II GSK 2440/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Skoczylas Sędzia NSA Małgorzata Rysz Sędzia del. WSA Krzysztof Dziedzic (spr.) po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 23-26 czerwca 2020 r. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 lipca 2021 r. sygn. akt VI SA/Wa 700/21 w sprawie ze skargi M. K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 23-26 czerwca 2020 r. z dnia (...) grudnia 2020 r. nr (...) w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 23-26 czerwca 2020 r. na rzecz M.K. 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 15 lipca 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 700/21 w sprawie ze skargi M. K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 23-26 czerwca 2020 r. z dnia (...) grudnia 2020 r. nr (...) 0 w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego uchylił zaskarżoną uchwałę oraz zasądził od organu na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania. Skargę kasacyjna od powyższego wyroku złożyła Komisja Egzaminacyjna II stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 23-26 czerwca 2020 r. zaskarżając wyrok w całości. Na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) zarzucono zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynika sprawy, tj. a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80, a także art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 735, dalej: k.p.a.), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na stwierdzeniu, że w sprawie nie wyjaśniono wszystkich istotnych okoliczności faktycznych oraz dokonano dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego; b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 365 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 75 ze zm., dalej: ustawa o radcach prawnych) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że zawarta w uzasadnieniu uchwały Komisji II stopnia ocena pracy zdającego nie uwzględnia ciężaru gatunkowego zawartych w pracy błędów w kontekście ustawowych kryteriów oceny prac egzaminacyjnych. Na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 w zw. z art. 185 § 1 p.p.s.a. w skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. W odpowiedzi na skargę kasacyjną złożonej w imieniu skarżącego wniesiono oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., który stanowi, że uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od przedstawienia stanu sprawy, ograniczając uzasadnienie tylko do rozważań mających znaczenie dla oceny postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów. Zaskarżonym kasacyjnie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia dopuściła się przy wydaniu zaskarżonej uchwały naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 3 k.p.a., polegającego na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy oraz na dokonaniu dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. W skardze kasacyjnej Komisja Egzaminacyjna zakwestionowała to stanowisko, podnosząc również zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że zawarta w uzasadnieniu uchwały Komisji ocena pracy zdającego nie uwzględnia ciężaru gatunkowego zawartych w pracy błędów w kontekście ustawowych kryteriów oceny prac egzaminacyjnych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego specyfika oraz komplementarny charakter obu podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów postępowania powoduje, że zasadne i celowe jest odniesienie się do nich łącznie. Istota sprawy sprowadzała się do rozważenia czy skarżąca kasacyjnie Komisja dokonała w zaskarżonej do Sądu uchwale, w sposób właściwy i zgodny z przywołanymi przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, oceny pracy egzaminacyjnej skarżącego z zakresu prawa cywilnego, uznając, że przy uwzględnieniu kryteriów określonych w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, praca ta nie zasługiwała na ocenę pozytywną. Według wskazanych w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych kryteriów oceny prac egzaminacyjnych, przy ocenie zadań bierze się pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. Podkreślić przy tym należy, że określone w art. 365ust. 2 ustawy o radcach prawnych kryteria oceny zadań z części trzeciej egzaminu radcowskiego należy interpretować z uwzględnieniem treści art. 364 ust. 1 tej ustawy, w którym sformułowano cel egzaminu radcowskiego. Cel ten polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby zdającej do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. W rozpoznawanej sprawie Komisja Egzaminacyjna II stopnia uznała, że zaproponowany przez skarżącego sposób