II GSK 1050/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia del. WSA Jacek Czaja (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lutego 2022 r., sygn. akt VI SA/Wa 2979/21 w sprawie ze skargi U. W.-M. w O. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] października 2021 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz U. W.-M. w O. 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

I. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 25 lutego 2022 r., sygn. akt VI SA/Wa 2979/21, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 145 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (akt. tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 329; dalej: p.p.s.a.), po rozpoznaniu sprawy ze skargi U. W.-M. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego: uchylił zaskarżoną decyzję (pkt 1), umorzył postępowanie administracyjne (pkt 2) oraz zasądził na rzecz skarżącego 480 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania (pkt 3). Sprawa, którą sąd pierwszej instancji rozstrzygnął powyższym wyrokiem, zainicjowana została wnioskiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Olsztynie z [...] października 2020 r., skierowanym do Kujawsko-Pomorskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia, dotyczącym objęcia A. S. (uczestnik) obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy zawartej z płatnikiem składek, tj. U. W.-M., w okresie od [...] maja 2016 r. do [...] czerwca 2016 r., której przedmiotem było sporządzenie recenzji osiągnięć dr inż. S. B., ubiegającego się o nadanie stopnia doktora habilitowanego nauk rolniczych w zakresie a.. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia, działając na podstawie art. 109 ust. 1-3 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r. poz. 1285 ze zm.; dalej: "ustawa o świadczeniach") ustalił, że uczestnik z tytułu wykonywania wymienionej wyżej umowy podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. II. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Prezes NFZ i zaskarżając ten wyrok w całości, wniósł o uchylenie wyroku w całości oraz rozpoznanie skargi i oddalenie skargi w całości (art. 176 § 1 pkt 3) p.p.s.a. w zw. z art. 188 p.p.s.a., ewentualnie uchylenie wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie (art. 176 § 1 pkt 3) p.p.s.a. w zw. z art. 185 § 1 p.p.s.a., a nadto zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania kasacyjnego. W skardze kasacyjnej zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: I. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie lub/i niewłaściwą wykładnię, tj. 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 750 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 2020 r., poz. 1740 t.j.), dalej jako "k.c." w zw. z art. 734 § 1 i § 2 i n. k.c. w zw. z art. 750 k.c. oraz art. 627 k.c., poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że sporna umowa nie ma charakteru umowy o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. w zw. z art. 60 k.c. oraz art. 65 § 1 k.c. w zw. z postanowieniami spornej umowy w szczególności § 1 ust. 1) - 6) i § 3 pkt 1) - 6), § 5 ust. 7, § 6 lit a - d w zw. art. 750 k.c. w zw. z art. 734 § 1 i § 2 i n. k.c. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że osobiste przymioty osoby sporządzającej pisemną recenzję osiągnięć w postępowaniu habilitacyjnym, wymóg poważnego wkładu intelektualnego i własnej inwencji osoby wykonującej zlecone prace, efekt prac, który jest kwalifikowany, jako dokument urzędowy, "jednorazowy" charakter pracy, potwierdzony protokołem odbiór przedmiotu umowy, zapłata po odbiorze przedmiotu umowy oraz wykonanie przedmiotu umowy w ramach twórczości naukowej, wykluczają zakwalifikowanie spornej umowy do klasy umów o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu, a determinują zakwalifikowanie takiej umowy jako umowę o dzieło; 3) z najdalej posuniętej ostrożności procesowej zarzucono naruszenie również art. 60 k.c. oraz art. 65 § 1 i § 2 k.c. w zw. z postanowieniami spornej umowy w szczególności § 1 ust. 1) - 6) i § 3 pkt 1) - 6), § 5 ust. 7, § 6 lit. a-d w zw. art. 750 k.c. w zw. z art. 734 i n. k.c. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że sporna umowa nie ma charakteru umowy mieszanej, o wysokim natężeniu cech charakterystycznych dla umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące umowy o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu; 4) 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy z dnia 27 sierpnia 2000 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 1285 t.j.), zwanej dalej "ustawą o świadczeniach", poprzez jego niezastosowanie do spornej umowy, która jest umową o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu (art. 750 k.c. w zw. z art. 734 i n. k.c.); 5) z najdalej posuniętej ostrożności procesowej zarzucono naruszenie z 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach poprzez jego niezastosowanie do spornej umowy, która co najmniej jest umową mieszaną, o wysokim natężeniu cech charakterystycznych dla umowy o świadczenie usług, do której przepisy o zleceniu również w takim wypadku znajdują zastosowanie (art. 750 k.c. w zw. z art. 734 i n. k.c.); II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji, podczas gdy była ona zgodna z przepisami prawa materialnego. Uniwersytet Warmińsko-Mazurskiego w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. III. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna jest niezasadna. Przede wszystkim należy zauważyć, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie ma podstaw uzasadniających stwierdzenie nieważności postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.), jak też nie występują przesłanki uchylenia zaskarżonego wyroku i odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania (art. 189 p.p.s.a.). W takiej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną, będąc związany jej granicami. Jak wynika z art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną powinno zawierać ocenę przedstawionych w tej skardze zarzutów. Przepis ten określa tym samym zakres, w jakim NSA realizuje obowiązek uzasadnienia wyroku oddalającego skargę kasacyjną - modyfikując treść normy prawnej zawartej w art. 141 § 4 p.p.s.a. Norma zawarta w art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie) umożliwia zatem ograniczenie uzasadnienia wyroku NSA wyłącznie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny, mając powyższe na uwadze, ograniczył rozważania w niniejszej sprawie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej i wyjaśnienia istoty rozstrzygnięcia. Zgodnie z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.); naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Skarga kasacyjna Prezesa NFZ oparta została na obu podstawach z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie stawiany przez autora skargi kasacyjnej zarzut naruszenia prawa procesowego wiążą się ściśle z zarzutami naruszenia prawa materialnego sformułowanymi w punktach I. 1-5 petitum skargi kasacyjnej. Zarzuty te sprowadzają się do twierdzenia o wadliwym - w ocenie organu - dokonaniu przez sąd pierwszej instancji oceny charakteru prawnego umowy zawartej pomiędzy uczestnikiem a stroną skarżącą. Przedmiotem tej umowy było "wykonanie recenzji osiągnięć" osoby ubiegającej się o nadanie stopnia doktora habilitowanego nauk rolniczych w zakresie a.. W ocenie autora skargi kasacyjnej sąd pierwszej instancji dokonał wadliwej oceny kwalifikacji prawnej spornej umowy, uznając, że jest to umowa o dzieło, o której mowa w art. 627 k.c., a co za tym idzie, że uczestnik nie podlegał obowiązkowi ubezpieczeni zdrowotnego z tytułu zawarcia takiej umowy, podczas gdy w ocenie organu umowę należało zakwalifikować do "klasy umów o świadczenie usług nie uregulowanych odrębnymi przepisami, do których stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu (art. 750 k.c.; art. 66 ust. 1 pkt 1 lit e o świadczeniach), względnie do klasy umów mieszanych, o wysokim natężeniu cech charakterystycznych dla umowy o świadczenie usług, do których przepisy o zleceniu również w takim wypadku