II GSK 1051/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska (spr.) Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia del. WSA Wojciech Sawczuk po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lutego 2022 r. sygn. akt VI SA/Wa 3083/21 w sprawie ze skargi U. W.-M. w O. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz U. W.-M. w O. 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 25 lutego 2022 r., sygn. akt VI SA/Wa 3083/21 w sprawie ze skargi U. W.-M. w O. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego uchylił zaskarżoną decyzję, umorzył postępowanie administracyjne oraz zasądził od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz U.W.-M. w O. zwrot kosztów postępowania. Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy: Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Olsztynie wystąpił [...] października 2020 r. do Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z wnioskiem o rozstrzygnięcie istnienia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego A. S. z tytułu wykonywania umowy, nazwanej "Umowa o dzieło", na rzecz płatnika składek - U. W.-M. w O. w okresie od dnia [...]października 2016 r. do dnia [...] listopada 2016 r. Przedmiotem umowy było opracowanie recenzji obejmującej ocenę osiągnięcia naukowego oraz aktywności naukowo-badawczej, dydaktycznej i organizacyjnej dr B.K. w postępowaniu habilitacyjnym. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia wydał [...] października 2021 r. decyzję, stwierdzającą istnienie obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego A.S. (zwanego dalej: uczestnikiem postępowania) z tytułu wykonywania umowy o świadczenie usług w okresie od dnia [...] października 2016 r. do dnia [...] listopada 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpoznając skargę wniesioną przez U. W.-M. w O., stanął na stanowisku, że przedmiotem umowy było osiągnięcie przez uczestnika postępowania konkretnego rezultatu, w wyniku przeprowadzenia analizy dorobku naukowego osoby posiadającej stopień naukowy doktora i dokonania jego oceny w formie sporządzonej recenzji. W ocenie Sądu pierwszej instancji efektem czynności wykonywanych przez uczestnika miała być recenzja w postępowaniu habilitacyjnym, a wobec tego nie można uznać, że czynności ujęte w analizowanej umowie były częścią procesu edukacyjnego i są typowe dla usług dydaktycznych na rzecz podmiotu zajmującego się kształceniem. Nie miały one także charakteru powtarzalnego, bowiem wymagały samodzielności i wkładu intelektualnego. Przedmiotem umowy było osiągnięcie rezultatu w postaci recenzji, a nie czynności prowadzące do jego osiągnięcia. Sporządzenie recenzji było jednorazowe, ściśle określone w czasie. Zamawiający nie miał wpływu na realizację umowy, zaś brak rezultatu, nawet w przypadku starannego działania wykonawcy, uprawniał zamawiającego do odstąpienia od umowy. Wykonawca odpowiadał za efekt swojej pracy, a nie jedynie za staranne działanie i tylko za osiągnięcie określonego w umowie rezultatu mógł otrzymać wynagrodzenie. W konsekwencji Sąd uznał, że umowa zawarta pomiędzy U. W.-M. w O. i A. S., której przedmiotem było sporządzenie recenzji w postępowaniu habilitacyjnym stanowiła umowę o dzieło. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia wniósł od wyroku WSA w Warszawie skargę kasacyjną, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku całości i rozpoznanie skargi w tym zakresie, bowiem istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, albo uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W skardze kasacyjnej zarzucono: I. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: 1) art. 60 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1740, zwanej dalej: k.c.) oraz art. 65 § 1 k.c. w związku z postanowieniami spornej umowy w szczególności § 1 ust. 1) - 6) i § 3 pkt 1) - 6), § 5 ust. 7, § 6 ust. 1 i 2w związku z art. 750 k.c. w związku z art. 734 § 1 i § 2 i n. k.c. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że sporna umowa nie ma charakteru umowy o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku art. 750 k.c. w związku z art. 734 § 1 i § 2 i n. k.c. oraz art. 627 k.c., poprzez ich błędną wykładnię lub zastosowanie poprzez przyjęcie, że sam "przedmiot spornej umowy wskazuje na wolę stron zawarcia umów o dzieło, w rozumieniu art. 627 k.c.", jeżeli tylko jest nim określony "efekt prac", a nie samo "staranne działanie"; 3) z najdalej posuniętej ostrożności procesowej zarzucono naruszenie również art. 60 k.c. oraz art. 65 § 1 i § 2 k.c. w związku z postanowieniami spornej umowy w szczególności § 1 ust. 1) - 6) i § 3 pkt 1) - 6), § 5 ust. 7, § 6 ust. 1 i 2 w związku z art. 750 k.c. w związku z art. 734 i n. k.c. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że sporna umowa nie ma charakteru umowy mieszanej, o wysokim natężeniu cech charakterystycznych dla umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące umowy o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. 4) art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy z dnia 27 sierpnia 2000 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 1285 t.j., zwanej dalej: ustawą o świadczeniach), poprzez jego niezastosowanie do spornej umowy, która jest umową o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu (art. 750 k.c. w związku z art. 734 i n. k.c.), 5) z najdalej posuniętej ostrożności procesowej zarzucono naruszenie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach poprzez jego niezastosowanie do spornej umowy, która co najmniej jest umową o wysokim natężeniu cech charakterystycznych dla umowy o świadczenie usług, do której przepisy o zleceniu również w takim wypadku znajdują zastosowanie (art. 750 k.c. w związku z art. 734 i n. k.c.); II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji, podczas gdy była ona zgodna z przepisami prawa materialnego. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia zrzekł się przeprowadzenia rozprawy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną U. W.-M. w O. wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości, oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym, zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. z uwagi na to, że skarżący kasacyjnie organ zrzekł się przeprowadzenia rozprawy, a strona, jak również uczestnik postępowania, w terminie 14 dni od daty doręczenia odpisu skargi kasacyjnej nie wnieśli o przeprowadzenie rozprawy. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Istota sporu prawnego w rozpoznawanej sprawie, a także sposób sformułowania zarzutów kasacyjnych oraz ich wzajemne powiązanie uzasadniają ich łączne rozpoznanie. Wszystkie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej zmierzają do wykazania, że Sąd pierwszej instancji błędnie uchylił zaskarżoną decyzję, w sytuacji gdy, zdaniem organu, umowa zawarta pomiędzy U. W.-M. w O. i A. S. była umową o świadczenie usług. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego oczywiście niesłuszny jest zarzut naruszenia przepisów postępowania tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), w myśl którego sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Należy zauważyć, że powołany przepis, który regulują sposób rozstrzygnięcia sprawy, nie może stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej, gdyż błąd w postaci uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji, jest następstwem uchybienia innym przepisom procedury sądowoadministracyjnej, stosowanym w fazie wcześniejszej niż etap orzekania tj. w fazie kontroli zaskarżonego aktu. Podstawą skargi kasacyjnej wymienioną w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. mogą być jedynie przepisy regulujące proces dochodzenia do rozstrzygnięcia, a nie przepis określający samo rozstrzygnięcie (por. H. Knysiak - Molczyk Skarga kasacyjna w postępowaniu sądowoadministracyjnym, LexisNexis Warszawa 2009, s. 240 i powołane tam orzecznictwo). Należy dodać, że do naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) mogłoby dojść jedynie wyjątkowo, gdyby sąd nadał orzeczeniu inną formułę niż przewidziana w powołanych przepisach. W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca. W petitum skargi kasacyjnej organ podniósł zarzut naruszenia art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach, co wiąże z naruszeniem art. 750 k.c. w związku z art. 734 § 1 i § 2 i n. k.c. oraz art. 627 k.c., poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że umowa, której przedmiotem było sporządzenie recenzji obejmującej ocenę osiągnięcia naukowego oraz