rozwiązania zadania egzaminacyjnego z prawa cywilnego zawiera na tyle istotne uchybienia, że praca ta została oceniona na ocenę niedostateczną. Przedmiotem tego zadania było przygotowanie w imieniu powódki - pozwanej wzajemnej apelacji od wyroku Sądu Rejonowego w sprawie o ustalenie wstąpienia z mocy prawa w stosunek najmu lokalu mieszkalnego, albo w przypadku uznania, że brak jest podstaw do wniesienia apelacji, przygotowanie opinii prawnej, z uwzględnieniem interesu reprezentowanej strony. Jak wynika z uzasadnienia skarżonej uchwały skarżący sporządził wymaganą apelację, prawidłowo zarzucając naruszenie przez Sąd Rejonowy art. 233 § 1 k.p.c., jednak w pracy skarżącego brak było prawidłowo sformułowanego zarzutu naruszenia prawa materialnego, w postaci art. 691 § 1 k.c. i art. 691 § 2 k.c., przez ich błędną wykładnię. Jeżeli chodzi o błąd polegający na braku w sporządzonej przez skarżącego apelacji zarzutu naruszenia art. 691 § 1 k.c. to zdaniem Komisji błędna wykładnia tego przepisu polegać miała na przyjęciu przez Sąd Rejonowy, że jako osobę pozostającą faktycznie we wspólnym pożyciu z najemcą, w rozumieniu tego przepisu, można traktować jedynie osobę połączoną z najemcą więzią fizyczną. W uzasadnieniu skarżonej uchwały Komisja odwołując się do poglądu wyrażonego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2012 r. (III CZP 65/12) stwierdziła, że "istnienie więzi fizycznej nie jest determinantem istnienia wspólnego pożycia, a wystarczające może być istnienie więzi domowych, duchowych i gospodarczych." Odnosząc się do powyższej kwestii Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż nie jest wystarczająca argumentacja zawarta w uzasadnieniu skarżonej uchwały w zakresie prawidłowej wykładni art. 691 k.c. odwołująca się do jednego tylko orzeczenia Sądu Najwyższego (uchwały z dnia 28 listopada 2012 r., III CZP 65/12), w którym bez pogłębionej argumentacji wyrażono pogląd, nieobecny we wcześniejszym orzecznictwie, że dla istnienia "wspólnego pożycia" w rozumieniu art. 691 § 1 k.c. nie jest w niektórych sytuacjach nieodzowne istnienie łączności cielesnej. Jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji pogląd ten nie znalazł potwierdzenia w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 27 marca 2019 r., V CSK 3/18 Sąd Najwyższy stwierdził, że występujące w polskim ustawodawstwie pojęcie "wspólne pożycie" jest terminem, którego używa się tylko w znaczeniu pożycia małżeńskiego (art. 23 k.r.o.) lub nieformalnych związków osób heteroseksualnych i homoseksualnych, które łączy więź emocjonalna, cielesna i gospodarcza (art. 691 § 1 k.c.). Również analizując pojęcie "wspólne pożycie" występujące na gruncie prawa karnego, Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 25 lutego 2016 r., I KZP 20/15 wskazał, że w systemie prawa dominuje pogląd, iż wspólne pożycie to faktyczna relacja pomiędzy dwoma osobami oparta na istnieniu takich samych więzi, jak te, które określane są na gruncie art. 23 k.r.o., czyli więzi duchowe (emocjonalne, uczuciowe), gospodarcze (prowadzenie wspólnego gospodarstwa) oraz fizyczne (seksualne). Co do zasady więzi te winny występować jednocześnie, tak jak w przypadku małżeństwa. Wykładnia art. 691 § 1 k.c. zaprezentowana przez Komisję, że "wspólne pożycie" w rozumieniu tego przepisu, nie wymaga istnienia więzi fizycznej, nie jest zatem wykładnią dominującą, ani nawet powszechnie występującą w orzecznictwie czy doktrynie. W tej sytuacji zgodzić się trzeba z Sądem pierwszej instancji, iż przyjęcie przez Komisję odwoławczą, że brak sformułowania przez skarżącego opartego na tej wykładni zarzutu naruszenia art. 691 § 1 k.c., stanowi błąd kardynalny, samodzielnie dyskwalifikujący jego pracę, wymagało przedstawienia szerszej argumentacji, aniżeli zawarta w skarżonej uchwale. Nie można przy tym zgodzić się twierdzeniem zawartym w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że "wystarczające dla postawienia zdającemu zarzutu popełnienia błędu było ustalenie, że wskazany przez Komisję pogląd (zawarty w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2012 r, III CZP 65/12) jest w ogóle reprezentowany". Środek zaskarżenia nie może służyć do formułowania wszystkich możliwych zarzutów, o ile tylko znajdowałyby one potwierdzenie w poglądach wyrażonych w orzecznictwie, nawet w sytuacji gdy byłyby to orzeczenia odosobnione, sprzeczne z dominującą linią orzeczniczą. O skuteczności środka zaskarżenia nie decyduje przecież ilość postawionych zarzutów ale ich jakość. Zatem uwzględnienie i zabezpieczenie interesu strony nie wymaga mnożenia stawianych w środku zaskarżenia zarzutów, ale formułowania ich w