzalnych nie może być rozumiane jako jednostkowy rezultat charakterystyczny dla stworzenia dzieła. Postanowienia umowy nie odpowiadają uregulowaniu dotyczącemu odpowiedzialności z tytułu rękojmi na podstawie art. 638 w zw. z art. 556(1) k.c. Nie jest wiadomym, jakie parametry winny charakteryzować efekt pracy uczestniczki tak, aby zarówno skarżąca jako zamawiający, jak i uczestniczka jako wykonawca, mogli określić właściwości, które dzieło tego rodzaju powinno mieć. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła spółka, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie, zasądzenie kosztów postępowania sądowego oraz o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Spółka zarzuciła naruszenie: I. prawa materialnego to jest art. 145 § 1 pkt. 1 lit, a) p.p.s.a. w zw. z art. 750 k.c. oraz art. 627 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i brak uchylenia decyzji Prezesa NFZ i poprzedzającej jej decyzji Dyrektora WOW NFZ, tj. poprzez uznanie, że skarżącą oraz uczestnika łączyły umowy o świadczenie usług, podczas gdy zgodnie z treścią oraz celem zawartych między stronami umów, umowy zawarte między uczestnikiem a skarżącą były umowami o dzieło w rozumieniu art. 627 k.c.; II. prawa materialnego to jest art. 145 § 1 pkt. 1 lit, a) p.p.s.a. w zw. z art. art. 65 ust. 1 i 2 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i brak uchylenia decyzji Prezesa NFZ i poprzedzającej jej decyzji Dyrektora WOW NFZ, tj. poprzez dokonanie błędnej wykładni oświadczenia woli skarżącej oraz uczestnika wynikającego z treści przedmiotowych umów oraz pominięcia zgodnego zamiaru stron oraz faktycznego celu umów, a w konsekwencji uznanie, że skarżącą oraz uczestnika łączyły umowy o świadczenie usług, podczas gdy zgodnie z treścią oraz celem zawartych między stronami umów, w tym z oświadczeń woli skarżącej oraz uczestnika, wynika w sposób jednoznaczny, że przedmiotowe umowy były umowami o dzieło w rozumieniu art. 627 k.c.; III. prawa materialnego to jest art. 145 § 1 pkt. 1 lit, a) p.p.s.a. w zw. z art. art. 65. art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e. art. 69 ust. 1., art. 107 ust. 5 pkt 16 w zw. z art. 109 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i brak uchylenia decyzji Prezesa NFZ i poprzedzającej jej decyzji Dyrektora WOW NFZ, na skutek bezpodstawnego uznania, że skarżąca zawarła z uczestnikiem umowy o świadczenie usług w rozumieniu art. 750 k.c., a nie umowy o dzieło w rozumieniu art. 627 k.c., a w konsekwencji uznanie, że uczestnik podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu zawartych umów, podczas gdy w rzeczywistości skarżąca i uczestnik zawarły umowy o dzieło, w czego konsekwencji wskazane przepisy nie mają zastosowania dla uczestnika w odniesieniu do zawartych ze skarżącą umów; IV. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niedostrzeżenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchybień organów administracyjnych obu instancji, które to organy nie podjęły niezbędnych czynności potrzebnych do wyjaśnienia sprawy i zaniechały obowiązkowi wyczerpującego zebrania, a następnie rozpatrzenia całości materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do rozpoznania sprawy w sposób niewszechstronny i niewyczerpujący, bez rozważenia wszystkich okoliczności mogących mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia, w tym podjęcia rozstrzygnięcia w oparciu o błędnie ustalony stan faktyczny w sprawie - w zakresie dotyczącym uznania, że umowy zawarte między uczestnikiem, a skarżącą stanowiły umowy o świadczeniu usług, w konsekwencji czego uczestnik podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, mimo że istniały poważne wątpliwości co do rodzaju zawartych między uczestnikiem, a skarżącą umów, którego skutkiem było również: V. naruszenie prawa materialnego to jest art. 145 § 1 pkt. 1 lit, a) p.p.s.a. w zw. z art. 750 k.c. w zw. z art. 627 k.c., art. 65 ust. 1 i 2 k.c. oraz art. 65, art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e, art. 69 ust. 1, art. 107 ust. 5 pkt 16 w zw. z art. 109 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i brak uchylenia decyzji Prezesa NFZ i poprzedzającej jej decyzji Dyrektora WOW NFZ, na skutek bezpodstawnego uznania, że skarżąca zawarła z uczestnikiem umowy o świadczenie usług w rozumieniu art. 750 k.c., a nie umowy o dzieło w rozumieniu art. 627 k.c., a w konsekwencji uznanie, że uczestnik podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu zawartych umów, podczas gdy wyczerpujące zebranie materiału dowodowego oraz rozpatrzenie całości materiału dowodowego doprowadziłyby Wojewódzki Sąd Administracyjny do poprawnego wniosku, że skarżąca i uczestnik zawarły umowy o dzieło, a zatem również, że uczestnik nie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu zawartych ze skarżącą umów; VI. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) i c) p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, podczas gdy z okoliczności sprawy wynikało, że decyzja organu II instancji powinna zostać uchylona. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z treścią art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) postępowanie kasacyjne przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega zasadzie związania granicami skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej są wyznaczone przez zakres zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz podniesione i poddane konkretyzacji podstawy kasacyjne. Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe ustawowe podstawy kasacyjne wymagają od skarżącego kasacyjnie konkretyzacji poprzez sformułowanie zarzutów kasacyjnych. Jedynie w drodze wyjątku – w razie stwierdzenia przyczyn nieważności postępowania sądowego, o których mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., lub podstaw do zastosowania art. 189 p.p.s.a. – Naczelny Sąd Administracyjny jest upoważniony i zobowiązany do przekroczenia granic skargi kasacyjnej i wyjścia poza zakres zaskarżenia oraz zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej. W takiej sytuacji Sąd ten z urzędu bierze pod rozwagę podstawy z art. 183 § 2 lub art. 189 p.p.s.a. oraz sankcjonuje je niezależnie od granic zaskarżenia kontrolowanego orzeczenia oraz podniesionych zarzutów (art. 183 § 1, art. 186, art. 189 p.p.s.a.). Mając na względzie wskazane wyżej zasady postępowania kasacyjnego, wobec niestwierdzenia przyczyn nieważności postępowania sądowego oraz podstaw do zastosowania art. 189 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył rozpoznanie sprawy do weryfikacji zarzutów skargi kasacyjnej, uznając je za pozbawione w pełnym zakresie uzasadnionych podstaw. Po pierwsze, jako bezzasadny oceniono zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. Powyższy zarzut zmierzał po podważenia pozytywnej oceny legalności proceduralnej zaskarżonej decyzji w zakresie ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia sprawy. Strona skarżąca kasacyjnie zarzuciła ogólnie w treści podstawy kasacyjnej, że kontrolowane organy nie podjęły niezbędnych czynności potrzebnych do wyjaśnienia sprawy i zaniechały wyczerpującego zebrania, a następnie rozpatrzenia całości materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do rozpoznania sprawy w sposób niewszechstronny i niewyczerpujący, bez rozważenia wszystkich okoliczności mogących mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym przede wszystkim okoliczności wskazujących, że sporna umowa zawarta pomiędzy stroną skarżącą a uczestnikiem postępowania nie miała charakteru umowy o świadczenie usług. Odnosząc się do tak postawionego zarzutu, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że poddaje się on tylko w ograniczonym zakresie kontroli merytorycznej. Autor skargi kasacyjnej powinien był bowiem już w treści powyższego zarzutu (jako skonkretyzowanej podstawie kasacyjnej) podać szczegółowe elementy stanu faktycznego sprawy, które w jego ocenie nie zostały lub zostały wadliwe ustalone albo zostały pominięte, względnie zostały poddane błędnej ocenie prawnej. Takich okoliczności w podstawie kasacyjnej nie podano, natomiast wynikająca z uzasadnienia zaskarżonego wyroku pozytywna ocena legalności ustaleń faktycznych organów pierwszej i drugiej instancji nie budzi wątpliwości Sądu kasacyjnego, w szczególności na tle dowodów z dokumentu obejmującego sporną umowę z dnia 1 stycznia 2013 r. oraz zeznania Prezesa Zarządu skarżącej spółki. Po drugie, wobec niepodważenia prawidłowości ustalenia stanu faktycznego sprawy, w dalszej kolejności dokonano łącznej i całościowej oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego w zakresie art. 750 k.c. oraz art. 627 k.c., art. 65 ust. 1 i 2 k.c., art. 65, art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e), art. 69 ust. 1, art. 107 ust. 5 pkt 16 w zw. z art. 109 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (u.ś.o.z.) przez ich niewłaściwe zastosowanie skutkujące nieuchyleniem kontrolowanych decyzji. Dokonując oddalenia powyższych zarzutów, należało stwierdzić, że są one – w świetle utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego – pozbawione uzasadnionych podstaw. Legalność kwalifikacji prawnej spornej umowy cywilnoprawnej (nazwanej przez strony "umową o dzieło"), dotyczącej czynności związanych z przygotowywaniem lub składaniem (pakowaniem) elementów zestawów zapachowych (odświeżających) w określonej liczbie oraz w określonym czasie na zlecenie strony skarżącej, jako umowy o świadczenie usług, została zasadnie potwierdzona przez kontrolowany Sąd Wojewódzki. Kwalifikacja ta przesądziła o uznaniu, że osoba wykonująca pracę na podstawie tej umowy podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) u.ś.o.z., natomiast strona skarżąca jako płatnik miała, stosownie do treści art. 85 ust. 4 (z zastrzeżeniem art. 86 ust. 1 pkt 13a) u.