aktywności naukowo-badawczej, dydaktycznej i organizacyjnej, stanowiła umowę o dzieło, tymczasem zdaniem skarżącego kasacyjnie organu umowa taka była umową o świadczenie usług. Istotnie, na gruncie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegając osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług. Tym samym, z punktu widzenia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego istotne jest ustalenie charakteru prawnego tej umowy. Zdaniem organu, Sąd pierwszej instancji błędnie uznał, że sporządzenie takiej recenzji jest działaniem, które należało zakwalifikować jako umowę, do której powinny mieć zastosowanie przepisy odnoszące się do umowy zlecenia, gdyż opracowanie recenzji jest rezultatem starannego działania, a nie stworzeniem dzieła. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty skarżącego kasacyjnie, zgodnie z którymi Sąd pierwszej instancji dokonał błędnej kwalifikacji przedmiotu umowy nie są trafne. Kluczowe dla rozstrzygnięcia spornej kwestii jest rozważenie charakteru prawnego umowy, której przedmiotem jest sporządzenie recenzji obejmującej ocenę osiągnięcia naukowego oraz aktywności naukowo-badawczej, dydaktycznej i organizacyjnej, o ile bowiem Sąd pierwszej instancji uznał ją za umowę o dzieło, tak samo jak strony tej umowy, o tyle zdaniem organu umowa ta stanowiła umowę o świadczenie usług. Na gruncie art. 750 k.c. do umów o świadczenie usług stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu, które z kolei regulowane jest w art. 734 § 1 k.c., w świetle którego przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie. O ile przedmiotem umowy o świadczenie usług może być zobowiązanie do dokonania jednej lub wielu czynności faktycznych, w tym także do dokonywania ich w sposób stały lub periodyczny, a zatem świadczenie usługodawcy może mieć charakter jednorazowy, ciągły lub okresowy, o tyle cechą wyróżniającą tego rodzaju umowy, tak samo jak umowy zlecenia, jest to, że są one umowami starannego działania. W doktrynie podnoszone jest, że co prawda w zakresie zastosowania art. 750 k.c. mieszczą się zarówno takie umowy, które przewidują wykonywanie czynności faktycznych zmierzających w pewnym kierunku, ale w których dłużnik nie zobowiązuje się do osiągnięcia celu tych czynności, jak również umowy zobowiązujące do dokonania czynności skutkujących pewnym rezultatem, to jednak może być to wyłącznie rezultat. który nie posiada materialnej postaci ani nośnika, a przez to nie ma samoistnego i trwałego bytu, pozwalającego na kwalifikację jako umowę o dzieło (por. R. Morek [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3b, red. K. Osajda, 2017, kom. do art. 750, nt 6, publ. Legalis). Jak zauważył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 listopada 2000 r., sygn. akt IV CKN 152/00 (publ. OSNC 2001 nr 4, poz. 63, str. 80) granica między usługami a dziełem bywa płynna, jednak jedną z podstawowych cech odróżniających świadczenie usług od dzieła jest zobowiązanie do starannego działania, z czym łączy się brak uzgodnienia obowiązku osiągnięcia szczegółowo określonego, przyszłego, samoistnego materialnego lub ucieleśnionego materialnie rezultatu, uznawanego za kryterium prawidłowego spełnienia świadczenia głównego przez wykonującego usługę (P. Drapała [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom V. Zobowiązania. Część szczegółowa, wyd. II, red. J. Gudowski, Warszawa 2017, art. 750, nb 4, publ. LEX). Kodeks cywilny definiuje umowę o dzieło w art. 627 w sposób zwięzły, wskazując, że przedmiotem tej umowy jest "wykonanie oznaczonego dzieła". W piśmiennictwie powszechnie przyjmuje się, że konstytutywną przedmiotu umowy o dzieło jest samoistność rezultatu, rozumiana jako jego niezależność od dalszego działania, a nawet istnienia samego twórcy (por. A. Brzozowski [w:] System Prawa Prywatnego. Tom VII. Prawo zobowiązań – część szczegółowa, wyd. III, red. J. Rajski, Warszawa 2011, s. 386). Pojęcie to jest na tyle szerokie, że, co do zasady, mieścić może nie tylko rezultaty ucieleśnione, jak i, według części doktryny, rezultaty niematerialne, co pozwalałoby objąć nim także takie dzieła, jak, przykładowo, "wykonanie koncertu, recytacja, inscenizacja, m.in. dlatego, że ich walory artystyczne sprawiają, iż utrwalają się one w pamięci ludzkiej