II GSK 2271/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Maciejko Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia del. WSA Krzysztof Dziedzic (spr.) Protokolant asystent sędziego Andrzej Wojdalski po rozpoznaniu w dniu 14 października 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skarg kasacyjnych B. Sp. z o.o. w B., oraz B. S.A. w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 4 lipca 2024 r. sygn. akt II SA/Sz 242/24 w sprawie ze skarg B. Sp. z o.o. w B., oraz B. S.A. w K. na decyzję Zachodniopomorskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Szczecinie z dnia 20 lutego 2024 r. nr NHP.906.1.7.2023 w przedmiocie choroby zawodowej oddal skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 4 lipca 2024 r. (sygn. akt II SA/Sz 242/24) oddalił skargi B. sp. z o.o. z siedzibą w B. oraz B. S.A. z siedzibą w K. na decyzję Zachodniopomorskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Szczecinie nr NHP.906.1.7.2023 z dnia 20 lutego 2024 r. w przedmiocie stwierdzenia choroby zawodowej. Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wskutek złożonego przez Z. Z. w dniu 20 października 2021 r. zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej - boreliozy, Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w M. - po wydaniu w dniu 11 maja 2022 r. przez Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy Zachodniopomorskiego Centrum Leczenia i Profilaktyki w Szczecinie orzeczenia lekarskiego nr [...] o rozpoznaniu u zgłaszającego choroby zawodowej oraz po przeprowadzeniu oceny narażenia zawodowego - decyzją nr PS.NHP.9070.3.3.2022 z dnia 6 czerwca 2022 r. stwierdził u Z. Z. chorobę zawodową - boreliozę, wymienioną w poz. 26 (choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa) wykazu chorób zawodowych. W rezultacie rozpoznania wniesionego przez B. sp. z o.o. odwołania, Zachodniopomorski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Szczecinie decyzją nr NHP.906.1.4.2022 z dnia 26 kwietnia 2023 r. uchylił decyzję organu pierwszej instancji, przekazując mu sprawę do ponownego rozpatrzenia, zwracając m.in. uwagę na uwzględnienie w sprawie okoliczności zatrudnienia Z. Z. do dnia [...] grudnia 2016 r. w B. sp. z o.o., a pominięcie faktu jego zatrudnienia - w okresie bezpośrednio poprzedzającym zatrudnienie w B. sp. z o.o., tj. od dnia [...] listopada 1982 r. do dnia [...] grudnia 2005 r. - w B. S.A. (przy jednoczesnym uwzględnieniu narażenia zawodowego w okresie zatrudnienia w tejże spółce). W rezultacie ponownego rozpatrzenia sprawy, w oparciu o dokonaną przez Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy dnia 9 października 2023 r. korektę orzeczenia lekarskiego nr [...] oraz po przeprowadzeniu oceny narażenia zawodowego, Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w M. decyzją nr PS.NHP.9070.3.3.2023 z dnia 29 listopada 2023 r. stwierdził u Z. Z. (zatrudnionego w B. [...], którego sukcesorem jest B. S.A. oraz w B. sp. z o.o.) chorobę zawodową - boreliozę, wymienioną w poz. 26 (choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa) wykazu chorób zawodowych. Po rozpoznaniu wniesionych przez B. sp. z o.o. z siedzibą w B. oraz B. S.A. z siedzibą w K. odwołań, Zachodniopomorski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny decyzją nr NHP.906.1.7.2023 z dnia 20 lutego 2024 r. decyzję organu pierwszej instancji utrzymał w mocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, oddalając powołanym na wstępie wyrokiem skargi B. sp. z o.o. oraz B. S.A. na decyzję organu odwoławczego, w pierwszej kolejności przywołał definicję choroby zawodowej ustanowioną w art. 2351 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1465 ze zm., dalej k.p.), zgodnie z którą jest nią choroba wymieniona w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych narażeniem zawodowym. Stosownie do art. 2352 k.p. rozpoznanie choroby zawodowej u pracownika lub byłego pracownika może nastąpić w okresie jego zatrudnienia w narażeniu zawodowym albo po zakończeniu pracy w takim narażeniu, pod warunkiem wystąpienia udokumentowanych objawów choroby w okresie ustalonym w wykazie chorób zawodowych. Sąd zwrócił uwagę, iż pod pozycją 26 omawianego wykazu (załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych - t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 1836) ujęte zostały choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa, ze wskazaniem, że nie można określić okresu, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym. Zaznaczył także, że stosownie do § 8 ust. 1 ww. rozporządzenia, decyzję o stwierdzeniu choroby wydaje się na podstawie materiału dowodowego, a w szczególności danych zawartych w orzeczeniu lekarskim oraz w formularzu oceny