ś.o.z. obowiązek obliczenia, pobrania z dochodu ubezpieczonego i odprowadzenia tak pobranych składek za ubezpieczonego, który wykonywał prace umowne. Przewidziane w spornej umowie cywilnoprawnej czynności "wykonawcy" nie wykazują przewagi (dominacji) cech właściwych dla ustawowego (kodeksowego) wzorca umowy o dzieło (art. 627 i n. k.c.), natomiast realizują w zasadniczym zakresie cechy wzorca umowy o świadczenie usług (art. 750 w zw. z art. 734 i n. k.c.), co implikuje wniosek, że przedmiotem poddanej kwalifikacji prawnej umowy były czynności usługowe, a nie określone dzieło rozumiane jako sprecyzowany, zindywidualizowany i z góry określony rezultat pracy twórczej o charakterze materialnym lub niematerialnym (por. np. wyrok NSA z dnia 10 lipca 2023 r., II GSK 14/20, LEX nr 3595419). Jest przy tym istotne, aby rezultat zakwalifikowany jako dzieło miał co do zasady charakter samoistny, jednorazowy i weryfikowalny oraz – co do zasady – przyszły (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I UK 273/16; 14 września 2017 r., sygn. akt III UK 201/16), a także – aby poddawał się testowi na istnienie wad fizycznych, który stanowi jednocześnie dystynktywny element umowy o dzieło (por. art. 638 § 1 k.c.). Jeżeli strony umowy nie określiły w jej treści cech i parametrów indywidualizujących dzieło, to brak jest wówczas kryteriów określających rezultat umowny, a tym samym nie można przeprowadzić oceny istnienia wad fizycznych wytworu prac wykonawcy (por. np. wyrok NSA z dnia 19 lipca 2023 r., II GSK 872/20, LEX nr 3598406). Ustalenie wymaganych cech, właściwości lub parametrów przyszłego dzieła musi jednak pozostawiać określoną swobodę i samodzielność wykonawcy dzieła oraz czynić ten podmiot odpowiedzialnym nie tylko za końcowy rezultat, lecz również za zestaw czynności koniecznych do powstania dzieła oraz sposób ich wykonania, co wymaga od wykonawcy dzieła określonego stopnia kreatywności i profesjonalności działania. Tymczasem przedmiotem spornej umowy były określone czynności związane z oklejaniem lub pakowaniem pewnych elementów związanych z zestawami zapachowymi, zgodnie z wzorcem określonym przez zamawiającego (skarżącą kasacyjnie spółkę), z zastrzeżeniem wykonywania tych czynności z "należytą starannością", przy czym czynności wykonawcze należało uznać za nieskomplikowane i czysto techniczne (niezależnie od twierdzeń skarżącej spółki, że "dzieła" mogły być wykonywane "w różny sposób"). Ostatecznie można przyjąć, że rezultat w postaci zestawu był zasadniczo i wstępnie gotowy w postaci zdekompletowanej, a zadaniem "wykonawcy" było jedynie połączenie, uzupełnienie lub pakowanie określonych elementów zestawu według wzorca przygotowanego przez "zamawiającego". Trudno zatem uznać, że czynności uczestnika postępowania mogły zostać zakwalifikowane jako czynności zmierzające do wykonania oznaczonego indywidualnie dzieła. Powyższy wniosek potwierdza także ocena treści postanowień umownych, sposobu sformułowania przedmiotu umowy (wyeksponowanie w treści umowy czynności wykonawczych, co jest charakterystyczne dla umów o świadczenie usług, a nie dla umów o dzieło) oraz ich masowość . W tym zakresie nie ma istotnego znaczenia przyjęta przez strony kwalifikacja cywilnoprawna zawartej umowy oraz nadana jej nazwa, jeżeli z całokształtu kontekstu faktycznego i normatywnego zawarcia umowy, jej treści oraz skutków administracyjnoprawnych przyjęcia tego rodzaju kwalifikacji można wyprowadzić wniosek, że celem i skutkiem zawartej umowy było wyłączenie nawiązanego stosunku umownego spod reżimu obowiązkowych ubezpieczeń społecznych lub zdrowotnych, a sama treść umowy, w tym określenie jej przedmiotu, nie pozwala na obalenie powyższego wniosku przez jednoznaczną kwalifikację ocenianej umowy jako odpowiadającej wzorcowi ustawowemu umowy niepodlegającej systemowi ubezpieczeń społecznych (umowa o dzieło). Nie negując autonomii woli stron stosunku umownego (por. art. 353(1) k.c.) oraz podstawowych zasad wykładni postanowień umownych (art. 65 k.c.), należy zatem pamiętać, że żadna umowa prawa cywilnego nie może naruszać ustawy albo zmierzać do jej obejścia (art. 58 § 1 k.c.), co staje się szczególnie aktualne, jeżeli wyraźnym celem ustawodawcy jest poddanie określonych typów umów cywilnoprawnych reżimowi przepisów prawa administracyjnego, a strony zawierają umowy, które ze względu na brak pełnej realizacji kodeksowego wzorca, mogą być uznane za typ umowy wyłączony spod powyższego reżimu tylko w warunkach akceptacji działania in fraudem legis. Po trzecie, oddaleniu – w świetle przeprowadzonej wyżej oceny – podlegały także konsekwencyjne zarzuty naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) i c) p.p.s.a. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184, art. 204 pkt 1 oraz art. 207 § 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej oraz zasądzeniu od strony skarżącej kasacyjnie na rzecz skarżonego organu kwoty 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.