znajdują zastosowanie". W treści zarzutów kasacyjnych - sformułowanych na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. - autor skargi kasacyjnej wskazał na naruszenie art. 750 k.c. w zw. z art. 734 § 1 i 2 k.c. zw. z art. 627 k.c. oraz art. 65 § 1 k.c. w zw. z "postanowieniami spornej umowy w szczególności § 1 ust. 1) - 6) i § 3 pkt 1) - 6), § 5 ust. 7, § 6 lit a - d w zw. art. 750 k.c. w zw. z art. 734 § 1 i § 2 i n. k.c.", a ponadto naruszenie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawa o świadczeniach, poprzez jego niezastosowanie dla zakwalifikowania spornej umowy. Autor skargi kasacyjnej stwierdził, że sporna umowa zawierała szereg postanowień wariantowych, właściwych umowie o świadczenie usług, a nie umowie o dzieło, przy czym jej przedmiotem była ocena dorobku naukowego habilitanta, co wskazuje, że przedmiotem umowy było przede wszystkim świadczenie usługi (staranne działanie), a nie stworzenie unikatowego utworu intelektualnego. Mając na uwadze konstrukcję powyższych zarzutów skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że właściwe jest ich łączne rozpoznanie. Przed odniesieniem się do zarzutów skargi kasacyjne stwierdzić należy, że problem objęty zarzutami postawionymi w niniejszej skardze kasacyjnej dotyczący kwalifikacji prawnej umowy o sporządzenie oceny dorobku naukowego w postępowaniu habilitacyjnym był już przedmiotem licznych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego m.in. w wyrokach z: 9 grudnia 2021 r., sygn. akt II GSK 2300/21, 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II GSK 2233/21 i II GSK 2170/21, 25 stycznia 2022 r., sygn. akt II GSK 2686/21, 27 stycznia 2022 r., sygn. akt II GSK 2685/21, 15 marca 2022 r., sygn. akt 2683/21 i II GSK 137/22, 22 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 202/22 i II GSK 146/22, 1 kwietnia 2022 r. sygn. akt II GSK 60/22, 6 kwietnia 2022 r. , sygn. akt II GSK 298/22, 26 kwietnia 2022 r., sygn. akt II GSK 300/22 i II GSK 353/22. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela przyjętą w tych wyrokach argumentację oraz oparty na niej kierunek interpretacji mających zastosowanie w sprawie przepisów - znajdujące w pełni zastosowanie do oceny sformułowanych przez Prezesa NFZ zarzutów skargi kasacyjnej. Zarzuty te, co wymaga podkreślenia, odwołują się do tych wzorców kontroli kasacyjnej, co do których NSA wielokrotnie zajmował już stanowisko - odmienne od prezentowanego przez Prezesa NFZ. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od tego stanowiska przez NSA. Zdaniem NSA za prawidłowy uznać należy pogląd WSA, że recenzja habilitacyjna posiada wszelkie istotne elementy dzieła, gdyż stanowi efekt badań nad dorobkiem habilitanta, co przesądza o jej oryginalnym i niepowtarzalnym charakterze, co prowadzi do wniosku, że nie stanowi wykonania pracy na podstawie umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia. W konsekwencji trafnie uznał WSA, że wykonujący umowę (uczestnik) nie podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego na podstawie art 66 ust.1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w ustalonych okolicznościach sprawy nie ma podstaw do skutecznego zakwestionowania samodzielności i twórczego charakteru omawianego dzieła, co wynika zarówno z postanowień spornej umowy, jak i jej ostatecznego rezultatu - ocenianych w świetle przesłanek określających istotę dzieła w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego. W orzecznictwie sądów podkreśla się, że zobowiązanie do wykonania oznaczonego dzieła (rezultatu) stanowi element konstytutywny umowy o dzieło, pozwalający odróżnić tę umowę od innych umów zaliczanych do kategorii umów o świadczenie usług. Wymóg oznaczenia dzieła został przewidziany przez ustawodawcę w art. 627 k.c., poprzez wskazanie, że w umowie o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła (za wynagrodzeniem), co należy rozumieć jako konieczność zindywidualizowania dzieła w umowie. Jak stwierdził Sąd Najwyższy, przedmiot umowy o dzieło może być określony w różny sposób i różny