sposób wyważony i przemyślany, tak by były one adekwatne do stanu sprawy i właściwie uzasadnione. Jeżeli chodzi o drugi błąd w ocenianej pracy skarżącego, to według Komisji polegał on na braku ujęcia w sporządzonej apelacji zarzutu naruszenia art. 691 § 2 k.c. poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że stałe zamieszkiwanie w rozumieniu art. 6 § 2 k.c. oznacza ciągłe i trwałe przebywanie w danym miejscu, a okresowe, czasowe pobyty w innych miejscach są równoznaczne z ustaniem stałego zamieszkiwania w lokalu w rozumieniu art. 691 § 2 k.c. Odnosząc się do tej kwestii Sąd pierwszej instancji trafnie przytoczył fragment uzasadnienia sporządzonej przez skarżącego apelacji, w którym przywołano przepis art. 691 § 2 k.c. odwołując się do prawidłowej jego wykładni zawartej w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2001 r. (sygn. akt CKN 1179/98), iż czasowe i uzasadnione przebywanie poza stałym miejscem zamieszkania nie oznacza unicestwienia przesłanki wspólnego zamieszkiwania w rozumieniu art. 691 § 2 k.c. Jakkolwiek zgodzić się należy, że brak wyartykułowania zarzutu naruszenia art. 691 § 2 k.c. w petitum apelacji stanowił uchybienie, to jednak w świetle przywołanej argumentacji zawartej w uzasadnieniu tej apelacji, musi budzić wątpliwości czy uchybienie to stanowiło błąd kardynalny dyskwalifikujący pracę skarżącego. Podkreślić należy, że praca egzaminacyjna, aby mogła zasłużyć na ocenę pozytywną nie musi spełniać wszystkich kryteriów opisanych w art. 365 ustawy o radcach prawnych, w najwyższym stopniu. Przy takim założeniu nie byłoby bowiem miejsca na różnicowanie ocen pozytywnych. Zatem stopniowalność ocen nakłada na egzaminatorów i Komisję obowiązek wszechstronnego zbadania i rozważenia wpływu ewentualnych błędów popełnionych przez zdającego na całościową ocenę jego pracy, również przy uwzględnieniu poprawnych elementów pracy egzaminacyjnej. Komisja II stopnia winna była obok wytkniętych błędów w sporządzonej przez skarżącego apelacji, wskazać także poprawne elementy tej apelacji i dokonać ich ważenia w kontekście 5-stopniowej skali ocen wyników egzaminu. Trafnie zatem za niewystarczające uznał Sąd pierwszej instancji ograniczenie się przez Komisję wyłącznie do wskazania dwóch błędów w sporządzonej przez skarżącego apelacji, przy braku zestawienia ich z elementami prawidłowo w apelacji zawartymi. Nie można bowiem wykluczyć, że mimo wytkniętych uchybień pracy, jeśli praca spełnia wymagania formalne, wskazując co do zasady trafną propozycję rozwiązania zadania, to praca taka może zasługiwać na ocenę pozytywną. W tym stanie pominięcie przy ocenie rozważenia pozytywnych aspektów pracy zdającego i poprzestanie na wskazaniu dwóch błędów, bez wykazania ich jednoznacznie dyskwalifikującego pracę charakteru, słusznie zostało uznane przez Sąd pierwszej instancji za nie spełniające wymagań wynikających z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 3 k.p.a. W świetle zawartych wyżej rozważań dotyczących prawidłowej wykładni art. 691 § 1 k.c. oraz faktycznego przytoczenia w pracy skarżącego art. 691 § 2 k.c., nie sposób przyjąć, że w skarżonej uchwale Komisji wykazano w sposób jednoznaczny, iż niedostatki apelacji sporządzonej przez skarżącego polegające na braku postawienia zarzutu naruszenia art. 691 § 1 k.c. i art. 691 § 2 k.c. są poważniejsze, aniżeli te elementy apelacji , które sporządzono prawidłowo. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, że Komisja II stopnia powinna dokonać jeszcze raz analizy ciężaru gatunkowego błędów popełnionych przez skarżącego, w perspektywie wypełnienia wszystkich kryteriów oceny wskazanych w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, nie ograniczając się do wskazania błędów, bez wykazania ich jednoznacznie dyskwalifikującego charakteru i bez zestawienia ich z elementami prawidłowo w pracy skarżącego zawartymi. W konsekwencji za nieuzasadniony uznać należy postawiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Przepis ten ma charakter wynikowy. Skoro w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo dostrzegł i zakwestionował naruszenie przez organ przepisów prawa procesowego, to w konsekwencji zasadnie uwzględnił skargę i uchylił zaskarżoną uchwałę. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skargi kasacyjnej za nieusprawiedliwione i na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. Z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w zw. z § 14 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U.2018.265 ze zm.), zasądzając od organu na rzecz skarżącego zwrot wynagrodzenia pełnomocnika za sporządzenie odpowiedzi na skargę kasacyjną.