i w tej postaci zostają zachowane." (por. A. Brzozowski, op. cit., s. 389). W świetle tych rozważań nie ulega wątpliwości, że przedmiotem analizowanej umowy było dzieło stanowiące samoistny rezultat – na jej podstawie powstać miała recenzja w postępowaniu habilitacyjnym, będąca rezultatem o charakterze materialnym, ucieleśnionym w postaci pisemnego opracowania. Za niepodlegające wątpliwościom uznaje się stwierdzenie, że art. 627 k.c. przewiduje, expressis verbis, wymóg oznaczenia dzieła, polegające na wskazaniu cech, które dzieło ma posiadać, uwzględniających indywidualne potrzeby zamawiającego. Wymóg zindywidualizowania dzieła w umowie o dzieło jest podkreślany w orzecznictwie sądowym. Jak stwierdził Sąd Najwyższy przedmiot umowy o dzieło może być określony w różny sposób i różny może być stopień dokładności tego określenia, pod warunkiem, że nie budzi wątpliwości, o jakie dzieło chodzi (por.: postanowienia SN z: 7 października 2020 r., sygn. akt II UK 329/19; 29 września 2020 r., sygn. akt II UK 257/19). Dzieło jest wytworem, który w momencie zawierania umowy nie istnieje, jednak jest w niej z góry przewidziany i określony w sposób wskazujący na jego indywidualne cechy (por.: wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 16 września 2020r., sygn. akt III AUa 149/20). Wymóg zindywidualizowania dzieła zaliczył do istotnych postanowień umowy o dzieło również NSA m.in. w wyroku z 9 lutego 2021 r., sygn. akt II GSK 1251/18 (dostępny na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w badanej umowie dokonano wystarczającego oznaczenia rezultatu działalności twórczej, jakie miało w wyniku realizacji umowy powstać – miała nim być recenzja w postępowaniu habilitacyjnym. Powszechnie przyjmuje się, że recenzja obejmująca ocenę osiągnięcia naukowego oraz aktywności naukowo-badawczej, dydaktycznej i organizacyjnej to rodzaj opracowania, mającego na celu ocenę osiągnięć naukowych kandydata w postępowaniu habilitacyjnym, zawierające jednoznaczną konkluzję określającą charakter tej recenzji, tj. pozytywny lub negatywny. Podsumowując rozważania dotyczące przedmiotu umowy o dzieło wskazać można, że piśmiennictwo i judykatura określają dzieło jako rezultat pracy ludzkiej mający następujące cechy: samoistność, dostatecznie oznaczona postać, co do zasady materialny charakter (względnie charakter niematerialny, lecz materialnie ucieleśniony), a także obiektywna możliwość osiągnięcia takiego rezultatu. W świetle tak przedstawionych wymogów dla przedmiotu umowy o dzieło, nie ulega wątpliwości, że sporządzenie recenzji obejmującej ocenę osiągnięcia naukowego oraz aktywności naukowo-badawczej, dydaktycznej i organizacyjnej stanowi dzieło w tym rozumieniu, a zatem umowa o takim przedmiocie stanowiła umowę o dzieło w rozumieniu art. 627 k.c., nie zaś umowę o świadczenie usług na gruncie art. 750 k.c., a tym samym chybione są zarzuty przedstawione w skardze kasacyjnej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, adekwatnego wzorca kontroli zgodności z prawem zaskarżonego wyroku nie może stanowić art. 65 § 2 k.c. (stanowiący, że w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu), zważywszy że kontroli WSA podlegała zgodność z prawem decyzji administracyjnej wydanej w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Mając także na uwadze istotę sądowoadministracyjnej kontroli działalności administracji (badanie legalności wymienionej decyzji), to kontrola ta nie może być dokonywana z pozycji oraz przy uwzględnieniu kryteriów, o których mowa w art. 65 § 1 i 2 k.c., a mianowicie zasad współżycia społecznego, ustalonych zwyczajów, czy też zgodnego zamiaru stron umowy oraz jej celu (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 sierpnia 2021 r. o sygn. akt II GSK 87/21 i powołane w nim orzecznictwo). W związku z tym nie można przyznać racji skarżącemu kasacyjnie co do zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach, bowiem skoro przesądzone zostało, że sporna umowa stanowiła umowę o dzieło, to strona, która zobowiązała się, na podstawie tej umowy, do wykonania dzieła w postaci sporządzenia recenzji obejmującej ocenę osiągnięcia naukowego oraz aktywności naukowo-badawczej, dydaktycznej i organizacyjnej, nie podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 265).