może być stopień dokładności tego określenia, pod warunkiem, że nie budzi wątpliwości, o jakie dzieło chodzi (zob. postanowienia SN: z 7 października 2020 r., II UK 329/19; z 29 września 2020 r., II UK 257/19). Dzieło jest wytworem, który w momencie zawierania umowy nie istnieje, jednak jest w niej z góry przewidziany i określony w sposób wskazujący na jego indywidualne cechy (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 16 września 2020 r., III AUa 149/20). Przyjmuje się przy tym, że dzieło może powstać także w postaci niematerialnej - rezultaty niematerialne mogą, lecz nie muszą być ucieleśnione w jakimkolwiek przedmiocie materialnym, byle zostały utrwalone w postaci poddającej się ocenie ze względu na istnienie wad lub gdy można uchwycić istotę osiągniętego rezultatu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 9 października 2012 r., II UK 125/12). Rezultat umowy o dzieło definiowany jest przez strony umowy w momencie jej zawierania i wówczas określane są jego indywidualne cechy. Mając na uwadze wyżej przytoczone argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że WSA trafnie uznał omawianą recenzję dorobku naukowego za spełniającą istotne dla dzieła wymagania, mającą oryginalny i indywidualny charakter, jako efekt badań nad dorobkiem kandydata. Charakter tej recenzji, jako oryginalnego dzieła, związany jest także z wymaganiami co do jej sporządzenia, jak też trybem pracy recenzenta, który wiązał się z wykonaniem "konkretnej i jednorazowej pracy", niemającej charakteru ciągłego i niebędącej usługą edukacyjną, lecz zaliczanej do obszaru twórczości naukowej. Rezultatem pracy uczestnika była twórcza i samodzielna ocena cudzego dorobku naukowego dokonana przez osobę, która dysponuje określonymi, wysokimi umiejętnościami. Ocena taka dotyczy osiągnięć naukowych lub artystycznych osoby ubiegającej się o uzyskanie stopnia bądź tytułu naukowego, przy czym kryteria tej oceny zostały pozostawione wyborowi recenzenta, co bezsprzecznie świadczy o jego samodzielnej roli i potrzebie indywidualnego podejścia do dorobku danego kandydata. Kryteriów takich nie narzucił także prawodawca. Naczelny Sąd Administracyjny nie widzi więc podstaw do kwestionowania samodzielności, twórczego charakteru i rezultatu (dzieła) w przypadku recenzji naukowej. Oceny tej nie podważa twierdzenie autora skargi kasacyjnej, jakoby z analizy przedmiotu umowy miało wynikać, że "nie powstało żadne oznaczone dzieło, mające nowatorski, zindywidualizowany charakter, przeciwnie, została wykonana typowa usługa polegająca na starannym działaniu". Pogląd ten, zdaniem NSA, całkowicie pomija zarówno okoliczności niniejszej sprawy, jak i wypracowany w orzecznictwie sądów administracyjnych wzorzec oceny umów o podobnym typie, o czym mowa wyżej. Co więcej, przedstawiona w skardze kasacyjnej argumentacja wręcz potwierdza trafność stanowiska WSA, skoro autor skargi kasacyjnej wprost odwołuje się do wymaganych od wykonawcy kwalifikacji i umiejętności, które mają być wykorzystane między innymi przy analizie dorobku naukowego i osiągnięć w zakresie działalności organizacyjnej i popularyzacji nauki, co może - jak stwierdzono - wykonać jedynie osoba posiadająca wysokie kwalifikacje. Jeśli bowiem zakres tej pracy (analizy) nie miałby być sprowadzony do prostego przytoczenia faktów o drodze zawodowej osoby opiniowanej, a przecież pojęcie "analiza" z samej istoty zabieg taki wyklucza, to w okolicznościach sprawy rezultat analizy w sposób oczywisty prowadził do powstania dzieła o cechach określonych w przepisach prawa cywilnego, co prawidłowo zinterpretował sąd pierwszej instancji. W tym stanie rzeczy postawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego uznać należy za nieusprawiedliwione. Skoro więc sąd pierwszej instancji nie naruszył prawa materialnego, to za niezasadny należało także uznać zarzut naruszenia przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., który miał charakter wtórny do zarzutów naruszenia prawa materialnego. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 265, ze zm.).