narażenia zawodowego pracownika lub byłego pracownika. Sąd uznał, że ocena narażenia zawodowego, w której opisano czynności, jakie Z. Z. wykonywał podczas swojej pracy zawodowej, w sposób wysoki uprawdopodabnia, że borelioza spowodowana została działaniem czynników szkodliwych występujących w środowisku pracy. Sąd wskazał, że chorobę zawodową w postaci przewlekłej (zakażenie późne) rozpoznano u Z. Z. w czasie jego pracy w firmie B. sp. z o.o., jednakże do zakażenia krętkami Borrelia burgdorferi musiało dojść co najmniej kilkanaście miesięcy, jeśli nie lat wcześniej. Skład orzekający nie podzielił stanowiska skarżących spółek, iż zapewnianie pracownikowi środków ochrony indywidualnej stanowiło wystarczający sposób ochrony pracownika przed kleszczami, uznając, iż mogły one co najwyżej zmniejszyć ryzyko ukłucia przez kleszcze, a nie całkowicie je wykluczyć. Bez znaczenia również dla Sądu pozostała niska częstotliwość wykonywania prac przez skarżącego w terenie otwartym, gdyż nawet sporadyczne narażenie zawodowe na ukąszenie przez kleszcza mogło spowodować rozpoznaną chorobę zawodową, nie wykluczając powstania choroby w czasie świadczenia pracy. Odnosząc się do wskazywanej w skardze okoliczności zamieszkiwania Z. Z. w okolicy o znacznym zalesieniu, Sąd za orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 21 maja 2020 r., sygn. akt II OSK 2858/19) podkreślił, że obalenie związku przyczynowego warunków pracy ze stwierdzoną chorobą zawodową nie może nastąpić na podstawie ogólnikowych stwierdzeń, w myśl których nie jest wykluczone, że również zdarzenia poza wykonywaniem pracy mogły przyczynić się do powstania choroby, wykluczając jej związek z narażeniem zawodowym. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu w Szczecinie pismem w dnia 23 września 2024 r. wniosły B. sp. z o.o. oraz B. S.A., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 2351 i art. 2352 k.p. w związku z art. 8 ust. 1 i 2 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych - poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i stwierdzenie choroby zawodowej pomimo braku ustalenia bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych występujących w środowisku pracy lub sposobem wykonywania pracy. Dla uzasadnienia zarzutu naruszenia prawa materialnego skarżące kasacyjnie powołały się na czynniki potwierdzające brak spełnienia w sprawie ustawowej, ww. przesłanki "wysokiego prawdopodobieństwa (...)", zaliczając do nich: sporadyczność oraz okresowość wykonywania przez Z. Z. prac w terenie otwartym w warunkach narażenia na zakażenie, okoliczność jego zamieszkiwania w miejscu zalesionym (świadcząca o stałym narażeniu na zakażenie boreliozą poza środowiskiem pracy), jak również zapewnienie pracownikowi odpowiednich środków ochrony w postaci odzieży zabezpieczającej. W skardze kasacyjnej sformułowano także zarzuty naruszenia przepisów postępowania, wyszczególnionych przez spółki jako art. 7 i art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 572, dalej k.p.a.) w zw. z art. § 8 ust. 2 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych oraz art. 80 k.p.a., upatrywane przez skarżące kasacyjnie w niedopełnieniu obowiązku zgromadzenia pełnego materiału dowodowego, pozwalającego na obiektywną ocenę stanu zdrowia pracownika oraz przyczyn wystąpienia u niego choroby (brak dokumentacji medycznej ze zdarzenia ukłucia przez kleszcza), brak czynności zmierzających do ustalenia i uwzględnienia czynników powodujących chorobę w miejscu zamieszkania pracownika, nieuwzględnienie czynników minimalizujących prawdopodobieństwo przyczyny choroby w środowisku pracy, a także przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów wyrażające się w stwierdzeniu, że praca w skarżącej spółce przyczyniła się do powstania choroby zawodowej z wysokim prawdopodobieństwem, przy nieuwzględnieniu okoliczności wyszczególnionych wcześniej dla uzasadnienia zarzutów naruszenia prawa materialnego. Podnosząc powyższe, skarżące kasacyjnie spółki wniosły o "zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez uchylenie" decyzji organów obu instancji, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy sądowi wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na ich rzecz od organu zwrotu kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy miało zaakceptowanie przez Sąd w zaskarżonym wyroku stanowiska organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej o ziszczeniu się w sprawie przesłanki wysokiego prawdopodobieństwa spowodowania u Z. Z. choroby - boreliozy wskutek działania czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w jego środowisku pracy, do której odnosi się ustawodawca w definiującym chorobę zawodową art. 2351 Kodeksu pracy. Wyrażonej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny oceny o narażeniu zawodowym zgłaszającego podejrzenie choroby zawodowej na kontakt z przenoszonym przez kleszcze patogenem nie podważyły powoływane przez skarżące spółki argumenty wskazujące na okazjonalny charakter świadczenia przez Z. Z. pracy w terenie, przedsięwziętych przez pracodawców działań mających zapobiegać zakażeniu boreliozą oraz uwarunkowań występujących w miejscu zamieszkania byłego pracownika. W skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 2351 k.p., jak i art. 2352 k.p. w zw. z § 8 ust. 1-2 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych sprowadzono do ich niewłaściwego zastosowania i stwierdzenia choroby zawodowej, w sytuacji, gdy nie zostało ustalone bezspornie, bądź z wysokim prawdopodobieństwem, że do zarażenia boreliozą doszło w wyniku narażenia zawodowego. O przedwczesności tego stwierdzenia świadczyć ma, zdaniem skarżących kasacyjnie spółek, pominięcie powołanych na etapie postępowania administracyjnego okoliczności stałego narażenia pracownika na zakażenie krętkami Borrelia w miejscu zamieszkania, sporadyczności wykonywania przez niego obowiązków zawodowych w terenie otwartym, a także faktu zabezpieczenia pracownika przed tego rodzaju zagrożeniami wskutek zapewnienia mu odzieży ochronnej. Odnosząc się w pierwszej kolejności do stanowiska skarżących kasacyjnie, zgodnie z którym etiologia stwierdzonej choroby ma swoje podłoże w warunkach środowiska zamieszkania Z. Z., podkreślić za utrwalonym orzecznictwem sądowoadministracyjnym należy, że art. 2351 k.p. nie wyklucza stwierdzenia choroby zawodowej, gdy oprócz narażenia zawodowego wystąpiło narażenie wynikające z warunków życia codziennego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 maja 2020 r., sygn. akt II OSK 2858/19). W sytuacji, w której istnieją inne (także konkurencyjne) czynniki powstania choroby, domniemanie przemawia za zawodową etiologią schorzenia. Jest to domniemanie wzruszalne, jednakże jego obalenie może nastąpić tylko wówczas, gdy na podstawie orzeczeń lub opinii lekarskich organy administracji sanitarnej wykażą, że określone schorzenie zaliczone do wykazu chorób zawodowych powstało bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem wyłącznie w wyniku działania czynników pozazawodowych. W judykaturze zwraca się również uwagę na ciążący na organach obowiązek rozstrzygania niedających się usunąć wątpliwości na tle specjalistycznej oceny etiologicznej na korzyść pracownika, który był zatrudniony w warunkach narażających na zachorowanie (por. wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt II GSK 468/24). Aprobując powyższe należy, że choć z dodatkowych, wyegzekwowanych przez organ nadzoru sanitarnego - w trybie § 8 ust. 2 rozporządzenia w sprawie wykazu chorób zawodowych - wyjaśnień Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy z dnia 19 grudnia 2022 r., nie wynika możliwość ustalenia, czy "do zakażenia doszło w przydomowym ogródku, czy na terenie firmy w trakcie pracy", to wobec braku dowodów wykazujących bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że choroba powstała wyłącznie wskutek czynników pozazawodowych, spór co do potencjalnego miejsca kontaktu z pajęczakiem przenoszącym patogen boreliozy należało rozstrzygnąć na korzyść pracownika, co znalazło swoje słuszne odzwierciedlenie w wydanych w postępowaniu administracyjnym i zaakceptowanych przez kontrolujący je sąd administracyjny rozstrzygnięciach. Wpływu na tę ocenę i przyjęte domniemanie związku przyczynowego pomiędzy warunkami pracy, a stwierdzoną chorobą nie mogła mieć podnoszona przez spółki sporadyczność (sezonowość) świadczenia przez pracownika pracy w terenie, w warunkach ewentualnego narażenia na kontakt z kleszczami. Za orzecznictwem wskazującym na brak znaczenia dla wyniku w tego rodzaju sprawach okoliczności znikomej ekspozycji pracownika na narażenie na czynnik biologiczny, zwrócić należy uwagę, że ukąszenie przez kleszcza jest zjawiskiem incydentalnym, do którego zaistnienia wystarczy jednorazowy pobyt w miejscu, w którym narażenie na ten czynnik biologiczny występuje (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2013 r., sygn. akt II OSK 2492/12). Domniemania o zawodowej etiologii omawianego schorzenia nie podważa także fakt przedsięwzięcia przez spółki środków profilaktycznych poprzez zapewnienie pracownikowi odzieży zabezpieczającej. Powszechnie wiadomo, że odzież ochronna nie eliminuje w pełni zagrożenia przeniesienia się kleszcza na człowieka, a tym samym narażenia na jego ukąszenie i ewentualne zakażenie. Z tego względu fakt stosowania lub niestosowania odzieży ochronnej przez Z. Z. nie mógł prowadzić - jak oczekiwały tego skarżące spółki - do wykluczenia związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy narażeniem zawodowym a powstaniem choroby. W konkluzji uznać należało, że jednoznaczny wniosek wynikający z orzeczenia lekarskiego Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy nr [...] o rozpoznaniu u Z. Z. boreliozy jako choroby zawodowej, poparty wnioskami wypływającymi z przeprowadzonej w sprawie oceny narażenia zawodowego, uzasadniał zaniechanie dalszej weryfikacji, w kierunku wskazywanym przez spółki, etiologii omawianego schorzenia. Podsumowując tę część rozważań Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, iż wobec ziszczenia się przewidzianej w art. 2351 k.p. przesłanki wysokiego prawdopodobieństwa spowodowania u byłego pracownika skarżących kasacyjnie spółek choroby zawodowej w postaci boreliozy wskutek działania czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w jego ówczesnym środowisku pracy, brak jest podstaw do uznania, że Sąd I instancji naruszył ww. przepis oraz § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. uprawniający organy nadzoru sanitarnego do wydania decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej Za bezpodstawny należało również uznać nieuzasadniony bliżej zarzut naruszenia art. 2352 k.p. odnoszącego się do wymogów udokumentowania objawów choroby oraz czasu ich zgłoszenia. Zaprezentowana powyżej argumentacja przemawiająca za nieuwzględnieniem zarzutów kasacji kwestionujących prawidłowość zastosowania przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego nie pozwala na przyznanie racji skarżącym kasacyjnie spółkom w zakresie niemal identycznie uzasadnionych zarzutów naruszeń przepisów proceduralnych. Na marginesie należy zauważyć, że mimo błędnego przypisania Sądowi naruszenia przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z § 8 ust. 2 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych, który odnosi się do czynności organu nadzoru sanitarnego podejmowanych celem uzupełnienia materiału dowodowego, Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, iż zamiarem autora skargi kasacyjnej było wykazanie niedostrzeżenia przez Sąd I instancji ich naruszenia w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym. Z uwagi na tożsamość uzasadnienia zarzutów z obu podstaw kasacyjnych, określonych w art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 935, dalej p.p.s.a.) należy podkreślić, że jedynym novum - w porównaniu z argumentacją skargi kasacyjnej mającą uzasadniać naruszenia prawa materialnego, z którymi Naczelny Sąd Administracyjny rozprawił się już powyżej - był, w części poświęconej naruszeniom przepisów proceduralnych, zarzut niedopełnienia obowiązku zgromadzenia pełnego materiału dowodowego, upatrywany przez spółki w braku dokumentacji medycznej dotyczącej "zdarzenia ukłucia przez kleszcza". Nieodniesienie się do tak skonstruowanego zarzutu skargi przez Sąd I instancji nie miało wpływu na wynik sprawy, gdyż okoliczność ukąszenia przez kleszcza, w rezultacie którego doszło do zakażenia, jest bezsporna i jej udokumentowanie nie stanowiło kluczowego dla rozstrzygnięcia sprawy zagadnienia. Należy dalej zaznaczyć, że żadna ze stron nie powoływała się w postępowaniu administracyjnym na istnienie tego rodzaju dokumentacji medycznej, a dokumentacja taka - w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - nie miałaby znaczącej dla sprawy mocy dowodowej. Zakładając nawet hipotetycznie jej istnienie, wskazać należy, iż na jej podstawie - poza ewentualnym potwierdzeniem ukąszenia – nie byłoby możliwe ustalenie rzeczywistego czasu ani miejsca przeniesienia się kleszcza na pracownika i wyprowadzenie z tych okoliczności wiarygodnego związku przyczynowo - skutkowego. Podkreślić należy również, że w postępowaniu prowadzonym po zakończeniu przez właściwe jednostki orzecznicze postępowania diagnostyczno - orzeczniczego przestają być uzasadnione dalsze wnioski dowodowe, poza tymi, które wykazują realny wpływ na weryfikację przeprowadzonych badań lekarskich lub dokonaną ocenę narażenia zawodowego pracownika. Do takiej kategorii dowodów niewątpliwie nie należy przedstawiana przez byłych pracodawców - jako wymagająca uzupełnienia - dokumentacja "zdarzenia ukłucia". W konkluzji przedstawionych rozważań należy stwierdzić, że ustalenia dokonane przez organy inspekcji sanitarnej i zaakceptowane przez Sąd I instancji potwierdziły, iż w sprawie zainicjowanej zgłoszeniem przez Z. Z. podejrzenia choroby zawodowej wyczerpana została hipoteza art. 2351 k.p., uprawniająca do wydania decyzji o stwierdzeniu u zgłaszającego choroby zawodowej. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlega oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a.